مدل زیست‌بوم دیجیتال توسعه مشارکت خیّرین ورزشی

- مقدمه

احسان و نیکوکاری به عنوان مؤلفه‌ای اصیل در فرهنگ دینی و ملی ایران، جایگاهی ریشه‌دار و تثبیت‌شده دارد. این سنت دیرپا که در اشکال گوناگون مشارکت مردمی تبلور یافته است، نقشی حیاتی در پویایی اقتصادی، تعادل اجتماعی و غنای فرهنگی جامعه ایفا می‌کند (جهان­میهن و همکاران، 1403). خیّرین و نهادهای مردمی، با اقدامات زیربنایی و ماندگاری همچون احداث اماکن ورزشی، نه فقط به عنوان بازوی کمکی دولت، بلکه در قامت کنشگرانی مستقل در تحقق اهداف کلان توسعه‌ای عمل می‌کنند. برای مثال، در حوزۀ ورزش، خیّرین ورزشگاه‌ساز با انگیزه‌های مذهبی­اخلاقی و علاقۀ شخصی به ورزش و همچنین با هدف توسعة عدالت ورزشی و ارتقای سلامت جامعه، به احداث زیرساخت‌های ورزشی اقدام می‌کنند (امیری‌پریان و همکاران، ۱۴۰۱). این اقدامات سهمی انکارناپذیر در عرصه‌هایی همچون مبارزه با فقر، توانمندسازی گروه‌های محروم، ترویج عدالت آموزشی و کاهش شکاف‌های اجتماعی دارند. همچنین، این‌گونه مشارکت‌های خیرخواهانه نه فقط به توسعة فیزیکی ورزش کمک می‌کنند، بلکه به عنوان بخشی از «سرمایۀ اجتماعی» نقشی اساسی در تقویت اعتماد، همیاری و همبستگی اجتماعی ایفا می‌کنند (حیدری فرد و شریفیان، ۱396).

در عصر حاضر، فناوری‌های دیجیتال به عنوان موتور محرک تحولی شگرف، چهرۀ عرصه‌های گوناگون اجتماعی و اقتصادی را دگرگون کرده‌اند (Wei & Zhang, 2025). این تحولات حوزۀ کهن و ارزشمند خیریه و مشارکت‌های مردمی را نیز درنوردیده‌اند و ما شاهد ظهور اشکال نوین و پویایی از تعاملات بشردوستانه در بستر فضای مجازی بوده‌ایم. پلتفرم‌های دیجیتال، با کاستن از موانع جغرافیایی و زمانی، امکان مشارکت شهروندان عادی در اقدامات جمعی و نیکوکارانه را در مقیاسی بی‌سابقه فراهم کرده‌اند (شیخ زاده و همکاران، 1403). به عبارت دیگر، فناوری فقط یک ابزار جدید نیست، بلکه یک بستر جدید برای شکل‌گیری روابط، بسیج منابع و خلق ارزش‌های اجتماعی است (Buser et al., 2022). مطالعات متعدد تأثیر فناوری‌های دیجیتال بر تحول حوزۀ نیکوکاری را بررسی کرده‌اند. برای مثال، روبیدی[1] و همکاران (2021) در مطالعه‌ای نشان دادند استفاده از روایت‌های دیجیتال جذاب می‌تواند درک عمومی از فعالیت‌های بشردوستانه را افزایش دهد و مشارکت احساسی مخاطبان را برانگیزد. همچنین، هان و زی[2] (2025) در پژوهشی تأکید کردند شفافیت داده‌ها، اعتماد دیجیتال و نظارت هوشمند از عوامل کلیدی در موفقیت زیست­بوم‌های مشارکت اجتماعی آنلاین هستند.

زیست­بوم خیریه شامل تمامی کنشگران فردی و نهادی است که در قالب‌های مختلف در فعالیت‌های عام‌المنفعه مشارکت دارند. برخلاف تصور رایج که خیریه را محدود به سازمان‌های خیریه و نیکوکاران منفرد می‌داند، این زیست­بوم دربرگیرندۀ شبکه‌ای پیچیده از ذی‌نفعان است که هر یک با مسائل و دغدغه‌های خاص خود روبه‌رو هستند. برای درک ساختار این زیست‌بوم، می‌توان شش گروه اصلی را برشمرد: افراد (نیکوکاران، داوطلبان و ذی‌نفعان)، جامعۀ محلی (مستقیم‌ترین گروه متأثر از فعالیت‌های خیریه)، سازمان‌های خیریه (نهادهای رسمی و غیررسمی)، سیاست‌گذاران (نهادهای حاکمیتی و قانون‌گذار)، پشتیبانان (حامیان مالی و فنی) و کنشگران (فعالان اجتماعی و ترویج‌گران) (اسلامی، 1403). این طبقه‌بندی اگرچه جامعیت مطلق ندارد و مرزهای بین گروه‌ها ممکن است با هم هم‌پوشانی داشته باشد، چارچوب مفهومی مناسبی برای تحلیل مسائل و طراحی راهبردهای اثربخش در عرصۀ نیکوکاری فراهم می‌کند.

