تمرکز مالکیت و مسئولیت حرفه‌ای حسابرسان در قبال مدیریت سود: آیا اظهارنظر تعدیل‌شده به تغییر حسابرس منجر می‌شود؟

یکی از ابزارهای حیاتی و بااهمیت که در زمینۀ ارزیابی کیفیت و مطلوبیت صورت‌های مالی به استفاده‌کنندگان مختلف اطلاعاتی جامع و دقیق ارائه می‌دهد، گزارش حسابرسی است. گزارش حسابرسی مالی ابزاری ارزشمند برای تضمین شفافیت و صداقت مالی درون شرکت است. با ارائۀ نتایج حسابرسی به‌ طور دقیق، این گزارش به ایجاد رابطه‌ای مبتنی بر اعتماد بین شرکت و ذی‌نفعان آن کمک می‌کند. با ارزیابی رویه‌ها و سیستم‌ها، حسابرسان می‌توانند خطرات و نواقص موجود در شرکت را شناسایی کنند که این امر فرصتی برای مدیر شرکت ایجاد می‌کند تا بر روی بهبود فرایندها از طریق مدیریت مؤثر منابع و دست‌یابی به اهداف مشخص کار کند (Voinea et al., 2024). مسئولیت حسابداری شامل مجموعه‌ای وسیع از وظایف و مسئولیت‌هایی است که حسابرسان برای اطمینان از دقت و قابلیت اعتماد داده‌های مالی و گزارش‌ها به عهده دارند (Boufarh, 2020). این مسئولیت‌ها شامل جنبه‌هایی مختلف از جمله کشف تقلب و اشتباهات، رعایت استانداردهای اخلاقی و حرفه‌ای، حفظ استقلال و بی‌طرفی و ارائۀ گزارش‌های دقیق و قابل اعتماد به ذی‌نفعان هستند (El Agha & Rashid, 2023).

مطابق استاندارد شمارۀ ۷۰۵، مسئولیت حسابرس در رابطه با صدور گزارشی مناسب برای شرایطی مطرح شده است که حسابرس هنگام اظهارنظر طبق استاندارد 700 به این نتیجه رسیده باشد که تعدیل اظهارنظر نسبت به صورت‌های مالی ضروری است (کمیتۀ تدوین استانداردها، 1402). تعدیل اظهارنظر نسبت به صورت‌های مالی به معنای تغییر یا اصلاح در ارزیابی حسابرس از صحت و دقت صورت‌های مالی یک سازمان است. این موضوع در مواردی مطرح می‌شود که حسابرس با مشکلات یا نواقصی در اطلاعات مالی مواجه می‌شود که بر اساس آن نمی‌تواند اظهارنظر مثبت و قطعی دربارۀ وضعیت مالی سازمان داشته باشد. این مفهوم به‌ طور گسترده در ادبیات حسابداری و حسابرسی مورد بحث قرار گرفته است (American Institute of Certified Public Accountants [AICPA], 2018). در استاندارد شمارۀ ۷۰۵، هدف حسابرس از ارائۀ اظهارنظر تعدیل‌شده این است که حسابرس بر اساس شواهد حسابرسی به این نتیجه برسد که صورت‌های مالی عاری از تحریف بااهمیت نیست و یا اینکه برای حسابرس کسب شواهد حسابرسی کافی و مناسب برای نتیجه‌گیری دربارۀ عاری‌بودن صورت‌های مالی از تحریف بااهمیت مقدور نباشد.

اظهارنظر حسابرسی آخرین محصول ارزیابی حسابرس از کیفیت صورت‌های مالی است و اظهارنظر تعدیل‌شده در واقع راهکاری است که حسابرسان از آن برای اطلاع‌رسانی جنبه‌های تحریف، ابهام یا محدودیت در رسیدگی به سرمایه‌گذاران برون سازمانی استفاده می‌کنند. به دلایلی احتمال دارد که مدیریت سود سبب شود حسابرسان اظهارنظر خود نسبت به صورت‌های مالی شرکت‌ها را تعدیل کنند. نخست با توجه به اینکه برخی از شرکت‌ها ممکن است صورت‌های مالی را به صورت فرصت‌طلبانه تهیه کنند، این رفتار در گزارشگری مالی معمولاً می‌تواند از طریق مدیریت سود منعکس شود. با توجه به اینکه حسابرسان قدرت زیادی برای محدودکردن آن ندارند، انتظار می‌رود رفتار فرصت‌طلبانۀ مدیر سطح شک و تردید حرفه‌ای حسابرسان را افزایش دهد و حسابرسان گزارش حسابرسی را تعدیل کنند. دوم اینکه شیوه‌های دستکاری سود سبب تضعیف عملکرد مالی شرکت می‌شوند که این امر می‌تواند ریسک دادخواهی و دعاوی حقوقی را علیه حسابرسان به دلیل زیان واردشده بر ذی‌نفعان افزایش دهد؛ بنابراین، آنها ممکن است به صدور گزارش حسابرسی تعدیل‌شده به عنوان یک اقدام پیشگیرانه برای محافظت از خود در برابر دعاوی حقوقی آینده اقدام کنند (کمیتۀ تدوین استانداردها، 1402). از طرفی، عدم تقارن اطلاعاتی بین مدیران و مالکان که ناشی از تضاد منافع بین آنهاست برای مدیران در استفاده از اصول و روش‌های حسابداری و همچنین برآوردهای حسابداری بسترهایی را فراهم می‌آورد تا سود حسابداری را مطابق منافع خویش دستکاری کنند. عدم تقارن اطلاعاتی بین مدیران و مالکان سبب می‌شود تا سهامداران نتوانند عملکرد شرکت را به طور کامل مشاهده کنند. در واقع، توانایی مدیران در به‌کارگیری روش‌های حسابداری اختیاری با هدف مدیریت سود، متناسب با افزایش عدم تقارن اطلاعاتی بین آنها و سهامداران، افزایش می‌یابد (باباجانی و همکاران، 1393).

