بررسی حکایت «پیرزن و سلطان سنجر» براساس آرای میشل فوکو در باب تحلیل گفتمان

1. مقدمه
   • بیان مسئله

مفهوم قدرت در حوزه‌های مختلف معرفتی، ازجمله علوم اجتماعی، دینی و فلسفی، همواره با تعاریف و رویکردهای متنوعی همراه بوده است. «قدرت در علوم اجتماعی به معنی توانایی اعمال اراده بر دیگران و تداعی‌گر مفهوم انرژی در علم فیزیک است» (حسن‌پور و قنبری، 1395، ص. 113) که معمولاً با تهدید، اجبار، اقناع، ترغیب و تطمیع اعمال می‌شود و در علوم شرعی «براساس دین الهی و باور مردم، همراه با عناصر اخلاقی و قانون در مقابل قدرت عریان می‌ایستد» (هوارث، 1379، ص. 53)؛ امّا در دستگاه فکری - فلسفی میشل فوکو (Paul Michel Foucault)، قدرت مفهومی نوین و صبغه‌ای خاص و متمایز با تعاریف دیگر اندیشمندان و نظریه‌پردازان دارد.

فوکو با دو روش «دیرینه‌شناسی دانش» و «تبارشناسی قدرت» شکل‌بندی نوینی از «دانش» و «قدرت» مدرن ارائه‌ کرده است. او در تحلیل تبارشناسانة‌ خود به این موضوع می‌پردازد که چگونه افراد با قرارگرفتن در شبکه‌ای از تعاملات، به سوژه و ابژة دانش و قدرت تبدیل می‌شوند؛ بنابراین، از دید وی «امروزه نظام قدرت بسیار ریشه‌دارتر و نامرئی‌تر از نظام‌های سنّتی است؛ با این اوصاف، قدرت در دستگاه فکری - فلسفی فوکو الزاماً سیاسی، منفی و سرکوبگر نیست؛ بلکه مولّد امر واقع است و فرد و شناخت وی محصول این تولیدند» (Foucault, 1969, p. 12).

فوکو بر آن است که گفتمان‌ها موضوعات را می‌سازند و در فرایند سازندگی، مداخله‌ خود را پنهان‌ می‏کنند. وی معتقد است که خواستِ سلطه در ورای جامعة‌ مدرن پنهان است و فرد در چنین جامعه‌ای با عناوینی چون «حقیقت» و «رهایی» به آن تن می‌دهد. از نگاه او «قدرتْ سیّال و در تمام سطوح اجتماع گسترده است و هر روز و همه جا خود را به ما تحمیل‌می‌کند. از این روی هرگز نمی‌توان آن را بی‌اثر و متلاشی‌کرد» (Foucault, 1969, p. 125)

فوکو، قدرت را وضعیتی استراتژیک با کارکرد نظارت، برانگیختن و خلق می‌داند که مظهر بالندگی، آفرینش، تحرک، جنبش، ریتم و یگانگی برای بازسازی، ترمیم و اصلاح ساختار معیوب جامعه است. از نظر فوکو، «قدرت تنها در دست حاکمان و در تملک آنان نیست، بلکه حالت رابطه‌ای و شبکه‌ای دارد و مانند سلسلة اعصاب در جامعه پخش می‌شود» (فوکو، 1403، ص. 343).

ادبیات با حکومت و قدرت رابطه‌ای متغیر و پیچیده دارد که تابع شرایط اجتماعی، سیاسی و فرهنگی است؛ ادبیات ایران طی قرون متمادی تحت تأثیر قدرت، ایدئولوژی و گفتمان‌های متفاوت سلاطین و عمال آنان، دوران پر فراز و نشیبی را طی ‌کرده است و این امر به طرق مختلف از قبیل توصیف وقایعِ تلخ و شیرین، آفریدن حکایات گوناگون و خلق آثار سیاسی، اجتماعی و انتقادی بازتاب یافته‌ است.

مخزن الاسرار نظامی از آثار ارزشمند ادبیات فارسی است که علی‌رغم موضوع کلان تعلیمی - عرفانی‌اش در بخش‌های مختلف، تجلّی‌گاه انواع، مناسبات، روابط و کانون‌های قدرت و گفتمان مرتبط با آن‌ است. پژوهش حاضر با روش توصیفی‌تحلیلی به بررسی راهبردهای زبانی، بیانی و تصویری حکایت «پیرزن و سلطان سنجر» و تحلیل گفتمان قدرت در آن از دید میشل فوکو می‌پردازد.

2.1. پیشینة پژوهش

تاکنون پژوهش مستقلی دربارة تحلیل گفتمان قدرت در مخزن‌الاسرار به‌ویژه در حکایت «پیرزن و سلطان سنجر» براساس آرای فوکو انجام نشده است؛ امّا اهمّ پژوهش‌هایی که می‌توانند پیشینة این پژوهش محسوب شوند، عبارت‌اند از:

1.2.1. پژوهش‌های مرتبط با موضوع تحلیل گفتمان

عقیلی و لطفی حقیقت (1389) در «کاربرد روش تحلیل گفتمان در علوم رفتاری» نشان داده است که چگونه تحلیل گفتمان می‌تواند در پژوهش‌های رفتاری و اجتماعی استفاده شود.

حسنی‌فر (1393) در «تحلیل گفتمان به مثابة روش» با تمرکز بر روش‌شناسی، اصول و کاربرد تحلیل گفتمان در مطالعات علوم انسانی را تشریح کرده است.

یحیایی ایله‌ای (1397) در مقالة «تحلیل گفتمان چیست؟» مقدماتی برای آشنایی با روش تحلیل گفتمان و کاربردهای آن در مطالعات ادبی و اجتماعی آورده است.

خانی و همکاران (1399) در مقالة «تحلیل درّة نادره بر پایة رویکرد تحلیل گفتمانی فرکلاف» دریافته‌اند که در سطح تفسیر و تبیین، نمودهای بافت موقعیتی و مناسبات قدرت و ایدئولوژی در متن درة نادره کاملاً آشکار است.

محبی و همکاران (1402) در مقالة «گفتمان کاوی داستان فریدون و ضحاک بر پایة تاریخ گرایی نوین» به این نتیجه رسیده‌اند که پیرنگ داستان مذکور حاصل کشمکش گفتمان ایرانی و انیرانی بر سر قدرت است.