یکی از بخش­های متأثر از فعالیت­های خیریه حوزۀ ورزش است. در کنار ابعاد عمومی زیست­بوم خیریه که پیش‌تر بررسی شدند، مطالعات تخصصی‌تر در حوزۀ زیست­بوم­های دیجیتال ورزشی در سال‌های اخیر گسترشی چشمگیر یافته‌اند. این پژوهش‌ها نشان می‌دهند فناوری‌های دیجیتال نه فقط در سطح عمومی خیریه، بلکه به‌ طور خاص در حوزۀ ورزش نیز می‌توانند تحول‌آفرین باشند. فناوری‌های دیجیتال با ایجاد شبکه‌های تعاملی بین ذی‌نفعان، زمینه‌ساز شکل‌گیری زیست­بوم‌های نوآور در صنعت ورزش شده‌اند (Ratten, 2018). باسر[3] و همکاران (2022) نیز در مطالعه‌ای با تحلیل ۲۵ مطالعۀ موردی، چارچوبی برای درک ساختار زیست­بوم­های ورزشی ارائه دادند و نشان دادند پلتفرم‌های دیجیتال نقش محوری در تسهیل همکاری بین ورزشکاران، تماشاگران، سرمایه‌گذاران و نهادهای حاکمیتی ایفا می‌کنند. همچنین، در پژوهش وی[4] و همکاران (2023)، پتانسیل تحول‌آفرین پلتفرم‌های دیجیتال در خلق ارزش پایدار در اکوسیستم ورزش برجسته شده است. پژوهش کیوآی[5] و همکاران (2024) نیز نشان می‌دهد چگونه تحول دیجیتال مدیریت ورزش را بازتعریف می‌کند و در عین حال، نوآوری را تسهیل می‌کند؛ بنابراین، هوش مصنوعی، کلان‌داده‌ها و بلاکچین می‌توانند با افزایش شفافیت، کارایی و تعامل، به توسعۀ پایدار ورزش کمک کنند (Thukral & Ratten, 2021). در بافت ایران، قاسمی و همکاران (1404) تحول دیجیتال در صنعت ورزش را زمینه‌ساز ایجاد فرصت‌های جدید برای تسهیل ارتباط میان ذی‌نفعان و توسعۀ مشارکت دانسته‌اند. همچنین، کریمیان و همکاران (۱۴00) بر ضرورت ایجاد پلتفرم‌های یکپارچه برای ارتباط مؤثر ذی‌نفعان ورزشی تأکید کردند. این مطالعات به طور جمعی نشان می‌دهند زیست­بوم‌های دیجیتال می‌توانند با ایجاد هماهنگی بین اجزای مختلف، ارزش‌آفرینی پایدار در حوزۀ ورزش را ممکن کنند.

در سال‌های اخیر، حوزۀ نیکوکاری تحولاتی عمده‌ را تجربه کرده است که شامل حرکت به سمت نیکوکاری جمعی، افزایش خواسته‌های شفافیت و پاسخ‌گویی، مشارکت جوانان از سنین کمتر و تغییر در نحوۀ مشارکت داوطلبانه است (Du & Lizzo, 2025). این تغییرات نشان‌دهندۀ رشد فرهنگ نیکوکاری متناسب با فناوری‌های نوین و انتظارات جدید خیّرین است. در ایران نیز پژوهش‌هایی متعدد در حوزۀ نیکوکاری ورزشی انجام شده‌اند. مطالعۀ امیری‌پریان و همکاران (۱۴۰۱) عوامل مؤثر بر گسترش وقف و ورود خیّران به ورزش را بررسی کرده است. همچنین، در پژوهش نودهی و همکاران (۱۴۰۱)، موانع فرهنگی­مدیرتی مشارکت خیّرین تحلیل شده‌اند. در پژوهشی دیگر، احمدی و همکارن (1404) چالش­های پیش روی خیّرین را بررسی کردند. با وجود این پژوهش‌های ارزشمند، بررسی نظام‌مند پیشینه توسط پژوهشگر نشان می‌دهد هیچ مطالعه‌ای به طور خاص به طراحی مدل زیست­بوم دیجیتال برای توسعۀ مشارکت خیّرین ورزشی در ایران توجه نداشته است. پژوهش‌های موجود عمدتاً بر جنبه‌های سنتی نیکوکاری ورزشی متمرکز بوده‌اند یا به طور جداگانه فناوری‌های دیجیتال را بررسی کرده‌اند، بدون آنکه این دو حوزه را در چارچوب یک زیست­بوم یکپارچه تلفیق کنند. این در حالی است که ادغام این دو حوزه و ارائۀ مدلی جامع که بتواند به توسعۀ مشارکت خیّرین ورزشی در عصر دیجیتال بینجامد، ضرورتی انکارناپذیر است. بنابراین، نوآوری اصلی این پژوهش در تلفیق دو حوزۀ فناوری‌های دیجیتال و مشارکت خیّرین ورزشی به صورت سیستماتیک و کل‌نگر است؛ به گونه‌ای که تمامی اجزای کلیدی زیست‌بوم شامل ذی‌نفعان، فرایندها، فناوری‌ها و ساختارهای حکمرانی در تعامل با یکدیگر مدل‌سازی می‌شوند. این رویکرد جامع، فراتر از بررسی‌های پراکنده گذشته، امکان توسعۀ مشارکت خیّرین ورزشی را در بستر تحول دیجیتال فراهم می‌کند. در چشم‌انداز این پژوهش، انتظار می‌رود این پژوهش بتواند نقشی مؤثر در ارتقای فرهنگ خیرورزی دیجیتال و تقویت زیرساخت‌های فناوری مرتبط ایفا کند و به بهبود کیفیت خدمات ورزشی و افزایش رضایت مخاطبان منجر شود. بنابراین، پرسش اصلی این پژوهش این است که مدل زیست­بوم دیجیتال توسعۀ مشارکت خیّرین ورزشی چگونه است.

2- مبانی نظری

در این بخش، مفاهیم و چارچوب‌های نظری کلیدی مرتبط با پژوهش بررسی می‌شوند. هدف از ارائۀ این بخش ایجاد درکی مشترک از اصطلاحات تخصصی و بنیان‌های نظری پژوهش است که زمینۀ لازم برای تحلیل یافته‌ها و تدوین مدل را فراهم می‌کند. مفاهیم اصلی مورد بحث در این بخش شامل «خیریه و نیکوکاری»، «خیّرین ورزشی»، «مشارکت خیّرین» و « زیست‌بوم دیجیتال» هستند که هر یک از دیدگاه نظری و در ارتباط با موضوع پژوهش تعریف و تبیین خواهند شد. این بررسی نظری نه فقط مفاهیم پایه را شفاف‌سازی می‌کند، بلکه ارتباط نظام‌مند بین آنها را در چارچوب پژوهش حاضر نشان می‌دهد.