رسوایی‌های انرون و ورلدکام به تغییراتی بزرگ در حاکمیت شرکتی و گزارش‌دهی مالی منجر شد. این امر نیاز به کنترل‌های داخلی قوی، روش‌های حسابرسی اخلاقی و نظارت مؤثر از سوی هیئت‌های مدیره را آشکار کرد (Cole et al., 2020). به طور خلاصه، رسوایی‌های انرون و ورلدکام زنگ خطری برای دنیای شرک‌ها بود. این رویداد بر اهمیت حاکمیت شرکتی قوی، اخلاقیات و کنترل‌های داخلی تأکید کرد. با یادگیری از این اشتباهات، شرکت‌ها می‌توانند از رسوایی‌های آینده جلوگیری و از منافع ذی‌نفعان خود محافظت کنند (Bamisaye & Nkitma, 2023). نتیجۀ واقعی این رسوایی‌ها عمدتاً تغییر جالب ‌توجه در مؤسسه‌های حسابرسی و تقویت نظارت بر آنها بود: انرون با سقوط و انحلال آرتور اندرسن، حسابرس خارجی این شرکت، جایگاه خود را در بازار حسابرسی از دست داد و این رویداد زمینه‌ساز اصلاحات گسترده‌تر شد (Healy & Palepu, 2003). در حالی که ورلدکام با افشای تقلب و نقش حسابرس آن، فشارهای قانونی و نظارتی را تشدید کرد، تا جایی که به تصویب قانون ساربینز-آکسلی (SOX) در سال ۲۰۰۲ و تأسیس هیئت نظارت بر حسابداری شرکت‌های عمومی منجر شد تا استقلال حسابرسان و نظارت بر آنها تقویت شود (Sarbanes-Oxley Act [SOX], 2002; Securities and Exchange Commission [SEC], 2002). نتیجۀ نهایی این تحولات انتقال بسیاری از شرکت‌ها به مؤسسه‌های حسابرسی دیگر و تقویت چارچوب‌های نظارتی برای حسابرسی‌های عمومی بود (Healy & Palepu, 2003; SOX, 2002). تغییر مؤسسۀ حسابرسی یکی از مسائل مهمی است که بر کیفیت حسابرسی و اعتماد سرمایه‌گذاران و نهادهای نظارتی تأثیر می‌گذارد. دلایل مختلف ممکن است باعث تغییر مؤسسۀ حسابرسی شوند، از جمله تمایل به دریافت خدمات بهتر، بروز اختلافات با مؤسسۀ فعلی، یا الزامات قانونی که شرکت‌ها را ملزم به تغییر مؤسسۀ حسابرسی پس از مدت معین می‌کند (Dewi et al., 2021). در همین رابطه، کمران و همکاران بیان می‌کنند فرایند تغییر حسابرس موجب افزایش اعتماد سرمایه‌گذاران به گزارش‌های تهیه‌شده از سوی حسابرسان می‌شود و در نتیجه، انگیزۀ حسابرسان برای کشف و گزارش تحریفات بااهمیت به دلیل اعتماد سرمایه‌گذاران افزایش می‌یابد (Cameran et al., 2014). کمسیون بورس اوراق بهادار آمریکا بیان می‌کند فرایند تغییر حسابرس موجب می‌شود تا در ذهن تمام استفاده‌کنندگان نسبت به جایگاه حسابرس در جامعه نگاهی جدید شکل گیرد. این کمسیون معتقد است با قطع ارتباط بلندمدت حسابرس و صاحب‌کار، استقلال حسابرسان محفوظ می‌ماند و در نتیجه، کیفیت حسابرسی افزایش می‌یابد. لینوکس نشان داد تغییر حسابرسان معمولاً پس از دریافت اظهارنظرهای تعدیل‌شده توسط شرکت‌ها اتفاق افتاده است و اینکه تغییر حسابرسان احتمال تغییر در اظهارنظر حسابرسی را افزایش داده است و بر اساس این شواهد، نتیجه گرفت شرکت‌ها به خرید اظهارنظر اقدام کرده‌اند و عامل اصلی تغییر حسابرسان را خرید اظهارنظر حسابرسی می‌داند (Lennox, 2000). در مقابل، وانگ دریافت اجتناب از زیان ارتباطی مثبت و معنادار با فراوانی تغییر حسابرس دارد؛ اما شرکت‌هایی که در سال قبل اظهارنظر تعدیل‌شده داشته‌اند و موفق به خرید اظهارنظر حسابرس نشده‌اند، در سال جاری با تغییر حسابرس مواجه شده‌اند (Wang, 2006). شرکت‌های بورسی مختلف ساختارهای مالکیتی متفاوتی دارند. سهامدار کنترل‌کننده در شرکت‌های با مالکیت متمرکز زیاد، تمایل به اعمال نفوذ بیشتری در مدیریت کسب‌وکار نسبت به شرکت‌های با مالکیت متمرکز کم دارد (Hu et al., 2022). در نتیجه، انتصاب شرکت‌های حسابرسی در شرکت‌های با مالکیت متمرکز زیاد به‌شدت تحت تأثیر یک سهامدار (یا بزرگ‌ترین سهامدار) قرار می‌گیرد. با این حال، در شرکت‌های با مالکیت متمرکز کم، انتصاب کمتر تحت تأثیر فقط یک سهامدار است. از طرف دیگر، ادبیات موجود نشان می‌دهد اظهارنظر حسابرسی تا حدی بر تغییر حسابرس تأثیر می‌گذارد. لی و همکاران و همچنین وو و تان دریافتند اظهارنظرحسابرسی تعدیل‌شده به خاتمۀ همکاری شرکت‌های حسابرسی توسط شرکت‌های بورسی در چین منجر می‌شود که این پدیده تحت عنوان انتخاب حسابرس برای نظر مطلوب توسط شرکت‌های بورسی شناخته می‌شود (Li et al., 2001; Wu & Tan, 2005). اگر ساختار مالکیت متمرکز بر پاسخ‌گویی حسابرسان تأثیر داشته باشد، در این صورت، بر رفتارهای انتخاب حسابرس برای نظر مطلوب نیز تأثیر خواهد گذاشت. بر این اساس، هدف این پژوهش بررسی دو موضوع است. اول اینکه آیا حسابرسان در قبال دو نوع مختلف ساختار مالکیت شرکت‌ها، مسئولیت حرفه‌ای خود را در رابطه با مدیریت سود انجام می‌دهند. موضوع دومی که این مقاله به دنبال بررسی آن است، این است که آیا در میان شرکت‌های بورسی با تمرکز مالکیت متفاوت، اظهارنظر حسابرسی بر تغییر مؤسسۀ حسابرسی تأثیر می‌گذارد. این مقاله بر دو جنبۀ کلیدی در حسابرسی تأکید دارد. اولاً، شواهدی جدید را به مسألۀ پاسخ‌گویی حسابرسان در قبال اطلاعات حسابداری می‌افزاید و به این ترتیب، پژوهش‌های پیشین در این زمینه را تکمیل می‌کند. ثانیاً، توضیحات بیشتری را دربارۀ شرایطی ارائه می‌دهد که شرکت‌ها به انتخاب حسابرس برای خرید اظهارنظر اقدام می‌کنند.