2.2.1. پژوهش‌های در پیوند با موضوع تحلیل گفتمان قدرت

سالاری و همکاران (1400) در مقالة «تحلیل گفتمان قدرت از منظر نشانه‌شناسی اجتماعی در شاهنامة بایسنقری (مطالعة موردی دو نگارة پادشاهی جمشید و بر تخت نشستن لهراسب)» با بهره‌گیری از نظریة گفتمان فوکو و نشانه‌شناسی اجتماعی، نقش تصویرگری شاهنامة بایسنقری را در بازتولید گفتمان قدرت در دورة تیموری بررسی ‌کرده‌اند.

صمدی رازلیقی و همکاران (1400) در مقالة «نقش گفتمان‌های قدرت در شکل‌دهی به جریان‌های هنر عمومی: مطالعه موردی دیوارنگاری دهة ۶۰ ایران» با نگاهی جامعه‌شناختی، تأثیر گفتمان‌های قدرت بر دیوارنگاری دهة ۶۰، را بررسی‌کرده‌اند.

رحیمی (1401)، در کتاب تراژدی قدرت در شاهنامه، در بخش نخست به نظریه‌های قدرت، فساد و خرافات و ارتباط آن با ادبیات پرداخته و در بخش دوم تراژدی‌های رستم و اسفندیار و رستم و سهراب را تحلیل‌کرده است.

آبشیرینی و همکاران (1401) در مقالة «نقد و تحلیل بوم‌گرایی داستان اهل غرق منیرو روانی‌پور با نگاهی به گفتمان قدرت» رابطة شخصیت‌های داستان را با طبیعت در بستر گفتمان قدرت تحلیل ‌کرده‌اند.

امینی شلمزاری و همکاران (1402) در مقالة «تحلیل گفتمان انتقادی قدرت در خسرو و شیرین نظامی» در سه سطح الگوی نورمن فرکلاف نشان‌ داده‌اند که تفاوت کاربرد الفاظ، وجوه زبانی و دستوری، شیوه‌های اقناعی و دیدگاه شخصیت‌ها، نقش قدرت نابرابر را در این داستان آشکار می‌سازد.

3.2.1. پژوهش‌های مربوط به موضوع تحلیل گفتمان فوکویی

امیرپور و روضاتیان (1397) در مقالة «بررسی الگوی تحلیل گفتمان میشل فوکو و مباحث علم معانی در نامه‌های عاشقانة چهار منظومة غنایی»، مباحثی از علم معانی را در انطباق با نظریة تحلیل گفتمان میشل فوکو بررسی ‌کرده‌اند.

نوری‌پرتو و همکاران‌ (1402الف) در مقالة «تحلیل فلسفی و تطبیقی گفتمان قدرت در تراژدی‌های یونان باستان و داستان‌های شاهنامة فردوسی با تکیه بر اندیشه‌های میشل فوکو» تفاوت بازنمایی قدرت در تراژدی‌های یونانی و شاهنامه را با تکیه بر نظریة فوکو بررسی ‌کرده‌اند.

نوری‌پرتو و همکاران ‌(1402ب) در مقالة «مواجهة نظام دانایی ایرانی-یونانی در روایت‌های مده‌آ و سهراب با تکیه بر گفتمان قدرت میشل فوکو» تفاوت پذیرش گفتمان قدرت متعالی یا تقابل با آن را در دو نظام داناییِ متمایز تبیین کرده‌اند.

محمدی و سعیدی ‌(1402) در مقالة «بررسی و تحلیل تعالیم تصوف در کتاب رونق‌المجالس بر مبنای گفتمان قدرت میشل فوکو» کارکردهای قدرت در مناسک صوفیان و بازتولید سازوکارهای درونی‌شدة آن را بررسی ‌کرده‌اند.

صفی‌خانی و زمانی (1403) در مقالة «سوژۀ عاشق در نظام گفتمانی عشق حقیقی و مجازی بر مبنای نظریة قدرت فوکو» مناسبات قدرت در گفتمان عشق حقیقی و مجازی و نقش هژمونیک معشوق در شکل‌دهی سوژة عاشق را بررسی ‌کرده‌اند.

حسینی ده‌میری و همکاران (1403) در «بررسی آیات کتیبه در محراب‌های دورة ایلخانی، براساس نظریة تحلیل گفتمان میشل فوکو» نقش آیات کتیبه را به‌عنوان ابزار مشروعیت‌بخشی حکمرانان ایلخان و بازنمایی قدرت در هنر مذهبی تحلیل‌ کرده‌اند.

شهاب (1403) در «بازنمایی روابط قدرت در رمان زندگی به سفارش پشه‌ها اثر کاوه جبران براساس گفتمان قدرت میشل فوکو» بازنمایی گفتمان‌های ارباب-رعیتی، دین، جنسیت، خرافه و جهان مدرن را در ساختار سلسله‌مراتبی قدرت جامعه تبیین کرده است.

پژوهش‌های انجام‌شده عمدتاً آثار حماسی بزرگ یا رمان‌های معاصر را بررسی کرده‌اند. این مطالعه از دیدگاه فوکو و مفاهیم قدرت، دانش و سوژه‌سازی بهره می‌گیرد و تحلیل گفتمان را در سطح خرد و جزئیات روایت انجام می‌دهد و بر یک حکایت مشخص تمرکز دارد.

2. مبانی نظری

از نگاه فوکو قدرتِ مدرن که از دانش برمی‌آید و بر آن تأثیرمی‌گذارد، عامل تغییرات تاریخی است و در همة‌ سطوح و زوایای اجتماعی پراکنده است. «قدرت منحصر به یک گروه و طبقه نیست و به‌صورت شبکه‌ای‌ پیچیده است و نمی‌توان آن را با کودتا و انقلاب تغییر داد یا از بین برد. جوامع انسانی بر نظام قدرت استوارند و قدرت ممکن است از نظامی به نظام دیگر انتقال یابد یا تغییرکند؛ بنابراین از آنجایی که هر قدرت تعبیر خود را «حقیقت» می‌داند، گریز از «قدرت» به «آزادی»، خیالی بیش نیست. فوکو بین «قدرت» و «استبداد» تفاوت قائل و در پی تعدیل آن است (فوکو، 1403، ص. 343).