1-2 خیریه و نیکوکاری

خیریه در ساده‌ترین تعریف خود به مجموعه‌ای از اقدامات داوطلبانه و غیرانتفاعی اطلاق می‌شود که با هدف برطرف‌کردن نیازهای مادی یا معنوی گروه‌های آسیب‌پذیر جامعه انجام می‌شود (Anheier, 2014). بر اساس تعریف سازمان ملل متحد، نهادهای خیریه زیرمجموعۀ سازمان‌های غیردولتی هستند که در قالب بخش سوم اقتصاد فعالیت می‌کنند و نقش مکمل دولت‌ها در توسعۀ اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی را به عهده دارند. از دیدگاه جامعه‌شناختی، خیریه بخشی از «سرمایۀ اجتماعی» است که اعتماد، همیاری و همکاری را در جامعه تقویت می‌کند. فعالیت آنها نه فقط از بروز ناهنجاری‌ها و شکاف‌های طبقاتی می‌کاهد، بلکه احساس تعلق اجتماعی و مسئولیت‌پذیری را نیز افزایش می‌دهد از نظر اقتصادی، نهادهای خیریه با توزیع عادلانه‌تر منابع، موجب گردش مالی در بخش‌هایی از جامعه می‌شوند که از حمایت مستقیم دولت محروم‌ هستند و از این طریق، به پایداری توسعۀ انسانی کمک می‌کنند. به ‌طور کلی، خیریه مفهومی چندبُعدی است که سه مؤلفۀ اصلی دارد: ارزش اخلاقی (انگیزۀ نوع‌دوستی)، نظام سازمانی (ساختار مدیریتی و مالی) و تأثیر اجتماعی (بهبود کیفیت زندگی و توسعۀ پایدار) (Bekkers & Wiepking, 2011). در ادبیات جدید، مفهوم خیریه، برخلاف نیکوکاری سنتی که بر کمک‌های مقطعی تمرکز دارد، نوعی سرمایه‌گذاری اجتماعی هدفمند محسوب می‌شود که تلاش می‌کند با رویکردی پایدار و نظام‌مند، مسئله‌های اجتماعی را حل کند (Payton & Moody, 2020). امروزه، نهادهای خیریه با بهره‌گیری از فناوری‌های دیجیتال، شفافیت مالی و نظارت عمومی را افزایش داده‌اند و از بسترهای آنلاین برای جذب منابع و گزارش‌دهی به حامیان استفاده می‌کنند (Han & Xie, 2025).

2-2 خیّرین ورزشی

خیّرین ورزشی به افراد و نهادهایی اطلاق می‌شود که با انگیزه‌های نوع‌دوستانه، دینی و اجتماعی، منابع مالی، فکری یا زمانی خود را در راستای توسعۀ زیرساخت‌های ورزشی و تسهیل‌گری در این عرصه اختصاص می‌دهند. این خیّرین در قالب‌هایی مختلف، از جمله احداث ورزشگاه‌ها، سالن‌های ورزشی، زمین‌های چمن و دیگر فضاهای ورزشی، ایفای نقش می‌کنند (احمدی و همکاران، ۱۴04). برای مثال، قانون الحاق یک ماده به قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت (مادۀ ۱۸) با اعطای معافیت‌های مالیاتی به صورت مستقیم، سرمایه‌گذاری خیّرین در حوزۀ ورزش را تشویق می‌کند. مطالعات نشان می‌دهند مشارکت این خیّرین نه فقط موجب توسعۀ فیزیکی ورزش می‌شود، بلکه به عنوان بازوی کمکی دولت، در راستای تحقق اهداف کلانی همچون توسعۀ عدالت ورزشی و ارتقای سلامت جامعه عمل می‌کند. از دیدگاه اقتصادی، این مشارکت‌ها با توزیع مجدد منابع، به گردش مالی در بخش‌های محروم کمک می‌کنند و از طریق ایجاد اشتغال و تقویت اقتصاد محلی، به پایداری توسعۀ ورزش منجر می‌شوند. در بستر فرهنگ ایرانی-اسلامی، اقدامات خیّرین ورزشی تجلی‌یافتۀ ارزش‌هایی همچون نوع‌دوستی و مسئولیت‌پذیری اجتماعی است که ریشه در باورهای دینی و سنت‌های نیکوکاری دارد (امیری‌پریان و همکاران، ۱۴۰۱).

3-2 مشارکت خیّرین

مشارکت خیّرین یکی از جلوه‌های اصلی کنش داوطلبانه در جوامع است که نقشی مهم در توسعۀ اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی کشورها دارد. این مفهوم به مجموعۀ فعالیت‌هایی اطلاق می‌شود که در آن، افراد خیّر با انگیزه‌های انسانی، دینی، اخلاقی یا اجتماعی، منابع مالی، فکری یا زمانی خود را برای حمایت از پروژه‌ها و طرح‌های عام‌المنفعه اختصاص می‌دهند (امیری‌پریان و همکاران، ۱۴۰۱). در این معنا، مشارکت خیّرین فقط محدود به اهدای مال نیست، بلکه شامل حضور فعال در تصمیم‌گیری، برنامه‌ریزی، نظارت و حمایت از طرح‌های توسعه‌ای نیز می‌شود. از دیدگاه جامعه‌شناختی، مشارکت خیّرین نوعی کنش اجتماعی داوطلبانه است که بر پایۀ اعتماد، نوع‌دوستی و مسئولیت‌پذیری شکل می‌گیرد. پژوهشگران حوزۀ توسعۀ اجتماعی باور دارند افزایش سطح مشارکت خیّرین نشان‌دهندۀ رشد سرمایۀ اجتماعی و ارتقای حس تعلق به جامعه است. از این دیدگاه، مشارکت خیّرین نه‌ فقط ابزاری برای حل مشکلات اقتصادی و اجتماعی، بلکه سازوکاری برای تقویت همبستگی ملی و انسجام فرهنگی محسوب می‌شود. در حوزۀ ورزش، مشارکت خیّرین اهمیتی دوچندان دارد، زیرا توسعۀ زیرساخت‌های ورزشی و حمایت از استعدادهای جوان نیازمند منابع مالی و انسانی گسترده است که دولت به‌تنهایی قادر به تأمین آنها نیست؛ به همین دلیل، خیّرین می‌توانند با سرمایه‌گذاری هدفمند در ورزش، نقشی مؤثر در ارتقای سلامت عمومی و گسترش عدالت ورزشی ایفا کنند (نودهی و همکاران، ۱۴۰۱).