علاوه بر این، با توجه به پیشینۀ مقررات مربوط به شرکت‌های دولتی در ایران، از جمله تنوع مالکیت و اصلاحات اقتصادی با مالکیت ترکیبی، سیاست‌های پیشنهادی بر این موضوع تمرکز دارند که نهادهای نظارتی باید به این مسأله توجه کنند که آیا کیفیت حسابرسی خارجی تحت تأثیر فرایند اصلاحات قرار می‌گیرد و آیا این تأثیر، کیفیت اطلاعات حسابداری شرکت‌ها را کاهش می‌دهد.

مبانی نظری

یکی از سازوکارهای راهبری شرکتی مهم برای شرکت‌ها حسابرسی مستقل است. مؤسسه‌های حسابرسی که مسئول حسابرسی شرکت‌ها هستند، پس از انجام فرایندهای حسابرسی، به صدور گزارش حسابرسی اقدام و تعیین می‌کنند آیا صورت‌های مالی طبق استانداردهای حسابداری تهیه شده‌اند یا خیر. اظهارنظر حسابرس هم منعکس‌‌کنندۀ کیفیت‌ اطلاعات حسابداری است‌ و هم تصمیم‌های عملیاتی‌ شرکت‌ها و تصمیم‌ سرمایه‌‌گذاری سرمایه‌گذاران را تحت‌ تأثیر قرار می‌‌دهد (Hu et al., 2022). اصول اساسی‌ برای قضاوت دربارۀ اینکه‌ آیا حسابرسان مسئولیت‌‌های خود را انجام می‌دهند به‌ این‌ بستگی‌ دارد که‌ آیا اظهارنظرهای حسابرسی‌ واقعاً کیفیت‌ اطلاعات حسابداری را منعکس‌ می‌‌کند یا خیر. بر اساس پژوهش‌های پیشین‌، یکی‌ از ویژگی‌‌های مهم‌ در رابطه با بازار حسابرسی‌، کیفیت‌ خدمات حسابرسی‌ ارائه‌‌شده توسط‌ شرکت‌های حسابرسی‌ برای مشتریان خود است‌. پژوهشگران استدلال می‌کنند در بازارهای سرمایه با اجرای ضعیف‌ قانون و حفاظت‌ ضعیف‌ از سرمایه‌گذاران، محیط‌های با‌ نهادهای ضعیف ‌ممکن‌ است‌ مانع‌ سازوکارهای راهبری شرکتی‌ خارجی‌ برای جلوگیری از فرصت‌‌طلبی‌ مدیریتی‌ شوند (Beladi et al., 2022). کی‌ و همکاران به‌ این‌ نتیجه‌ رسیدند که‌ محیط‌ نهادی ضعیف‌ در چین‌ به‌ ارائۀ‌ حسابرسی‌های با کیفیت‌ کمتر برای‌ شرکت‌های پذیرفته‌شده در چین‌ در مقایسه‌ با مشتریان هنگ‌‌کنگ‌ منجر می‌شود (Ke et al., 2015). علاوه بر این، آگاروال و همکاران دریافتندچهار مؤسسۀ حسابرس بزرگ قادر به کشف و جلوگیری از وقوع تقلب شرکتی در چین نیستند (Aggarwal et al., 2015). در مقایسه با فعالیت‌های متقلبانه که برخی از آنها ممکن است مستقیماً به تحریف مالی مربوط نباشند، مدیریت سود یک رفتار فرصت‌طلبانۀ مدیریتی است که بیشتر مبتنی بر حسابداری است. اگر مؤسسه‌های حسابرسی، ناظران خارجی اثربخشی باشند، ممکن است بتوانند چنین رفتاری را کشف و بر این اساس، اظهارنظر تعدیل‌شده صادر کنند. با وجود این، پژوهش‌های موجود در رابطه با اینکه‌ آیا حسابرسان اظهارنظر تعدیل‌شده‌ای را برای مشتریان خود با مدیریت‌ سود جالب توجه‌ صادر می‌کنند یا خیر، نتایجی متفاوت‌ گزارش کرده‌اند. چن‌ و همکاران و لی‌ و همکاران دریافتند حسابرسان به‌ احتمال زیاد اظهارنظر تعدیل‌شده را برای شرکت‌های دارای سطح مدیریت‌ سود بالا ارائه‌ می‌کنند (Chen et al., 2001; Li et al., 2004). در مقابل‌، بو و وو و لی‌ و همکاران به‌ این‌ نتیجه‌ رسیدند که‌ بین‌ اظهارنظر