نکتة مهم دیگر این است که فوکو نه به قدرت، بلکه به قدرت‌ها اعتقاد دارد؛ زیرا او قدرت را در اشکال گوناگونِ خانوادگی، محلی، منطقه‌ای و جهانی می‌بیند. از دید وی جامعه همانند بدنی یکپارچه نیست که در آن صرفاً یک قدرت اعمال شود، بلکه محصول پیوند، هماهنگی و نیز سلسله‌بندی قدرت‌های متفاوت در عین حفظ خاص بودگی آنهاست.

اصطلاح کلیدی «گفتمان» در دیدگاه فوکو «مولود دانش و قدرت و رویه‌ای منظّم و منسجم است که دربارة تعداد مشخصی از گزاره‌ها توضیح می‌دهد» (Foucault, 1969, p. 80). هویّت یک گفتمان، وابسته به شبکه‌ای از گزاره‌های منسجم و جدّی است که می‌تواند بنا بر شرایط زمان متغیّر باشد. مقصود فوکو از «سخنان جدّی، سخن عامیانه نیست؛ بلکه سخن خبرگان و کارشناسان در یک موضوع خاص است» (Foucault, 1969, p. 107).

«دیرینه‌شناسی» دانش و «تبارشناسی» دو کلیدواژة مهم در تحلیل گفتمان فوکویی به شمار می‌روند. «فوکو برخلاف سنت‌گرایان، معتقد به پیوستگی و امتداد تاریخی نیست. وی برعکس بر گُسست‌ها و ویژگی‌های خاص هر دوره تأکید دارد و به رخدادهای منحصربه‌فرد می‌اندیشد» (مطهرنیا، 1388، ص. 6). درواقع، فوکو با نگاه دیرینه‌شناسانه تلاش دارد تا در هر دورة تاریخی، منطق خاصی را شناسایی کند که شکل‌دهندة دانایی آن دوره بوده است؛ گویی هر مقطع تاریخی، زبان و عقلانیت خاص خود را دارد که نمی‌توان آن را به‌سادگی به دوره‌های دیگر تعمیم داد. «هدف اصلی فوکو در دیرینه‌شناسیِ علم، نشان‌دادن نقاط آغازین و پایانی مجموعه‌ای سازمان‌یافته و توصیف روابط میان آنها در ارتباط با یک گفتمان است» (کازنز هوی، 1380، ص. 64)؛ ازاین‌رو، دیرینه‌شناسی روشی است برای خوانش تاریخی گفتمان‌ها نه بر مبنای سیر تکاملی اندیشه، بلکه از رهگذر تحلیل ساختارها و قواعدی که امکان ظهور آنها را در یک زمان خاص ممکن ساخته‌اند. همان‌گونه که فوکو گفته‌ است «این رویکرد از سطوح بالاییِ حوزة مورد پژوهش، شروع می‌شود و به سطوح پایین حوزه می‌رسد» (فوکو، 1378، ص. 91).

تبارشناسی به‌عنوان ضلع دیگر گفتمان، مکمل دیرینه‌شناسی علم قلمداد و موجب تقویت گفتمان می‌شود، «فوکو ابتدا در بررسی شکل‌گیری گفتمان، تنها از عناصر زبانی که مشخصة دیرینه‌شناسی وی است، بهره می‌جست؛ ولی بعدها از عناصر غیرزبانی ازقبیل کردارهای اجتماعی یا نهادی به‌ویژه در مسائل سیاسی که از مختصات تبارشناسی اوست، بهره‌برد» (بشیریه، 1384، ص. 22). به‌طور خلاصه، تبارشناسی در نظر فوکو تحلیل عوامل و شرایط تاریخی پیدایش علوم انسانی است. «وی به منظور کشف کثرت عوامل مؤثر بر رویدادها و بی‌همتا بودن آنها بر آن تأکید و آن را یک حادثه‌سازی تلقّی‌می‌کند» (دریفوس و رابینو، 1387، ص. 22-23). به عبارت دیگر، فوکو برخلاف تاریخ‌نویسان سنتی، در تبارشناسی به تاریخِ موردی و ظهور یک حادثه و اتفاق توجه داشته است. با نگرشی انتقادی به تأثیراتِ قدرت، به‌ویژه قدرت سیاسی و شرایط اجتماعی در شکل‌گیری گفتمان می‌اندیشد. فوکو «تبارشناسی را ثبت و ضبط دقیق و تأمل‌برانگیز وقایع از طریق گردآوری حجم وسیعی از مواد خام تاریخی می‌داند» (نیش، 1391، ص. 52).

تبارشناسی بر واکاوی زمینه‌های تاریخی یک پدیدة اجتمای نوظهور، گسست‌ها و شکاف‌های پدیده‌های اجتماعی و تأثیر نظام دانایی و روابط قدرت بر آنها تأکید می‌کند. در یک نگاه کلی، تبارشناسی در پی آن است که بداند یک گفتمان در برهة خاصی از زمان، طبق چه شرایط و عواملی پدیدآمده است؛ برای مثال، عواملی چون ظلم و ستم و بی‌عدالتیِ برخی از پادشاهان و قدرت عریان آنها ابژه‌ای است که سوژه‌ای را بر آن می‌دارد تا در یک گفتمان انتقادی و با بهره‌گیری از دیرینه‌شناسی علم، قدرتی تولید و با بهره‌گیری از عناصر زبانی و غیرزبانی با آن قدرت عریان مقابله ‌کند؛ برای مثال، سوژه‌ای چون حکیم فردوسی با توجّه به شرایط نامساعد سیاسی، اجتماعی و فرهنگیِ عصر با تمسک بر دیرینه‌شناسی علم و بهره‌گیری از آثاری چون شاهنامة ابومنصوری، داستان‌های پراکنده و روایات شفاهی مرتبط با ابژه و موضوع عصر خویش، برای اعتلای زبان فارسی و یادکرد عظمت و اقتدار سیاسی و فرهنگی ایران، «شاهنامه» را سروده است.