4-2 زیست­بوم دیجیتال

در دهه‌های اخیر، تحول دیجیتال موجب شکل‌گیری مفهومی نوین در ادبیات مدیریت و فناوری به نام زیست­بوم دیجیتال شده است. این مفهوم برگرفته از منطق زیست‌بومی در علوم طبیعی است و به شبکه‌ای از کنشگران، فناوری‌ها و فرایندها اشاره دارد که در محیطی پویا و تعاملی با یکدیگر در ارتباط هستند (Buser et al., 2022). در زیست­بوم دیجیتال، ارزش نه به‌ صورت خطی، بلکه به‌ صورت تعاملی و اشتراکی خلق می‌شود؛ به این معنا که هر عضو (کاربر، نهاد یا پلتفرم) در خلق و توزیع ارزش نقش دارد (Ratten, 2018). در چنین محیطی، فناوری‌های نوین مانند هوش مصنوعی زیرساخت‌های اصلی تعامل میان ذی‌نفعان را فراهم می‌کنند. این فناوری‌ها نه‌ فقط جریان اطلاعات را تسهیل می‌کنند، بلکه اعتماد، شفافیت و پاسخ‌گویی را در فرایندهای اقتصادی و اجتماعی تقویت می‌کنند (Han & Xie, 2025). از این دیدگاه، زیست­بوم دیجیتال بستری پویا برای نوآوری، اشتراک دانش و مشارکت جمعی است. در ایران نیز مفهوم زیست­بوم دیجیتال در سال‌های اخیر به‌تدریج وارد ادبیات توسعه و مدیریت شده است. پژوهشگران داخلی آن را به ‌عنوان شبکه‌ای هوشمند از تعاملات انسانی و فناورانه تعریف کرده‌اند که به تسهیم منابع و تسریع فرایندهای مشارکت اجتماعی منجر می‌شود (زمان‌پور و همکاران، ۱۴04). این زیست­بوم­ها با ترکیب فناوری‌های ارتباطی، زیرساخت‌های داده و پلتفرم‌های خدماتی، نقشی مؤثر در تحول شیوه‌های ارائۀ خدمات عمومی، از جمله فعالیت‌های خیریه، دارند. در حوزۀ نیکوکاری و ورزش، زیست­بوم دیجیتال می‌تواند ارتباط میان خیّرین، نهادهای ورزشی و ذی‌نفعان اجتماعی را تسهیل کند. برای مثال، پلتفرم‌های آنلاین می‌توانند پروژه‌های ورزشی نیازمند حمایت را به خیّرین معرفی کنند و اطلاعات مالی را به ‌صورت شفاف نمایش دهند. چنین ساختاری باعث افزایش اعتماد، کارایی و پایداری در مشارکت خیّرین می‌شود (Thukral & Ratten, 2021).

به ‌طور کلی، زیست­بوم دیجیتال در این پژوهش به‌ عنوان چارچوبی نظام‌مند برای پیوند فناوری، انسان و ارزش اجتماعی تعریف می‌شود؛ چارچوبی که به‌جای تمرکز بر روابط سلسله‌مراتبی، بر تعامل و هم‌زیستی ذی‌نفعان تأکید دارد. در چنین مدلی، نهادهای ورزشی، خیّرین، شرکت‌های فناوری و نهادهای حاکمیتی به‌ صورت شبکه‌ای پویا عمل می‌کنند تا توسعۀ مشارکت و خلق ارزش اجتماعی در ورزش را ممکن کنند.

3- روش پژوهش

پژوهش حاضر از نظر هدف کاربردی است و با راهبرد کیفی و به روش تحلیل مضمون انجام شده است. این روش به پژوهشگر امکان می‌دهد تا با شناسایی، تحلیل و سازمان‌دهی الگوهای معنادار (مضامین) درون داده‌های متنی، به ساختاری جامع برای پدیدۀ مورد مطالعه دست یابد (Vaismoradi & Snelgrove, 2019).

جامعۀ پژوهش شامل کلیۀ خبرگان و صاحب‌نظران در حوزه‌های مدیریت ورزشی و خیریه بود که دارای سابقۀ پژوهشی و اجرایی جالب توجه در این حوزه‌ها بودند. این افراد عمدتاً دارای تالیفات علمی مرتبط، سابقۀ مدیریت در سازمان‌های ورزشی یا مؤسسه‌های خیریه و نقش‌های کلیدی در توسعۀ فعالیت‌های خیرخواهانۀ ورزشی بودند. به منظور حصول تنوع بیشینه در دیدگاه‌ها، از روش نمونه‌گیری هدفمند با معیار بیشترین تنوع استفاده شد و در نهایت، 14 نفر از متخصصان برجسته انتخاب شدند.

با به‌کارگیری روش نمونه‌گیری هدفمند و با اتخاد معیار بیشترین تنوع، تعداد 14 نفر از متخصصان حوزۀ مدیریت ورزشی و خیّرین شناخته‌شدۀ ورزش انتخاب شدند. فرایند نمونه‌گیری و جمع‌آوری داده‌ها تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت؛ به طوری که پس از انجام 11 مصاحبه، اطلاعات جدید و جالب توجهی حاصل نشد، اما برای اطمینان و تعمیق تحلیل، مصاحبه‌ها تا تعداد 14 نفر ادامه یافتند.

ابزار اصلی این پژوهش مصاحبۀ نیمه‌ساختاریافته بود. یک راهنمای مصاحبۀ پژوهشگر‌ساخته طراحی شد که پرسش‌های آن حول سه محور اصلی زیر سازمان‌دهی شده بودند:

1- پرسش‌های ادراکی و کلی: با هدف درک دیدگاه کلی خبرگان از مزایا، چالش‌های موجود و ویژگی‌های کلیدی یک زیست­بوم دیجیتال.

2- پرسش‌های مربوط به اجزا و ساختار مدل: با هدف شناسایی ذی‌نفعان اصلی، قابلیت‌های ضروری پلتفرم، مکانیسم‌های ایجاد اعتماد و شفافیت و راهکارهای درگیرسازی و توسعه مشارکت پایدار خیّرین.

3- پرسش‌های راهبردی و پایانی: با هدف گردآوری پیشنهادهای عملی برای اجرا، استقرار و تحلیل الزامات فرهنگی، ساختاری و قانونی لازم برای موفقیت مدل.