حسابرسی‌ تعدیل‌‌شده با رفتار مدیریت‌ سود شرکت‌ها رابطه‌ای‌ معنادار وجود ندارد (Bo & Wu, 2011; Li et al., 2001). فرانسیس‌ و کریشنان و بارتوف و همکاران پیشنهاد می‌کنند سطح‌ بالای مدیریت‌ سود احتمال اظهارنظر حسابرسی‌ اصلاح‌شده توسط‌ حسابرسان را افزایش‌ می‌‌دهد (Francis & Krishnan, 1999; Bartov et al., 2001). با این‌ حال، باتلر و همکاران دریافتند سطح‌ رفتارهای مدیریت‌ سود برای آن دسته‌ از شرکت‌هایی‌ که‌ اظهارنظر حسابرسی‌ اصلاح‌شده به‌ آنها ارائه‌ شده است‌، به‌ طرزی معنادار بالاتر از سایر شرکت‌ها نیست (Butler et al., 2004). هربوهن‌ و راگوناتان به‌ این‌ نتیجه‌ رسیدند که‌ مدیریت‌ سود به‌ احتمال زیاد به‌ اصلاح اظهارنظر حسابرسی منجر‌ نمی‌‌شود (Herbohn & Ragunathan, 2008). از طرفی، شواهد اخیر نشان می‌دهد در کشورهایی‌ که‌ در آنها، چهار مؤسسۀ بزرگ حسابرسی بر بازارهای حسابرسی‌ تسلط‌ دارند، تمرکز حسابرس به‌ احتمال زیاد انعطاف‌پذیری حسابرسان را برای مدیریت‌ سود مشتریان خود افزایش‌ می‌دهد (Francis et al., 2013). از طرف دیگر، در ارتباط با فرایند تغییر حسابرس، دیدگاه‌هایی مختلف مطرح شده‌اند. یک دیدگاه بیان می‌کند به دلایلی مانند دانش کمتر حسابرس در سال‌های اولیۀ ارتباط با مشتری، کیفیت حسابرسی کمتر از سال‌های بعدی است؛ از این رو، تغییر حسابرسان را مفید نمی‌داند. در مقابل، دیدگاه دوم بیان می‌کند به دلایلی مانند استقلال بیشتر حسابرس در سال‌های اولیه، کیفیت حسابرسی بیشتر است، زیرا این امکان وجود دارد که در بلندمدت، استقلال حسابرس متحمل روابط با صاحب‌کار شود (Carcello & Nagy, 2004). بنابراین، برای جلوگیری از این امر، تغییر حسابرس ضرورت دارد. کارسلو و ناگی بیان می‌کنند تحریف‌های بااهمیت در سال‌های اولیۀ حسابرسی رخ می‌‌دهد؛ از این رو، در این شرایط، تغییر حسابرس ممکن است بر کیفیت حسابرسی و شفافیت اطلاعات تأثیر منفی بگذارد (Carcello & Nagy, 2004). به اعتقاد لنوکس و لی، نوع اظهارنظر حسابرس به عنوان معیاری از کیفیت اجرای حسابرسی به شمار می‌رود (Lennox & Li, 2012). آنان منافع حاصل از صورت‌های مالی حسابرسی‌شده را شامل کاهش مخاطره، بهبود کیفیت تصمیم‌گیری و کاهش عدم تقارن اطلاعات بیان می‌کنند؛ به‌ طوری که مدیران همواره تلاش می‌کنند تا گزارش حسابرسی را به صورت مقبول یا استاندارد دریافت کنند و وضعیت شرکت را به نحو مطلوب نشان دهند، زیرا گزارش‌های غیرمقبول (تعدیل‌شده) همواره هزینه‌هایی را به مدیران تحمیل می‌کنند. پژوهش‌های موجود نشان می‌دهند تغییر حسابرس تا حدودی تحت‌ تأثیر اظهارنظر حسابرسی‌ قرار دارد. لی‌ و همکاران و همچنین وو و تان به‌ این‌ نتیجه‌ رسیدند که‌ اظهارنظر حسابرسی‌ تعدیل‌شده به‌ عدم همکاری برای مؤسسه‌های حسابرسی منجر می‌شود و در نتیجه، شرکت‌ها برای کسب اظهارنظرهای مطلوب، به رفتار خرید اظهارنظر اقدام می‌کنند (Li et al., 2001; Wu & Tan, 2005).