بنیان‌های فکری تحلیل گفتمان فراتر از تحلیل متن ، نوشتار یا گفتار است. گفتمان مجموعه‌ گزاره‌هایی منظم و مرتبط با یکدیگر است که مفهومی کلی را در بر می‌گیرد و دربارة یک موضوع خاص در یک برهه از زمان صورت‌بندی می‌شود. در تحلیل گفتمان، فراتر از دیدگاه هارولد لاسول (Harold Lasswell)، فرستنده، پیام، وسیله و گیرنده نیز به طور مجزا تحلیل می‌شود (یحیایی ایله‌ای، 1390، ص. 14). بدین ترتیب ارتباط، مفصل‌بندی، عاملیت، سوژه، بی‌قراری، دال مرکزی و دال‌های شناور یا نشانه، هژمونی، غیریت یا پادگفتمان از شناسه‌های اصلی تحلیل گفتمان فوکویی هستند ‌(یورگنسن و فیلیپس، 1389، ص. 53-89).

1.2. مؤلّفه‌های تحلیل گفتمان فوکویی

1.1.2. مفصل‌بندی

یکی از مفاهیم کلیدی در تحلیل گفتمان، مفصل‌بندی است. این مفهوم «به فرایندی اشاره دارد که طی آن روابطی معنادار میان عناصر مختلف برقرار می‌شود؛ به‌گونه‌ای که هویت آن عناصر در نتیجه این روابط بازتعریف می‌گردد» (Laclau & Mouffe, 1985, p. 10). افزون براین، مفصل‌بندی، گردآوریِ اجزای گوناگون و ترکیب آنها در یک هویّت جدید و به عبارت دیگر، پیوند نشانه‌ها با یکدیگر برای ساخت یک نظام معنایی است (هوارث، 1379، ص. 140).

2.1.2. دال مرکزی و دال شناور

دال مرکزی و دال شناور از مؤلفه‌های اصلی تحلیل گفتمان محسوب می‌شوند. «دال مرکزی نشانة‌ ممتازی است که دال‌های شناور حول آن انسجام می‌یابند و کل نظام معنایی یک گفتمان حول آن شکل می‌گیرد. دال‌های شناور که به‌تنهایی معنای ثابتی ندارند، در تعامل با دال مرکزی، درون یک میدان معنایی مشخص هویت می‌یابند و به این ترتیب، گفتمان در بستر تاریخی خاصی سازماندهی می‌شود. در این زمینه، مفهومی با عنوان «دال برتر» نیز مطرح می‌شود که می‌توان آن را معادل دال مرکزی در نظریه گفتمان لاکلائو و موفه دانست؛ این دال با به ‌هم ‌پیوستن دال‌ها در چارچوب «زنجیره‌های هم‌ارزی»، به تثبیت هویت در قالب روابط گفتمانی کمک‌می‌کند» ‌(یورگنسن و فیلیپس، 1389، ص. 53).

3.1.2. هژمونی

تسلط و هژمونیِ یک گفتمان مبتنی بر انسجام دال‌های پیرامون دال مرکزی است؛ یک گفتمان در صورتی موفق و هژمونیک می‌شود که با اتکا بر دال مرکزی خود، مدلول‌های مدنظر را به دال‌های گفتمانی نزدیک کند؛ اما اگر گفتمان رقیب بتواند به کمک سازوکارهای مختلف، این نظام معنایی را شالوده‌شکنی کند و ساختارهای معنایی شکل‌گرفته در ذهنیت جمعی از مردم را در هم بریزد، این گفتمان هژمونی خود را از دست می‌دهد. درواقع هویت یک گفتمان منوط به وجود غیر است و بر همین اساس گفتمان‌ها دائماً در مقابل خود، غیریت‌سازی می‌کنند (قنبری عبدالملکی و فیروزیان‌پوراصفهانی، 1401، ص. 149).

4.1.2. سوژه و اُبژه

سوژه یا عاملیت از مفاهیم کلیدی گفتمان در مکتب مدرنیسم یا نوگرایی است که مستقل از نیروهای متافیزیکی، توانایی اندیشیدن و کنش دارد و نظاره‌گر ابژه ‌(جهان پیرامون، امور فکری و انتزاعی و ... که به آن می اندیشیم) است. به اعتقاد فوکو، «سوژه» در پست‌مدرنیسم در انحصار گفتمان و تحت انقیاد آن است و رویکرد پیشینیان را رد می‌کند. وی بر این باور است که سوژه‌ها همواره مطیع و در گفتمان‌ها و کردارهای قدرتی آفریده شده‌اند (Foucault, 1984, p. 4)؛ اما از منظر لاکلائو و موفه، سوژه یک موجود کاملاً منفعل نیست؛ بلکه «در برخی شرایط می‌تواند با بسیج ظرفیت‌های خود، گفتمان موجود را به چالش کشیده، کنش‌گری تازه‌ای را رقم بزند؛ از این رو، رابطة میان سوژه و گفتمان، رابطه‌ای دوسویه و درهم‌تنیده است؛ به ‌گونه‌ای که فهم یکی، بدون درک دیگری، امکان‌پذیر نخواهد بود» ((Laclau & Mouffe, 1985, p. 12.

5.1.2. غیریت یا ضدیت

از مفاهیم مهم در چارچوب گفتمان، مفهوم غیریت‌سازی و تخاصم است. در تحلیل گفتمان، برای تبیین چگونگی شکل‌گیری هویت‌ها، از ایدة «غیر سازنده» بهره می‌گیرند؛ بدین معنا که «هویت یک گفتمان نه‌تنها از طریق درون‌ماندگاری عناصرش، از طریق تمایز با امر «غیر» ساخته می‌شود. درواقع، خصومت هم مانعی برای تثبیت کامل یک هویت یا گفتمان است و هم در شکل‌گیری آن نقش ایفا می‌کند. به بیان دیگر، تخاصم عملکردی دوسویه دارد: از سویی مانع عینیت‌یافتن گفتمان‌ها می‌شود و از سوی دیگر، هویت آنها را در برابر دیگری، تثبیت می‌کند و انسجام می‌بخشد (Haugaard, 2002, p. 45).