محتوا و جهت‌گیری پرسش‌ها به گونه‌ای طراحی شد تا امکان کشف عمیق مؤلفه‌ها، روابط و ساختارهای نهفته در داده‌ها، متناسب با چارچوب تحلیل مضمون را فراهم کنند. نمونه‌هایی از پرسش‌های کلیدی پرسیده‌شده عبارت بودند از: مهم‌ترین چالش‌های توسعۀ مشارکت خیّرین در ورزش ایران کدام‌اند؟ ذی‌نفعان اصلی این زیست­بوم و نقش هر یک کدام‌اند؟ چه مکانیسم‌هایی برای ایجاد شفافیت و اعتماد در این فضا ضروری هستند؟ برای حرکت از جذب به توسعۀ مشارکت پایدار، چه قابلیت‌هایی را پیشنهاد می‌کنید؟

میانگین زمان هر مصاحبه ۶۰ دقیقه بود و با کسب رضایت‌نامۀ آگاهانه از تمامی مشارکت‌کنندگان، مصاحبه‌ها ضبط و سپس برای تحلیل آماده شدند.

داده‌های خام (فایل‌های صوتی مصاحبه‌ها) ابتدا به‌دقت تدوین و اجرا شدند تا یک پایگاه دادۀ متنی ایجاد شود. برای مدیریت، کدگذاری و تحلیل نظام‌مند این داده‌ها از نرم‌افزارMAXQDA نسخۀ ۲۰۲۰ استفاده شد. فرایند تحلیل بر اساس مدل تحلیلی براون و کلارک[6] (2019) و در شش مرحله در محیط این نرم‌افزار انجام شد:

۱. آشناشدن با داده‌ها: متن تمامی مصاحبه‌ها بارها در محیط نرم‌افزار مطالعه شد.

۲. تولید کدهای اولیه: داده‌ها به صورت خط‌به‌خط و جمله‌به‌جمله کدگذاری شدند.

۳. جست‌وجو برای مضامین: کدهای مشابه با استفاده از قابلیت‌هایی مانند کدگذاری محوری و ایجاد گروه‌بندی در نرم‌افزار، دسته‌بندی و در قالب مضامین پایه و مضامین سازمان­دهندۀ اولیه سازمان‌دهی شدند.

۴. بازبینی مضامین: مضامین شناسایی‌شده با مراجعۀ مکرر به کدهای اصلی و کل داده‌ها بازبینی و پالایش شدند.

۵. تعریف و نام‌گذاری مضامین: برای هر مضمون در سطوح مختلف (پایه، سازمان‌دهنده و فراگیر)، تعریفی دقیق ثبت شد.

۶. تدوین گزارش نهایی: در نهایت، شبکۀ نهایی مضامین که مدل مفهومی پژوهش را تشکیل می‌داد، مستقیماً از درون نرم‌افزار استخراج و به صورت یک نمودار شماتیک ارائه شد.

به منظور تعیین روایی، از شاخص اعتبارسنجی گوبا و لینکن[7] (1994) بر اساس چهار عنصر قابلیت اعتبار، قابلیت انتقال، قابلیت اعتماد، و قابلیت تأیید استفاده شد. در جدول 1، معیارها و فرایند بررسی روایی ارائه شده‌اند.

جدول 1. معیارهای روایی ابزار پژوهش

Table 1. Validity criteria of the research instrument

برای حصول اطمینان از قابلیت اعتماد داده‌های پژوهش، از راهبرد توافق بین کدگذاران بر اساس استملر[8] (2001) استفاده شد. در این مسیر، از دو تن از صاحب‌نظران مرتبط با حوزۀ موضوعی درخواست شد تا به صورت مستقل به کدگذاری سه مصاحبۀ انتخاب‌شده به شیوۀ تصادفی اقدام کنند. درصد توافق از طریق نسبت تعداد موارد توافق به مجموع توافق و عدم‌توافق بین دو کدگذار محاسبه می‌شود:

مطابق معیارهای استملر، میزان توافق بیش از 70 درصد قابل قبول و بیش از 80 درصد نشان‌دهندۀ پایایی مطلوب در تحلیل کیفی است (Stemler, 2001). نتایج حاصل از این ارزیابی که در جدول ۲ ارائه شده است، نشان از پایایی قابل قبول مصاحبه‌های انجام‌شده دارد.

جدول 2. پایایی کدگذاری

Table 2. Coding reliability

4- یافته‌های پژوهش

در بین ۱۴ مشارکت‌کننده در این پژوهش، ۸ نفر از حوزۀ مدیریت ورزشی و ۶ نفر از حوزۀ خیریه بوده‌اند. مشخصات مشارکت­کنندگان پژوهش در جدول 3 ارائه شده است.

جدول 3. ویژگی‌های مشارکت‌کنندگان

Table 3. Characteristics of participants

در این بخش، یافته‌های حاصل از تحلیل مصاحبه‌ها در چارچوب تحلیل مضمون ارائه می‌شود. بر اساس تحلیل محتوای کیفی ۱۴ مصاحبۀ انجام‌شده در این پژوهش، در مجموع، ۲۴ کد باز و ۶ مضمون فرعی شناسایی و استخراج شدند که در نهایت، در قالب یک مضمون اصلی با عنوان «زیست­بوم دیجیتال جذب خیّرین ورزشی» سازمان‌دهی شدند. مجموع فراوانی کدهای باز استخراج‌شده ۲۴۵ مورد بوده که بیشترین فراوانی مربوط به کد تسهیل‌گری وزارت ورزش و نهادهای ورزشی (۱۴ مورد) و کمترین فراوانی مربوط به کد پیوند با ارزش‌های دینی و ملی (۶ مورد) است. مضامین شناسایی‌شده نشان می‌دهند زیست‌بوم دیجیتال جذب خیّرین ورزشی از ترکیب چند محور کلیدی شکل می‌گیرد. مضمون سیاست‌گذاری و حمایت‌ها بیانگر نقش محوری نهادهای حاکمیتی در تسهیل مشارکت است؛ در حالی ‌که مضمون ایجاد زیرساخت‌های فناورانه بر ضرورت وجود پلتفرم‌های امن، شفاف و کاربرمحور تأکید دارد. بازاریابی و روایت‌سازی خیرخواهانه اهمیت برجستۀ روایت‌گری و بازنمایی اثرات کمک‌ها را روشن می‌کند و شفافیت و اعتمادسازی دیجیتال الزامات نظارتی و گزارش‌دهی آنلاین را مشخص می‌کند. همچنین، مضمون توسعۀ انگیزه‌ها نشان می‌دهد انگیزه‌های درونی و بیرونی خیّرین در فضای دیجیتال باید تقویت شوند و ایجاد فرهنگ خیرورزی دیجیتال بر نیاز به آموزش، آگاهی‌رسانی و شبکه‌سازی تأکید دارد. در مجموع، یافته­ها نشان می‌دهد مشارکت خیّرین در بستر دیجیتال نتیجۀ تعامل هم‌زمان سیاست‌گذاری، فناوری، فرهنگ‌سازی و انگیزش فردی است. این مضامین در جدول 4 به همراه فراوانی مربوط به هر یک ارائه شده‌اند.