تمرکز مالکیت یک عامل محوری است که بر احتمال تغییر حسابرس تأثیر می‌گذارد، زیرا نظر تعدیل‌شده به عنوان واسطه در این رابطه عمل می‌کند. زمانی که سهامداران بزرگ (مالکان متمرکز) نظراتی تعدیل‌شده دریافت می‌کنند که به خطرات مالی یا عدم انطباق اشاره دارد، احتمال تغییر حسابرس افزایش می‌یابد تا آنها منافع خود را حفظ کنند یا از مسئولیت قانونی جلوگیری کنند (Farhad Touski, 2024). اگر ساختار تمرکز مالکیت‌ بر پاسخ‌گویی‌ مؤسسه‌های حسابرسی تأثیر داشته‌ باشد، در این‌ صورت، بر رفتارهای خرید اظهارنظر حسابرسی‌ نیز تأثیر خواهد گذاشت‌. از طرفی، پژوهش‌های گذشته‌ در رابطه با هزینه‌‌های اقتصادی بالقوۀ صدور یک‌ اظهارنظر حسابرسی‌ تعدیل‌شده توسط حسابرسان، شواهد زیادی را فراهم‌ کردند، به‌ ویژه هنگامی‌ که‌ مشتریان آنها پس‌ از دریافت‌ اظهارنظر تعدیل‌شده باقی‌ می‌مانند و مؤسسۀ حسابرسی خود را تغییر نمی‌دهند. از دیدگاه شرکت‌، ممکن‌ است‌ یک‌ اظهارنظر حسابرسی‌ تعدیل‌شده به‌ از دست‌ دادن مشتریان، کاهش‌ دسترسی‌ به‌ تأمین‌ مالی‌ خارجی‌ و کاهش‌ غیرضروری در قیمت‌ سهام منجر شود (Blay & Geiger, 2001). نیوتن‌ و همکاران استدلال می‌کنند مشتریان حسابرسی‌ برای اظهارنظر حسابرسی‌ مطلوب (یعنی خرید اظهارنظر حسابرس) تمایل‌ به‌ تغییر حسابرسان دارند (Newton et al., 2016). کری و همکاران به‌ این‌ نتیجه‌ رسیدند که‌ تغییر حسابرس به‌ طور مثبت‌ با دریافت‌ یک‌ اظهارنظر حسابرسی تعدیل‌شده در استرالیا ارتباط دارد (Carey et al., 2008). دیفاند و همکاران (1999) ثابت‌ کردند که‌ شرکت‌های بورسی چین پس‌ از دریافت‌ اظهارنظر تعدیل‌شده از حسابرسان بزرگ در چین‌، تمایل‌ به‌ تغییر به‌ حسابرسان کوچک‌ دارند (DeFond et al., 1999).

از دیدگاه نظری، مؤسسه‌های حسابرسی بزرگ‌تر عموماً دارای منابع بیشتر، تخصص وسیع‌تر و کنترل‌های کیفیت داخلی قوی‌تری هستند (DeAngelo, 1981). این ویژگی‌ها می‌توانند کیفیت حسابرسی را افزایش دهند و به نوبۀ خود، توانایی شرکت در مدیریت سود را کاهش دهند، زیرا احتمال کشف و تعدیل دستکاری‌های حسابداری توسط حسابرسان باکیفیت‌تر بیشتر است؛ بنابراین، انتظار می‌رود اندازۀ بزرگ‌تر مؤسسۀ حسابرسی با سطح پایین‌تر مدیریت سود مرتبط باشد. در رابطه با اظهارنظر تعدیل‌شدۀ حسابرس، مؤسسه‌های بزرگ‌تر به دلیل نگرانی‌های مربوط به اعتبار و ریسک دعوی قضایی، ممکن است تمایل بیشتری به صدور اظهارنظرهای تعدیل‌شده در صورت وجود تحریف‌های بااهمیت داشته باشند تا استقلال و کیفیت کار خود را حفظ کنند (Watts & Zimmerman, 1986). این امر می‌تواند احتمال صدور اظهارنظر تعدیل‌شده را در شرکت‌های تحت حسابرسی این مؤسسه‌ها افزایش دهد. در نهایت، در رابطه با تغییر حسابرس (متغیر وابستۀ فرضیه‌های دوم و چهارم)، اگرچه شرکت‌ها ممکن است تمایل کمتری به تغییر مؤسسه‌های حسابرسی با کیفیت زیاد داشته باشند، صدور یک اظهارنظر تعدیل‌شده توسط یک مؤسسۀ بزرگ نیز ممکن است به بررسی مجدد رابطه و احتمالاً تغییر حسابرس منجر شود، به ویژه اگر مدیر شرکت آن را نامطلوب بداند. از یک سو، با افزایش مدت دورۀ تصدی، حسابرسان دانشی عمیق‌تر نسبت به عملیات، سیستم‌های کنترل داخلی و ریسک‌های خاص مشتری پیدا می‌کنند (Johnson et al., 2002). این دانش می‌تواند کارایی و اثربخشی حسابرسی را بهبود بخشد و در نتیجه، احتمال کشف مدیریت سود را افزایش دهد. از سوی دیگر، طولانی‌شدن دورۀ تصدی ممکن است به آشنایی بیش از حد منجر شود که می‌تواند استقلال حسابرس را به خطر بیندازد و تمایل او را برای به چالش کشیدن مدیر یا صدور اظهارنظر تعدیل‌شده را کاهش دهد (AICPA, 2014). بنابراین، رابطۀ بین مدت دورۀ تصدی و مدیریت سود یا اظهارنظر تعدیل‌شده ممکن است غیرخطی یا دارای نقاط عطفی باشد. در رابطه با تغییر حسابرس، یک رابطۀ طولانی‌مدت معمولاً به معنای ثبات است، اما صدور یک اظهارنظر تعدیل‌شده، به ویژه پس از یک دورۀ طولانی همکاری، می‌تواند به عنوان یک عامل شوک عمل کند و احتمال تغییر حسابرس را به‌شدت افزایش دهد، زیرا ممکن است نشان‌دهندۀ بروز مشکل جدی در رابطه با عدم توانایی حسابرس در ارائۀ ارزش مطلوب به مدیر باشد. نظریۀ مبتنی بر منابع پیشنهاد می‌کند هزینه‌های بیشتر حسابرسی ممکن است نشان‌دهندۀ استفاده از منابع بیشتر، تخصص بیشتر و زمان بیشتری باشد که حسابرس برای بررسی صورت‌های مالی صرف می‌کند. این امر ممکن است به کاهش مدیریت سود منجر شود، زیرا حسابرسان با صرف زمان و منابع بیشتر، فرصت بیشتری برای شناسایی و تصحیح اقلام دستکاری‌شده خواهند داشت (Frankel et al., 2002). در رابطه با اظهارنظر تعدیل‌شدۀ حسابرس، هزینه‌های بیشتر ممکن است بازتاب‌دهندۀ پیچیدگی بیشتر شرکت، ریسک بیشتر، یا گستردگی بیشتر رسیدگی‌های حسابرسی باشد که به نوبۀ خود می‌تواند احتمال کشف تحریفات بااهمیت و صدور اظهارنظر تعدیل‌شده را افزایش دهد. با این حال، برخی از مطالعات نیز به این نگرانی توجه داشته‌اند که هزینه‌های حسابرسی بیش‌ازحد زیاد ممکن است به اتکای اقتصادی حسابرس به مشتری منجر شود و استقلال او را به خطر اندازد و تمایل به صدور اظهارنظر تعدیل‌شده را کاهش دهد (DeFond et al., 2002). در نهایت، در رابطه با تغییر حسابرس، هزینه‌های حسابرسی می‌تواند هم به طور مستقیم (برای مثال، افزایش ناگهانی و غیرقابل قبول هزینه‌ها) و هم به طور غیرمستقیم (از طریق عدم رضایت از ارزش دریافتی در ازای هزینه‌های پرداختی، به ویژه در صورت صدور اظهارنظر تعدیل‌شده) بر تصمیم شرکت برای تغییر حسابرس تأثیر بگذارد.