2.2. حکایت پیرزن و سلطان سنجر

حکایت پیرزن و سلطان سنجر از نظر فرم و محتوا از بخش‌های جذاب مخزن‌الاسرار نظامی است که از زوایای گوناگونی قابل نقد و تحلیل است. ماجرا از این قرار است که روزی سلطان سنجر و سپاهیانش از شهر عبور می‌کردند که پیرزنی رنجور و خسته، درحالی­که از شدت غم و اندوه و درد ناشی از ضربات شحنگانِ مستِ سنجر - به اتهام ناروای پنهان داشتن چند قاتل - برخود می­پیچید، از میان تودة مردم به زحمت فراوان خود را به پادشاه می­رسانَد و از او دادخواهی‌می­کند و آشکارا او را مسئول اصلی اوضاع نامساعد کشور می‌داند. او بی‌پروا در میان انبوه جمعیت سنجر را نه پادشاه، بلکه هندوی غارتگر می‌خواند و از دود آه سوخته‌دلان و عذاب الهی بیم می‌دهد و به عدالتگری و مردم­داری دعوت‌می­کند. در این واقعه سلطان سنجر تنها گوش و او سراسر زبان است؛ سکوتِ سنگین پادشاه و نگاه سرد او حاوی معنا و پیامی گفتمانی برای خواننده است. وی سوار بر اسب، مست از قدرت، و بی­اعتنا به رعیّت از مقابل چشمان پیرزن می­گذرد و او را در اندوهِ بی‌فایدگیِ تظلّم‌هایش رها‌ می­کند:

نتیجة این مستیِ قدرت و بی‌اعتنایی نسبت به درد و رنج رعایایی چون پیرزن و خوارداشت نصایح آنان، این بود که سنجر با آن همه قدرت و شوکت در برابر ترکان غُز شکست خورد و خراسان را از دست داد.

3. بحث و بررسی
   • گفتمان غالب در حکایت

گفتمان «ایده­آلیسم» نظامی در مخزن­الاسرار به‌ویژه حکایت «پیرزن و سلطان سنجر» دارای نشانه­های تعلیمی و تمایز بین «خیر» و «شر» و هدف آن بازسازی جامعة آلوده به بی­عدالتی­ها و ستم صاحبان قدرت و ثروت در حق قشر فرودست جامعه در شهر گنجه است؛ در این گفتمان کانون‌های قدرت در همة سطوح اجتماعی - از پادشاه گرفته تا شحنگان مست و ظالم او - گسترده است و هر روز و هر جا خود را بر افراد جامعه تحمیل ‌می‌کند و هیچ فرد یا گروهی را یارای بی‌اثر یا نابودکردن آن نیست. در این گفتمانِ سیاسی - انتقادیِ نظامی، شاهدِ تأثیر آموزه‌های اسلام و قرآن و اعتقاد قلبی و التزام عملی شاعر به آنها هستیم؛ در ایده­آلیسم نظامی، ارزش­ها براساس باورها و اعتقادات وی در تقابل بین «عدل» و «ظلم»، «خیر» و «شر»، «دنیا» و «آخرت»، «نیک» و «بد»، «درست» و «نادرست» و «زشت» و «زیبا» شکل‌ گرفته است؛ «انسان بنابر شناخت ذاتی خود از «حُسن» و «قبح»، تردیدی در آن روا نمی‌دارد و از این روی نیازمند اقامةدعوی و اِتیان دلیل نیست» (عباسی، 1394، ص. 954). افزون بر این، باید اشاره کرد که این رویکرد، بیانگر تقابل‌های دوگانه، دوقطبی‌نگری، ثنویت و دوالیسم (Dualism) است که ریشة آن را در اندیشه‌های متفکران بزرگ یونان باستان می‌دانند.

در این گفتمان، سوژه (نظامی) به‌عنوان شاعری دردآشنا در هیأت پیرزنی رنجور، ناب­ترین اندیشه­ها و مفاهیم ایدئولوژیک خود را به­عنوان دال­های شناور و گزاره­های جدی و منسجم در ارتباط با دال مرکزی و تِم اصلی گفتمان (عدالت‌جویی و دادخواهی) تحتِ حیطة «حکمت و موعظه» در مقابل ابژه و اُبژگانی چون سلطان سنجر و کارگزاران ستمگرش عرضه می­دارد. از سوی دیگر، مورد خطاب نظامی در این حکایتِ تمثیلی نه ‌تنها سلطان سنجر، تمام پادشاهان گیتی است.

2.3. دال‌های گفتمان

با بررسی دقیق نشانه­ها، دال‌های شناور و گزاره‌های جدّیِ این حکایت، به وضعیت اسفناک و سقوط ارزش‌های اخلاقی، تحتِ تأثیر لایه‌های متعدد قدرت عریان در زیست‌بوم و عصر نظامی پی ‌می‌بریم. این نشانه­ها با قرارگرفتن در کنار دیگر نشانه‌ها در شبکه‌ای کلان­ و نظام گفتمانی (قنبری عبدالملکی و فیروزیان پوراصفهانی، 1401، ص. 148) و چرخش پیرامون دال مرکزی گفتمان (عدالت‌جویی و دادخواهی) به‌عنوان مرکز ثقل و نقطة انسجام آن، معنی، هویت و کارکرد می­یابند. شاعر گفتمانی برآمده از مناسبات قدرت را در قالب ادبیات داستانیِ انتقادی در اثری تعلیمی - عرفانی به نمایش می‌گذارد، پرده­ از زوایای قدرتِ پنهان در نقابی ایدئولوژیک برمی‌دارد.

دال­های شناورِ این حکایت - در ارتباط با احوال پریشانِ رعیّتِ ستمدیده و اوضاعِ نامساعدِ شهر گنجه - در طیّ جملاتی مستقل و کوتاه، همراه با سرعتِ بیان و انتقال اندیشه، بیانگر احوال پریشان و نامتعادل پیرزنی در پایین‌تر پایگاه و قدرت به نمایندگی از رعیِت مظلوم و هیجان و اضطراب او در تقابل با سلطان سنجر به‌عنوان بالاترین پایگاه و قدرت در روند داستان است. برخی از این دال‌ها عبارت‌اند از: گروه‌های اسمی پیرزن، ستم، سنجر، آزرم، شحنه، عربده، رطل (شراب)، دخل، جنایت، ظلم، عدل و ... و حرف ندا (ای)، که همگی با چرخش حول دال مرکزی (عدالت‌جویی و دادخواهی) تولیدِ معنا و گفتمان‌سازی‌ می­کنند. کثرتِ دال­های شناوری چون صفاتِ نکوهیده، نمایانگر روزگاری سیاه و اسفناک در محیط شهر گنجه، درنتیجة عملکرد غلط پادشاهی ظالم و شحنگان آزمند اوست.