جدول 4. یافته‌های پژوهش

Table 4. Research findings

مدل نهایی پژوهش (شکل ۱) به صورت یک ساختار سلسله‌مراتبی و تعاملی ترسیم شده است. در این مدل، مضمون اصلی زیست­بوم دیجیتال جذب خیّرین ورزشی در رأس قرار دارد و مضامین سازمان‌دهنده به عنوان ارکان اصلی مدل در سه لایۀ زیر نمایش داده شده‌اند:

لایۀ حکمرانی: شامل سیاست‌گذاری و حمایت‌ها

لایۀ عملیاتی-فناورانه: شامل زیرساخت‌های فناورانه، بازاریابی و شفافیت‌سازی

لایۀ انگیزشی-فرهنگی: شامل توسعۀ انگیزه‌ها و فرهنگ‌سازی

این مدل نشان می‌دهد چگونه این لایه‌ها در تعامل پویا با یکدیگر، امکان توسعۀ پایدار مشارکت خیّرین را فراهم می‌کنند.

شکل 1. مدل زیست­بوم دیجیتال برای توسعۀ مشارکت خیّرین ورزشی

Figure 1. Digital ecosystem model for developing sports philanthropic partnerships

5- بحث و نتیجه‌گیری

این پژوهش با هدف طراحی مدل زیست­بوم دیجیتال برای توسعۀ مشارکت خیّرین ورزشی در ایران انجام شد. یافته‌ها نشان داد این مدل متشکل از 6 مضمون سازمان‌دهنده در سه لایۀ به‌هم‌پیوستۀ حکمرانی و حمایت نهادی، عملیاتی-فناورانه و انگیزشی-فرهنگی است که در تعامل با یکدیگر، بستری پایدار برای جذب و توسعۀ مشارکت خیّرین فراهم می‌کنند.

مضمون سازمان‌دهندۀ سیاست‌گذاری و حمایت‌ها شامل مضامین پایۀ تسهیل­گری وزارت ورزش و نهادهای ورزشی، تسهیل قوانین مالیاتی برای خیّرین، ایجاد چارچوب حقوقی پلتفرم‌های خیریۀ دیجیتال، مشارکت سه‌جانبه (نهادهای ورزشی، خیّرین، بخش فناوری) است. این یافته‌ها از پژوهش پالمر و دایر[9] (2020) در زمینۀ لزوم ایجاد چارچوب‌های تنظیمی حمایتی پشتیبانی می‌کند. همچنین، در پژوهش عرب مازار و زایر (1390)، نیز اهمیت موضوع و نقش بی‌بدیلی تسهیل قوانین مالیاتی کشورها در تشویق کمک­های خیریه نشان داده شده است. پژوهش باندز[10] و همکاران (2023) نیز بر نقش فرصت­هایی تأکید دارد که فناوری برای ارتباط محلی و جهانی برای امور خیریه دارد و نتایج مشارکت سه‌جانبۀ نهادهای ورزشی، خیّرین و بخش فناوری را پشتیبانی می‌کند. نکتۀ حائز اهمیت این است که این چهار مؤلفه در تعامل پویا با یکدیگر قرار دارند؛ به طوری که تسهیل‌گری نهادهای ورزشی بدون وجود چارچوب حقوقی شفاف و مشوق‌های مالیاتی کارآمد، نمی‌تواند به مشارکت سه‌جانبۀ پایدار منجر شود؛ از این رو، موفقیت زیست­بوم دیجیتال خیّرین ورزشی در گرو توجه هم‌زمان و یکپارچه به تمامی این ابعاد است. یافته‌ها نشان می‌دهد این چهار مؤلفه یک چارچوب نظام‌مند و به‌هم‌پیوسته را تشکیل می‌دهند. برای نمونه، تسهیل قوانین مالیاتی و چارچوب حقوقی شفاف بستر قانونی و انگیزشی لازم را برای جذب خیّرین فراهم می‌کنند. در مرحلۀ بعد، تسهیل‌گری نهادهای ورزشی و مشارکت سه‌جانبه این بستر را به یک مدل عملیاتی و پویا تبدیل می‌کنند که در آن، فناوری به عنوان تسهیل‌گر اصلی، ارتباط بین این اجزا را کارآمد می‌کند. بنابراین، غفلت از هر یک از این ارکان می‌تواند چرخۀ ارزش‌آفرینی را در کل زیست­بوم خیریۀ ورزشی مختل کند.          