توسعۀ فرضیه‌ها

هدف اصلی حسابرسی‌ خارجی‌ بهبود کیفیت‌ اطلاعات حسابداری شرکت‌هاست‌. مدیریت سود یکی‌ از ابزارهایی‌ است‌ که‌ شرکت‌ها از آن برای دستکاری سود حسابداری استفاده می‌کنند؛ به‌ گونه‌‌ای که‌ ذی‌نفعان را در رابطه با عملکرد مالی‌ گمراه کند یا نتایج قراردادهای مبتنی‌ بر اطلاعات حسابداری را تحت تأثیر قرار دهد. مطابق نظریه‌‌های معاصر راهبری شرکتی‌، به‌ دلیل‌ جدایی‌ مدیریت و مالکیت‌، مدیران به‌ طور مستقیم‌ بر افشای اطلاعات حسابداری تأثیر می‌‌گذارند. شرکت‌ها می‌توانند برای دست‌یابی‌ به‌ عملکرد مالی مدنظر خود‌، روش‌های مختلف‌ حسابداری و کنترل زمان رویدادها را برای دستکاری اطلاعات انتخاب کنند (Healy & Wahlen, 1999). در نتیجه،‌ حسابرسی‌ خارجی‌ یکی‌ از ابزارهایی‌ است‌ که‌ به‌ سهامداران در حسابرسی‌ و بهبود اطلاعات حسابداری شرکت‌ها کمک‌ می‌‌کند. در شرکت‌های با تمرکز مالکیت زیاد، سهامداران عمده و کنترلی ممکن است بر هدف بیشینه‌کردن سود تمرکز کنند و کیفیت اطلاعات گزارش‌شده برای آنها در اولویت‌های بعدی قرار بگیرد؛ از این رو، در این حالت، آنها سعی می‌کنند مدیرانی را انتخاب کنند که بتوانند هم‌راستا با این دیدگاه آنها باشند. بنابراین، آنها از درگیرشدن مدیران شرکت در فرایند مدیریت سود حمایت و عملکرد شرکت را به نحوی تحریف‌شده در چارچوب استانداردهای حسابداری به استفاده‌کنندگان ارائه می‌کنند. در این صورت، چنانچه مؤسسۀ حسابرسی با حفظ استقلال خود، وظیفۀ ذاتی و اصلی خود را بدون توجه به فشارها و اعمال محدودیت‌های احتمالی از طرف سهامداران عمده و کنترلی انجام دهد، احتمال اینکه نسبت به صورت‌های مالی این دسته از شرکت‌ها اظهارنظری تعدیل‌شده صادر کند بیشتر است، زیرا صورت‌های مالی عملکرد، وضعیت مالی و جریان‌های نقدی شرکت را به نحوی مناسب ارائه نکرده‌اند. در این حالت، از آنجا که سهامداران عمده و کنترلی به مقاصد خود از لحاظ عملکردی رسیده‌اند، احتمالاً با اظهارنظر تعدیل‌شده کنار می‌آیند و احتمال اینکه این موضوع با وجود داشتن هزینه‌هایی برای شرکت، به تغییر مؤسسۀ حسابرسی منجر شود، کمتر است. از آنجا‌ که در نظام حقوقی‌ حق‌ انتخاب و انتصاب مؤسسۀ حسابرسی برای شرکت‌ها متعلق‌ به‌ مجمع‌ عمومی‌ سالانه‌ است‌، زمانی‌ که‌ ساختار مالکیت‌ مشخص‌ باشد، سهامداران عمده و کنترل‌کننده، مؤسسۀ حسابرسی را برای اهداف حسابرسی‌ با توجه‌ به‌ ترجیحات خود انتخاب می‌کنند. بنابراین، در شرکت‌های با تمرکز مالکیت‌ زیاد، مؤسسه‌های حسابرسی وظایف‌ خود را بر اساس انتظارات سهامداران اصلی‌ و کنترل‌کننده انجام می‌دهند که این امر به آنها کمک‌ می‌کند تا هر ساله توسط این شرکت‌ها انتخاب شوند؛ در نتیجه، رفتار خرید اظهارنظر حسابرسی در این شرایط توسط شرکت‌ها سرکوب می‌شود (Hu et al., 2022). در نتیجه‌، با توجه به مطالب ارائه‌شده، فرضیه‌های اول و دوم پژوهش به‌ شرح زیر مطرح می‌شوند:

فرضیۀ اول: در شرکت‌های با تمرکز مالکیت‌ زیاد، هرچه سطح‌ مدیریت‌ سود بیشتر باشد، احتمال اینکه اظهارنظر حسابرسی‌ تعدیل‌شده توسط حسابرس ارائه شود، بیشتر است.