در روند شکل‌گیری و رواج گفتمان، عناصر زبانی و غیرزبانی (ازقبیل تصاویر، نگاره‌ها و ...) یکدیگر را تکمیل، گزاره­های گفتمان را تولید و آن را ترویج ‌می‌کنند. در ارتباط با این حکایت، نگارة «سلطان سنجر و پیرزن» اثر «محمود مذهب» بیانگر اختلاف طبقاتی و قدرت عریان عهد سلطان سنجر است. «نگار­گر در این اثر به زیبایی عواطف و احساسات افراد فرودست و ستمدیدة جامعه را در طراحی چهرة آنها نشان داده است» (پنجه‌باشی و رحیمی، 1400، ص. 251). در این نگاره از دید طراحی منظره و موقعیت، سلطان سنجر سوار بر اسب (نشان قدرت) و پیرزن با پای پیاده (نشان عجز) و دست‌هایی که به سوی سنجر دراز شده (نشان التماس و دادخواهی) تصویر شده است. معنای کلان این مواجهه و مقابله، عدم استقرار مراجع قانونی در جامعه برای شکایت و دادخواهی رعایا از صاحب‌منصبان و عاملان قدرت است.

3.3. سوژه، اُبژه و غیریت

یکی از بخش‌های مهم تحلیل گفتمان، شناخت «ابژه و غیریت» و تحلیل آنهاست؛ شخصیت سلطان سنجر در دوره اقتدارش، خاکستری است؛ برخی او را در این دوره مردم‌دار، ساده‌زیست، باایمان و برپادارندة حکومتی توأم با نظم و آرامش و برخی دیگر، مؤمنان را در ایّام او در بلا و محنت، گرسنه و پُشت و گردن‌شکسته دانسته‌اند؛ در حالی که ستوران وی از مال و نعمت و طوق‌های زرین، پشت و گردن شکسته بوده است (امیری، 1398، ص. 46).

سکوت سلطان سنجر در مقابل قدرتِ کلام انتقادیِ پیرزن، از لحاظ تحلیل گفتمان، گویای بی­اعتنایی وی به آلام قشر فرودستِ جامعه از سویی و نگرانی و آشوب ذهنی او از هرج و مرج ناشی از یورش «غزها» از سوی دیگر است. در این گفتمان، سوژه (پیرزن)، دالّی بسیار مهم است و بسامد بالایش در حکایت (9 بار)، نشان از رأفت شاعر نسبت به قِشر فرودست جامعه در مقابل سنگدلی و بی­رحمی اُبژه (سنجر و عمالش) دارد. درواقع، می‌توان ادعا کرد که پیرزن همان شاعر است یا به بیان دیگر، شاعر و پیرزن یک سوژه و یک دال هستند و ابژه هم سلطان سنجر است و هم می‌تواند هر پادشاه ستمگر دیگری باشد؛ چون این حکایت ساخته و پرداختة ذهن شاعر است و شخصیت‌ها و رویدادها هم از همان ذهنیت ایدئال‌گرا سرچشمه می‌گیرند؛ درواقع شاعر دارد یک سوژه‌ و ابژۀ ذهنی را در قالب حکایتی واقع‌نما عینی می‌کند.

دال­های شناوری چون حرف ندای (ای) خطاب به سنجر، همراه جملات خبریِ پی‌در‌پی دربارة بیدادهای مزدورانش در این گفتمان با اغراض برجسته‌سازیِ ظلم و ستمِ حکومت وی، برشمردن مفاسدِ عمّال او، هشدار به سنجر و تحذیر وی از عذاب خداوندِ دادارِ دادگستر به کار رفته است.

شاعر در ادامه، شخصیت‌های منفور دیگر (شحنگان سنجر) را که به‌واسطه سوء استفاده از قدرت به اوصاف مذمومی چون، عربده­کشی، توحش، شرابخواری، بی‌شرمی و پرده‌دری، ضرب و شتم، اتّهام ناروا، حراج بیت­المال و ... متّصف و مایة بدنامی پادشاهند، در قالب گزاره­های کوتاه خبری که بیانگر دهشت، پریشانی و تیره‌روزی پیرزن (به‌عنوان نمایندة قشر مظلومِ رعیّت) است، به تصویر می­کشد. کنش‌های سلطه‌جویانه‌ای چون تجاوز به حریم خصوصی پیرزن، ضربات سنگین بر پیکر نحیف او، لگدمال کردن وی و گرفتن از موی او و کشیدن وی روی زمین در حضورِ مردم، حاکی از قربانی‌شدن امنیّت، آرامش و ارزش‌های‌انسانی در عصر سنجر و شهر گنجه زیر چکمه‌های قدرت سرکوبگر است.

در ابیات فوق، سوژه (پیرزن) با تأکید بر ارزش‌های اجتماعی، انسانی و دینی و برجسته‌سازی آنها درصدد نمایش و برجسته‌سازی نقطة مقابل آنها یعنی ویژگی­های منفیِ «غیرخودی» (ابژه و غیریت) و «هژمونی» (چیرگی یافتن) بر وی است؛ بنابراین، با کاربست دال­های شناور دیگری، ضمن انتقاد از بی­عدالتی­ها و نابسامانی­ها، حکومت سنجر را با حکومت مقتدر محمود غرنوی و نیز پدرش ملکشاه مقایسه و وی را - که فاقد شایستگی حکومت می‌داند - هندویی غارتگر خطاب‌می‌کند. در این گفتمان، سوژه ازطریق «مقایسه» و «استدلال» و با منطق ایدئولوژیک به تفسیرِ مطالب و آموزشِ آیین حکومت و مردم­داری پرداخته، سلطان (قدرت عریان) را از روز قیامت - که از نگاه دینی اوج عدالت در رسیدگی به اعمال است – هشدار می‌دهد.

دال­های شناور متقابل در متن فوق عبارت‌اند از: «داد» و «بی­داد»، «شهریار» و «رعیت»، «یاری» و «خواری»، «زیر» و «زبر» که به همراه دیگر دال‌ها ازقبیل «خرمن»، «بی­دانه»، «پله»، «پیرزن»، «مسکن»، «شهر»، «ولایت»، «مملکت»، «غارتگر»، «هندو»، «حکم»، «تباهی»، «ویرانه»، «ابخاز» (غرب ­گرجستان)، «آزار»، «ستم»، «قوّت»، «ترکان»، «دعوی»، «شاهی»، «شمار»، «روزشمار» و ... حول دال­ مرکزی (عدالت‌جویی و دادخواهی) در چرخشند و به تقویت و تثبیت آن می­پردازند.