مضمون سازمان‌دهندۀ ایجاد زیرساخت‌های فناورانه شامل چهار مضمون پایۀ وجود پلتفرم ملی خیریۀ ورزشی، امنیت تراکنش‌ها و شفافیت مالی، طراحی کاربری ساده و تعاملی پلتفرم و استفاده از هوش مصنوعی برای تطبیق شرایط خیر و پروژه است. این یافته با پژوهش یانگ، یانگ و ژانگ[11] (2024) هم‌سو است که تأکید کردند پلتفرم‌های دیجیتال یکپارچه دسترسی به مشارکت خیریه را دموکراتیک‌تر می‌کنند. رعنایی‌ کردشولی و دهاز (1402)،پ ضعف در شفافیت منابع و مشخص‌نبودن مرجع نظارت را از مهم‌ترین چالش‌های موجود در نهادهای خیریۀ ایران معرفی کرده‌اند. به طور خاص، تأکید مشارکت‌کنندگان بر امنیت و شفافیت از یافته‌های نورعلی زاده و همکاران (1401) پشتیبانی می‌کند که شفافیت مالی را سنگ بنای اعتماد در خیریه‌های دیجیتال می‌دانند. علاوه بر این، یافتۀ حاضر مبنی بر تطبیق هوشمند پروژه‌ها و خیّرین از طریق هوش مصنوعی، یافته‌های لانگ[12] (2024) را بسط می‌دهد که هوش مصنوعی را ابزاری برای شخصی‌سازی تجربۀ بشردوستی و افزایش رضایت خیّرین شناسایی کرد. در نهایت، این مضمون نشان می‌دهد فناوری نه به عنوان یک ابزار جانبی، بلکه به عنوان تسهیل‌گر اصلی در ایجاد اعتماد، کارایی و توسعۀ مشارکت پایدار در خیریۀ ورزشی ایران ایفای نقش می‌کند. در واقع، وجود یک پلتفرم ملی متمرکز فقط زمانی می‌تواند به بستری قابل اعتماد تبدیل شود که امنیت تراکنش‌ها و شفافیت مالی در کانون طراحی آن قرار گیرد. این شفافیت نه فقط اعتماد عمومی را جلب می‌کند، بلکه با استفاده از هوش مصنوعی، امکان تطبیق دقیق‌تر علایق و سرمایۀ خیّرین با نیازهای واقعی پروژه‌های ورزشی را فراهم می‌کند. در واقع، این چهار عنصر در کنار هم یک چرخۀ فضیلت ایجاد می‌کنند: طراحی کاربرپسند، مشارکت بیشتر را به دنبال دارد، داده‌های بیشتر، هوش مصنوعی را هوشمندتر می‌کند، و هوش مصنوعی دقیق‌تر، شفافیت و رضایت را افزایش می‌دهد که این خود باعث تقویت مجدد مشارکت و اعتماد می‌شود. بنابراین، این زیرساخت هستۀ مرکزی برای تحول زیست­بوم خیریۀ ورزشی از حالت سنتی و پراکنده به یک سیستم داده‌بنیان، شفاف و مقیاس‌پذیر محسوب می‌شود.

مضمون سازمان‌دهندۀ بازاریابی و روایت‌سازی خیرخواهانه شامل مضامین پایۀ کمپین‌های رسانه‌ای در شبکه‌های اجتماعی، نمایش اثرات ملموس و قابل ‌مشاهده، بازاریابی محتوایی خیریه‌ها و برندینگ خیرخواهانۀ باشگاه‌هاست. در تبیین این یافته‌ها، باید اشاره کرد این نتایج به ‌طور قوی از یافته‌های یانگ، ژو و وو[13] (2024) پشتیبانی می‌کند که نشان دادند روایت‌پردازی دیجیتال مؤثر حول فعالیت‌های بشردوستانه درک عمومی را افزایش می‌دهد و مشارکت احساسی مخاطبان را برمی‌انگیزد. به ‌طور خاص، تأکید مشارکت‌کنندگان بر نمایش اثرات ملموس با پژوهش کوگلان و فیلو[14] (2013) هم‌سو است که دریافتند شفافیت در نمایش نتایج و تأثیر کمک‌ها مهم‌ترین عامل در ایجاد اعتماد و تداوم مشارکت خیّرین محسوب می‌شود. همچنین، یافتۀ حاضر در رابطه با برندینگ خیرخواهانه به این معناست که هم‌سویی ارزش‌های یک برند ورزشی با اقدامات بشردوستانه می‌تواند هویت برند را تقویت کند و وفاداری هواداران را عمق بخشد. در نهایت، این مضمون نشان می‌دهد تبدیل اهدای پول به یک تجربۀ معنادار برای خیر در گرو خلق و انتشار مستمر روایت‌های اصیل و اثرگذار از طریق کانال‌های دیجیتال است. در نهایت، این فرایند هوشمندانه عمل خیر را از یک تعامل مالی ساده به یک «تجربۀ مشارکت» تبدیل می‌کند. زمانی که یک خیّر تأثیر مستقیم کمک خود را به‌وضوح می‌بیند و احساس می‌کند بخشی از یک روایت بزرگ‌تر و مثبت است، انگیزۀ درونی او برای تداوم حمایت چندین برابر می‌شود.

مضمون سازمان‌دهندۀ شفافیت و اعتمادسازی دیجیتال شامل مضامین پایۀ گزارش‌دهی آنلاین پروژه‌ها، اعتبارسنجی سازمان‌های دریافت‌کنندۀ کمک، نظام ارزیابی عملکرد خیّرین و مجریان و شفافیت مالی و نظارتی دیجیتال است. در تبیین این یافته‌ها، باید اشاره کرد این نتایج به طور کامل از یافته‌های سارجنت و وودلیف[15] (2007) پشتیبانی می‌کند که اعتماد را کلید اصلی وفاداری خیّرین و تداوم مشارکت آنان معرفی می‌کنند. همچنین، یافتۀ حاضر در رابطه با اعتبارسنجی سازمان‌های دریافت‌کننده دیدگاه اندریسن[16] و همکاران (2008) را تأیید می‌کند که بر لزوم ایجاد مکانیسم‌های اعتبارسنجی برای کاهش ریسک ادراک‌شدۀ خیّرین تأکید داشتند. وجود یک نظام ارزیابی تعاملی نه فقط مسئولیت‌پذیری را افزایش می‌دهد، بلکه حس شراکت و تعلق متقابل را تقویت می‌کند. در نهایت، این مضمون نشان می‌دهد شفافیت دیجیتال فقط به معنای افشای اطلاعات نیست، بلکه ایجاد یک فضای پاسخ‌گویی متقابل است که در آن، تمام ذی‌نفعان نسبت به تعهدات خود مسئول هستند و اعتماد به عنوان یک سرمایۀ جمعی دائماً تقویت می‌شود.

مضمون سازمان‌دهندۀ توسعۀ انگیزه‌ها و پیشران‌های خیّرین شامل مضامین پایۀ ایجاد حس تعلق به جامعۀ ورزشی، ارزش معنوی کمک به استعدادهای جوان، توسعۀ انگیزش درونی (نوع‌دوستی، رضایت شخصی)، توسعۀ انگیزش بیرونی (قدردانی، دیده‌شدن در رسانه‌ها) و پیوند با ارزش‌های دینی و ملی است. در تبیین این یافته‌ها، باید اشاره کرد دیگو و فیلو[17] (2020) در پژوهشی هم‌سو، حس تعلق به جامعۀ ورزشی را به عنوان یکی از انگیزاننده‌های اصلی خیّرین معرفی کردند. این یافته همچنین با پژوهش پالمر (2021) هم‌خوانی دارد که نشان داد انگیزه‌های درونی مبتنی بر نوع‌دوستی و رضایت شخصی پایدارترین محرک‌های مشارکت خیریه محسوب می‌شوند. به طور خاص، تأکید مشارکت‌کنندگان بر ارزش معنوی کمک به استعدادهای جوان و معناسازی در تجربۀ بشردوستی بود. این یافتۀ منحصربه‌فرد نشان می‌دهد در بافت فرهنگی ایران، خیریۀ ورزشی می‌تواند به کانالی برای تجلی ارزش‌های نهادینه‌شدۀ دینی و میهنی تبدیل شود. در نهایت، این مضمون نشان می‌دهد یک زیست­بوم دیجیتال موفق باید بتواند هم‌زمان به تمامی سطوح انگیزشی از عمیق‌ترین نیازهای درونی (معنویت و نوع‌دوستی) تا نیازهای اجتماعی (تعلق و قدردانی) پاسخ گوید.