نظریۀ نمایندگی به رابطۀ بین مالکان (سهامداران) و مدیران توجه دارد که در آن، مدیران به عنوان نمایندگان مالکان عمل می‌کنند. در این رابطه، تضاد منافع 

و عدم تقارن اطلاعاتی ممکن است به رفتارهایی مانند مدیریت سود منجر شود (Jensen & Meckling, 1976). همچنین، ساختار مالکیت (متمرکز در مقابل پراکنده) نقش کلیدی در تشدید یا کاهش این تضادها ایفا می‌کند. در شرکت‌های با تمرکز مالکیت زیاد، سهامداران عمده نفوذی جالب توجه بر مدیران دارند. این نفوذ ممکن است به مدیریت سود توسط مدیران به منظور تحقق اهداف کوتاه‌مدت سهامداران عمده منجر شود (Hu et al., 2022). چنین رفتاری تضاد نمایندگی را تشدید می‌کند و ریسک حسابرسی را افزایش می‌دهد. احتمال بیشتری دارد که حسابرسان، در راستای مسئولیت حرفه‌ای خود و برای محافظت از حقوق سهامداران اقلیت، با کشف این دستکاری‌ها، اظهارنظر تعدیل‌شده صادر کنند (Francis & Krishnan, 1999).

فرضیۀ دوم: در شرکت‌های با تمرکز مالکیت‌ زیاد، احتمال اینکه اظهارنظر حسابرسی‌ تعدیل‌شده به‌ تغییر مؤسسۀ حسابرسی‌ منجر شود، کمتر است.

برخلاف انتظار عمومی، در شرکت‌های با ساختار مالکیت متمرکز، دریافت اظهارنظر تعدیل‌شده لزوماً به تغییر حسابرس منجر نمی‌شود. سهامداران عمده و کنترل‌کننده، به دلیل داشتن اهداف بلندمدت و تمایل به حفظ روابط، ترجیح می‌دهند حسابرس فعلی را حفظ کنند (Li et al., 2001) تغییر حسابرس ممکن است هزینه‌های معاملاتی و اطلاعاتی جالب توجهی به همراه داشته باشد و همچنین، سیگنال منفی قوی‌ای به بازار ارسال کند (Hu et al., 2022). بنابراین، حتی در صورت دریافت اظهارنظر نامطلوب، این شرکت‌ها ترجیح می‌دهند با حسابرس فعلی به توافق برسند تا اینکه به تغییر مؤسسۀ حسابرسی اقدام کنند.