افزون بر این، دال­های شناورِ ایدئولوژیکِ برخاسته از اعتقادات شاعر و جامعة عصر وی و همچنین نشانه­های تعلیمی و تمایز بین خوب و بد و خیر و شر، علاوه بر سازگاری ایدئولوژیک شاعر با جامعه و عصر، متناسب با ساختار تعلیمی - عرفانی حکایت و منظومة مخزن الاسرار است.

از لحاظ ساختار گفتمانی نیز هر یک از مصراع­ها و گزاره­های مستقل، ازطریق پیوندهای معنایی و هنری پنهان و آشکار در انسجامی انکارناپذیرند؛ شاعر با به کارگیری شگردهای «تناسب»، «ترادف»، «تقابل»، «تضاد» و ... به تقویت انسجام گزاره­ها و خلق تصاویر هنری پرداخته، بی‌کفایتی و قصور پادشاه را سببِ اصلی اوضاع نابسامان مملکت دانسته است. نظامی سعی دارد از زبان پیرزن، پادشاه را از شرایط واقعیِ مملکت و حقایق امور آگاه کند و از این طریق موجب تعدیل قدرت و رفع سوء­استفاده از آن شود.

یکی از بارزترین جلوه‌های حکمت نظامی در مخزن‌الاسرار، انتقادهای سیاسی - اجتماعی و اخلاقیِ همراه با امر به معروف و نهی از منکر در پایان حکایات است. باوجود اینکه نظامی مخزن‌الاسرار را در جوانی و اوج قدرت و نشاط سروده، پندهایش آن قدر زیبا، عمیق، متعالی و پیرانه است که وی را حکیمی مجرّب در هیأت معلمی کهنسال نمایان می‌کند. لحن عاطفی و پدرانة وی از دال­های شناور و منسجمی که در محور افقی و عمودی کلام به‌کاررفته مشاهدهمی‌شود. شاعر با جهت­دهی به دال­های ارزشی و بهره­گیری از راه­بردهای زبانی و تصویری، مفاهیم معنوی و آرمانی نوع‌دوستی، عدالت و مردم‌داری در عین اقتدار را در آرمان‌شهر شعر خویش ترویج ‌می‌کند.

قدرت کلام شاعر با پشتوانة محکم ایدئولوژیک (مفاهیم قرآنی) و ایده­آلیسم کمال‌گرایانة وی به حدی است که در «13» بیت فوق، «26» گزاره مستقل، موجز امّا قاطع و مطنطن می­آفریند و در هر مصراع­ با دال‌های شناور و معناسازِ قدرتمندی از قبیلِ دال‌های متضادِ «امروز» و«فردا»، « نازش» و «نوازش»، «داد» و «بیداد»، «ریش» و «مرهم»، «شادی» و «یاسج» (به معنی تیرخوردن، مجازاً (آه و ناله و نفرین ستم‌دیدگان)، به همراه دال‌های مترادف یا مشابه مانند «پیرزنان»، «ضعیفان»، «بیچارگان»، «غمخوارگان»، «دریوزه­گری»، «بی­توشه»، «گوشه­نشینی»، «خون‌گریستن»، «مرگ» و «تیر» و نیز دال‌های متقابلِ آنها یعنی «پندناپذیری»، «جفا»، «عدم پاسداری» و ... که همه در خدمت دال مرکزی (عدالت‌جویی و دادخواهی) هستند، تقابل قدرت عریان پادشاه و قدرت پنهان ایدئولوژی و رعیّت را به‌خوبی به نمایش می‌گذارد، گفتمان حاکی از مسائل و مصائب اعتقادی و اجتماعی را با انبوهی از واژگان عاطفی و جگرسوز و در قالب تصاویری از فقر مطلق و فلاکت بی­امانِ مردم فرودستِ جامعه بیان ‌می‌کند؛ مردم ستمدیده، بیچاره و بی‌توشه‌ای که از هجوم دردهای ناشی از تازیانة استبداد، خون می­گریند و توشه­ای جُز دعا و تضرّع ندارند.

دعا، نیایش و نفرین در کنار دین و آیین، تقدیرگرایی و ... از مؤلفه­های قدرت پنهان در گفتمان سیاسی و اجتماعی به‌شمار می­روند و نظامی از زبان پیرزن، صاحب‌منصبان ظالم را از این قدرتِ نهان بیم می‌دهد و برای تعدیلِ قدرتِ «اُبژه» و بازدارندگی از ارتکاب گناه، از واژگان «مرگ» و «روز رستاخیز» که از مفاهیم کلیدی، مؤثر و ریشه‌دار در باورها و اعتقادات سوژه‌اند، بهره می­برد.

تقابلِ «پیرزنِ» نحیف و فاقد قدرت با «سنجرِ» جوان و قدرتمند، علاوه­ بر مفهومِ کارآیی و قدرتِ ناشی از تجربة پیر، حاکی از آگاهی وی از فرجامِ کار در جهت برانگیختن احساسات و عواطفِ مخاطب و تأثیرگذاری کلامی در قالب عبارات مستقل، کوتاه و هیجان­انگیز، نشان هوش و ذکاوت سوژه در برابر سلطان سنجری است که به زعم شاعر، دادگری در زمان او نایاب بوده است. درنهایت «سوژه» که تاکنون در ورای هیأتِ پیرزنی ستمدیده و نزار به دادخواهی می­پرداخت، چنین چهره می­گشاید:

واژة «پیرزن» به دلیل بار عاطفی بسیار و تأثیرگذاری بر مخاطب، در ادب فارسی برای مقاصد اجتماعی، سیاسی و انتقادی مکرراً به کار رفته است؛ با این اوصاف می‌توان بر آن بود که دال شناورِ «پیرزن» به عنوان نماد ضعف، زبونی، ناتوانی و ستمدیدگی و در عین حال به دلیل همان ضعف و ناتوانی قابل ترحم و شایستة پشتیبانی و حمایت است و این خود موتیفی رایج در ادب تعلیمی و عرفانی فارسی بوده است.