مضمون سازمان‌دهندۀ ایجاد فرهنگ خیرورزی دیجیتال شامل مضامین پایۀ ایجاد فرهنگ خیرورزی دیجیتال، نهادینه‌سازی فرهنگی، آموزش و اطلاع‌رسانی عمومی و شبکه‌سازی و ایجاد جوامع مجازی خیّرین ورزشی است. تأکید مشارکت‌کنندگان بر نهادینه‌سازی فرهنگی از یافته‌های نیمرود و ایوان[18] (2022) پشتیبانی می‌کند که نشان دادند تبدیل یک رفتار به هنجار اجتماعی پایدار نیازمند کار فرهنگی سیستماتیک و بلندمدت است. همچنین، یافتۀ حاضر در رابطه با شبکه‌سازی و ایجاد جوامع مجازی دیدگاه لی[19] و همکاران (2025) را تأیید می‌کند که بر نقش اجتماعات آنلاین در تقویت هویت جمعی و تبادل سرمایۀ اجتماعی میان خیّرین تأکید داشتند. شیخ زاده و همکاران (1403) نیز در پژوهشی، تأثیرپذیری از رفتار اهدای خیریۀ دیگران در شبکه‌های اجتماعی را تأیید کرده‌اند. این یافته نشان می‌دهد توسعۀ فرهنگ خیرورزی دیجیتال نیازمند مداخلات آگاهانه و برنامه‌های آموزشی ساختاریافته برای ارتقای سواد دیجیتال-خیریه در سطح جامعه است. در نهایت، این مضمون نشان می‌دهد فناوری صرفاً یک ابزار نیست، بلکه خود به عاملی برای بازتعریف فرهنگ نیکوکاری در جامعۀ معاصر ایران تبدیل شده است.

این پژوهش با طراحی مدل زیست­بوم دیجیتال برای توسعۀ مشارکت خیّرین ورزشی، الگویی جامع و بومی ارائه کرد که می‌تواند به ‌عنوان راهنمایی کاربردی برای سازمان‌ها و نهادهایی متعدد از جمله وزارت ورزش و جوانان، بنیادهای خیریۀ ورزشی و سازمان­های توسعه‌دهندۀ پلتفرم‌های دیجیتال مرتبط با حوزۀ ورزش استفاده شود. بهره‌برداری مؤثر از این مدل به تقویت تعامل میان این سازمان‌ها، ارتقای شفافیت مالی و ارتقای مشارکت خیّرین کمک خواهد کرد و زمینه‌ساز توسعۀ پایدار و نوآورانه در حوزۀ خیریۀ ورزشی خواهد بود. یافته‌ها نشان داد موفقیت چنین زیست­بومی در گرو تعامل پویای سه لایۀ حکمرانی، فناوری و فرهنگ است. مدل ارائه‌شده نه فقط به تقویت شفافیت و اعتماد در فضای خیریۀ ورزشی توجه دارد، بلکه با تلفیق ارزش‌های دینی-ملی با فناوری‌های نوین، زمینه را برای توسعۀ پایدار این عرصه فراهم می‌کند. این پژوهش گامی در راستای گذار از نیکوکاری سنتی به مدل دیجیتال یکپارچه در حوزۀ ورزش ایران محسوب می‌شود.

این پژوهش با محدودیت‌هایی همراه بود که از جمله می‌توان به تمرکز بر طراحی مدل کیفی بدون آزمون کمّی، دسترسی محدود به برخی از خیّرین ورزشی و چالش‌های فرهنگی در به‌اشتراک‌گذاری اطلاعات مالی اشاره کرد. همچنین، شرایط اقتصادی نوسان کشور و عدم دسترسی به ذی‌نفعان بین‌المللی از دیگر محدودیت‌های این مطالعه بود. این محدودیت‌ها ممکن است بر تعمیم‌پذیری یافته‌ها اثر گذاشته باشند. پیشنهاد می‌شود پژوهش‌های آینده به آزمون کمّی مدل حاضر با روش معادلات ساختاری اقدام کنند. همچنین، طراحی و اعتبارسنجی پرسشنامۀ سنجش بلوغ زیست­بوم‌های دیجیتال خیّرین ورزشی می‌تواند زمینه‌ساز مطالعات گسترده‌تر شود. بررسی تطبیقی با نمونه‌های موفق بین‌المللی و مطالعۀ نقش هوش مصنوعی در شخصی‌سازی تجربۀ خیّرین از دیگر جهت‌های پژوهشی پیشنهادی است. همچنین، پژوهش در رابطه با مدل‌های کسب‌وکار پایدار برای پلتفرم‌های خیریۀ ورزشی دیجیتال می‌تواند به پایداری مالی این زیست­بوم­ها کمک کند.

تشکر و قدردانی

به این وسیله از کلیۀ مدیران، متخصصان و خیّرین محترمی که با مشارکت صادقانۀ خود در انجام مصاحبه‌ها و ارائۀ دیدگاه‌های ارزشمند، ما را در اجرای این پژوهش یاری کردند، صمیمانه سپاس‌گزاری می‌شود.

[1] Robiady

[2] Han & Xie

[3] Buser

[4] Wei

[5] Qi

[6] Braun & Clarke

[7] Guba & Lincoln

[8] Stemler

[9] Palmer & Dwyer

[10] Bunds

[11] Yang, Yang & Zhang

[12] Lang

[13] Yang, Zhu & Wu

[14] Coghlan & Filo

[15] Sargeant & Woodliffe

[16] Andreasen

[17] Daigo & Filo

[18] Nimrod & Ivan

[19] Li