افزون بر این، می‌توان این موتیف را براساس منطق دیرینه‌شناسی فوکو تحلیل‌کرد؛ تحلیلی که بر سازوکارهای درونیِ تولید گفتمان تمرکز دارد. در گام نخست، با تعیین میدان گفتمانی روایت و موقعیت تاریخیِ مفروض آن، مؤلفۀ «پیش‌گفتار» در معنای فوکویی آن فعال می‌شود؛ این حکایت در بستر گفتمان قدرت سلطنتی، دین، عدالت‌خواهی عرفانی و سنت ادبیات انتقادی فارسی شکل گرفته است. بر این بستر، قواعدی ناظر بر بیان‌پذیری دادخواهی و مرزهای مجازِ سخن‌گفتن دربارة پادشاهی و ظلم، فعال می‌شود که در قالب مؤلفة «قاعده‌مندی‌های گفتمانی» قابل شناسایی است. در این سطح، دال‌هایی چون «پادشاه»، «مظلوم»، «قیامت»، «دعا»، «ستم» و «مرگ» در یک شبکة معنایی خاص، طبق قواعد خاص بیان، معنا می‌گیرند و بدین ترتیب کنش گفتمانی شکل می‌گیرد.

در ادامه، گزاره‌هایی که این دال‌ها در آنها فعال می‌شوند، نظیر: «شحنة مست آمده در کوی من» یا «ای شه! از این بیش زبونی کجاست؟») در مقام «واحدهای بیان» (statements) در بایگانی معنایی گفتمان عدالت‌خواهی نظامی جای می‌گیرند. این بایگانی نه‌تنها به متون پیشینی مانند سنایی، قرآن و حکمت اسلامی ارجاع دارد، از آنها نیز فاصله می‌گیرد و به بازتولید دانش در صورت‌بندی تازه‌ای از مقاومت می‌انجامد. توصیف دیرینه‌شناختی در اینجا با تشخیص گسست میان زبان قدرت (سکوت سنگین سلطان) و زبان دادخواهی (فریاد پیرزن) نمایان می‌شود؛ گفتمانی که نه از موضع اقتدار، بلکه از جایگاه فرودستانه‌ سوژه‌ای سخن می‌گوید که در متنِ مناسبات قدرت، امکانِ بیان یافته است. درنهایت، جمع‌بندی گفتمانی این تحلیل نشان می‌دهد که روایت نظامی نه صرفاً بازتاب وضعی اخلاقی یا عرفانی، سازوکاری برای تولید دانش در بستر مقاومتِ گفتمانی و تاریخی است؛ دانشی که از دل زبان، تصویر، تضاد و سکوت شکل می‌گیرد و از درون همان ساختارهایی که در پی افشای آن است، سربرمی‌آورد.

 بر این اساس، دال­های شناورِ شاعر در روایت این داستان عبارت‌اند از: «پیرزن»، «پادشاه»، «دادخواهی»، «جور و ستم»، «شحنگان و گزمگان»، «ضرب و شتم»، «روزشمار و قیامت»، «مرگ»، «مال یتیمان»، «خون‌گریستن»، «دعا و سوز آه نیم شبان» و ... که با احاطة «دال مرکزی» (عدالت‌جویی و دادخواهی) تولید گفتمان و معناسازی می­کنند.

وجود دال­های شناور ارزشی و انسجام آنها در محور هم­نشینی و جانشینی، ازطریق کاربست شگردهای «شمول معنایی»، «تضاد معنایی» و ... موجب خلق گزاره­های منسجم در این حکایت شده است:

خلق صحنه­ها و تصاویر دلخراشی چون هجوم وحشیانة شحنگان به پیرزنان و ضرب و شتم آنها، سواره‌بودنِ پادشاه بر اسبِ قدرت و پیاده‌بودن دادخواهان و نگاه ملتمسانة رعیّت در این گفتمان از نظر «دیرینه­شناسی» نشان از تأثیرپذیری نظامی از شگردهای هنری و گفتمانی پیش از خود دارد.

نتیجه‌گیری

تحلیل گفتمان قدرت در حکایت «پیرزن و سلطان سنجر» مخزن‌الاسرار نظامی از منظر فوکو حاکی از آن است که گفتمان ایده‌آلیسم در این حکایت، غالب و نشانه‌های تعلیمی و اخلاقی آن در قالب تمایز میان خیر و شر و تقابل میان ظلم و دادخواهی با دال‌های شناور فراوان و گزاره‌های جدّیِ انتقادی بیان شده است.

سوژه(شاعر) ازطریق، بازآفرینی بافت سیاسی و اجتماعیِ روزگار خود در شهر گنجه در قالب حکایتی تمثیلی، نابرابری‌های اجتماعی و ظلم و ستم اربابان قدرت و گماشتگان آنها بر رعایا و تنگناهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی موجود را به نمایش گذاشته است؛ فضایی خفقان‌آور و رعب‌انگیز که مجال و توان اعتراض و بیان نارضایتی را از گفتمان رقیب یا غیر (اقشار فرودست و مستضعف جامعه) گرفته است و در صورت اعتراض نیز با سرکوبگری یا بی تفاوتی آن را به حاشیه می‌راند.

حکایت پیرزن و سلطان سنجر، گفتمانی غالب و مبتنی بر قدرتِ عریان را به تصویر می‌کشد که گفتمان رقیب و قدرت پنهان، آن را به چالش کشیده، درصدد کاهش هژمونی آن و تغییر مناسبات قدرت است. قدرت در این حکایت نیز دارای انواع و کانون‌های گوناگون است، در تمامی سطوح جامعه گسترده است، با سیّالیّت، هر روز و در همه جا خود را به افراد تحمیل ‌می‌کند و هرگز قابل خنثی یا نابودکردن نیست؛ بی‌توجهی به این امر موجب سقوط گفتمانی و درنتیجه هژمونیک پادشاهانی چون سلطان سنجر و شکست آنان شده است.

وجود دال‌های شناوری چون پیرزن و شحنگان و هجوم آنها به حریم شخصی پیرزن در نیمه‌های شب و کشیدن موهای او در مقابل دیدگان مردم، دود آه بیچارگان، سکوت سلطان در برابر این نابرابری‌ها و بی‌عدالتی‌ها و ... بیانگر هرج و مرج ناشی از استبداد و غفلت پادشاه از عملکرد نابخردانة گزمکان خود است. پیوند دال‌های شناور در این حکایت و ارتباط آنها با دال مرکزی در یک مفصل‌بندی دقیق، نشان از یک گفتمان منسجم دارد.