در مقابل، در شرکت‌های با تمرکز مالکیتی کم، به خاطر پراکندگی مالکیت و عدم وجود سهامدار عمده و کنترلی، مدیر شرکت بیشترین تأثیر را در تعیین و انتخاب مؤسسۀ حسابرسی دارد. از آنجا که مدیر بیشتر سعی بر نشان‌دادن عملکرد بهتر شرکت تحت مدیریتش دارد، برای اینکه بتواند پاداش دریافت کند، احتمالاً در فرایند مدیریت سود درگیر می‌شود. در این حالت، با توجه به اینکه مؤسسۀ حسابرسی بیشتر تحت کنترل مدیر است، ممکن است در راستای خواست و نظر مدیر نسبت به صورت‌های مالی حاوی اطلاعات تحریف‌شده، کمتر اظهارنظر تعدیل‌شده‌ای را ارائه کند تا از این طریق بتواند در سال‌های بعد هم این شرکت‌ها را به عنوان مشتری خود داشته باشد؛ اما اگر مؤسسۀ حسابرسی صرف‌نظر از اعمال نظارت و محدودیت‌های اعمال‌شده از طرف مدیر، تصمیم بگیرد نسبت به صورت‌های مالی که اطلاعات را درست و منطبق بر واقعیت‌های شرکت نشان نمی‌دهد، اظهارنظری تعدیل‌شده صادر کند، در این حالت، به دلیل اینکه اظهارنظر تعدیل‌شدۀ حسابرسی استفاده‌کنندگان را از واقعیت‌های اقتصادی شرکت آگاه می‌کند و ممکن است برای شرکت هزینه‌های زیادی را در پی داشته باشد، احتمال اینکه مؤسسۀ حسابرسی تغییر کند، افزایش می‌یابد تا از این طریق، مدیر از ارائۀ چنین اظهارنظرهایی در آینده جلوگیری کند. کاتو و لانگ بیان می‌کنند به‌ دلیل‌ عدم وجود سازوکار مؤثر حمایت‌ از سرمایه‌گذار و بازار برای کنترل شرکت‌، مشکل‌ نمایندگی‌ در میان شرکت‌ها جدی است (Kato & Long, 2006)‌. دلایلی‌ دیگر از جمله زمان‌بندی دیرهنگام معرفی‌ سازوکار تشویق‌ مدیر هم‌ به مشکل نمایندگی کمک می‌کنند. هنگامی‌ که‌ شرکت‌ها توسط‌ ذی‌نفعان‌ داخلی‌ کنترل می‌شوند که‌ دارای سطحی‌ بالا‌ از اختیارات هستند، آنها تصمیم‌های شرکت‌ را بر اساس منافع‌ شخصی‌ خود می‌گیرند (Chen et al., 2010). از طرفی، طبق استاندارد 705 حسابرسی، در مواردی که حسابرس قصد دارد اظهارنظر خود را تعدیل کند، باید شرایطی که به تعدیل‌ منجر می‌شود و جمله‌بندی آن را با ارکان راهبری در میان بگذارد؛ بنابراین، حسابرسان قبل از تهیه و ارائۀ گزارش حسابرسی نهایی، معمولاً یک پیش‌نویس از گزارش حسابرسی را به ارکان راهبری شرکت تحت رسیدگی ارائه می‌دهند و پس از گذشت زمان مناسب، با توجه به پاسخ‌های احتمالی آنها، گزارش حسابرس را نهایی و تهیه می‌کنند. در همین زمینه، بو و وو نشان دادند مدیران تمایل‌ دارند قبل‌ از افشای گزارش حسابرسی‌ با حسابرسان ارتباط برقرار کنند تا از دادن نظرات حسابرسی‌ نامطلوب اجتناب کنند (Bo & Wu, 2011). هنگامی‌ که‌ این ارتباطات مؤثر واقع‌ شود، احتمالاً حسابرسان نظرات حسابرسی‌ تعدیل‌شده ارائه‌ نمی‌دهند. لی‌ و همکاران استدلال می‌کنند اگر شرکت‌ توسط‌ ذی‌نفعان داخلی‌ کنترل شود، در این‌ صورت، انتخاب و انتصاب یک‌ مؤسسۀ حسابرسی برای هدف حسابرسی‌ به‌ احتمال زیاد توسط‌ مدیر‌ داخلی‌ تصمیم‌گیری می‌شود (Li et al., 2001). هنگامی‌ که‌ ساختار مالکیت‌ در شرکت‌ها تمرکز کمی دارد، احتمال بیشتری وجود دارد که‌ حق‌ تصمیم‌گیری در اختیار مدیر‌ داخلی‌ باشد؛ از این‌ رو، حسابرسان برای جلوگیری از اخراج توسط‌ شرکت‌ها، تمایل‌ دارند رفتار مدیریت‌ سود را نادیده بگیرند و اظهارنظر حسابرسی‌ تعدیل‌شده را پس‌ بگیرند. علاوه بر این‌، اگر حسابرسان تصمیم‌ بگیرند اظهارنظر حسابرسی‌ تعدیل‌شده را نامطلوب اعلام کنند، مؤسسه‌های حسابرسی احتمالاً توسط‌ شرکت‌ها برای سال آینده تغییر خواهند کرد. در نتیجه‌، با توجه به مطالب ارائه‌شده، فرضیه‌های سوم و چهارم پژوهش به‌ شرح زیر مطرح می‌شوند:

فرضیۀ سوم: در شرکت‌های با تمرکز مالکیت کم، احتمال اینکه سطح بالای مدیریت سود به ارائۀ اظهارنظر تعدیل‌شدۀ حسابرس منجر شود، کمتر است.

مسألۀ اصلی نمایندگی در شرکت‌های با مالکیت پراکنده، نه بین سهامداران و مدیران، بلکه بین سهامداران اقلیت و سهامداران کنترل‌کنندۀ داخلی (مدیران) است. در این ساختار، مدیران که کنترل عملیاتی شرکت را در دست دارند، از عدم نظارت مؤثر سهامداران پراکنده سوءاستفاده می‌کنند و به دنبال بیشینه‌کردن منافع شخصی خود هستند (Jensen & Meckling, 1976). این محیط بستری مناسب برای مدیریت سود فراهم می‌آورد. در شرکت‌های با تمرکز مالکیت کم، قدرت نظارتی سهامداران به دلیل پراکندگی و هزینه‌های جمع‌آوری اطلاعات، به‌شدت تضعیف می‌شود. این امر به مدیران اجازه می‌دهد تا با آزادی عمل بیشتری به مدیریت سود اقدام کنند (Hu et al., 2022). از سوی دیگر، در این‌گونه شرکت‌ها، مدیران نقشی بسیار پررنگ‌تر در انتخاب و حفظ حسابرس ایفا می‌کنند. آنها تمایل دارند حسابرسانی را انتخاب کنند که سخت‌گیری کمتری داشته باشند یا روابط کاری نزدیک‌تری با مدیر برقرار کنند (Li et al., 2001). این رابطۀ نزدیک می‌تواند به طور ناخواسته استقلال حسابرس را تحت تأثیر قرار دهد و تمایل او را برای صدور اظهارنظر تعدیل‌شده کاهش دهد، حتی در مواجهه با شواهد مدیریت سود (Bo & Wu, 2011). علاوه بر این، مؤسسه‌های حسابرسی نیز به دلایل اقتصادی و برای حفظ مشتریان بزرگ، ممکن است در موارد مبهم و خاکستری از موضع خود کوتاه بیایند؛ در نتیجه، احتمال اینکه سطح بالای مدیریت سود در نهایت به صدور یک اظهارنظر تعدیل‌شده بینجامد، در این شرکت‌ها کمتر است.

فرضیۀ چهارم: در شرکت‌های با تمرکز مالکیت کم، اظهارنظر حسابرسی تعدیل‌شده احتمال تغییر مؤسسۀ حسابرسی را افزایش خواهد داد.

در شرکت‌های با تمرکز مالکیت کم، مشکل نمایندگی اصلی بین مدیران و سهامداران پراکنده است. سهامداران خرد به دلیل هزینه‌های زیاد نظارت، توانایی کمی برای کنترل مستقیم مدیران دارند. در این شرایط، حسابرسی مستقل به عنوان یک مکانیسم نظارتی حیاتی برای کاهش عدم تقارن اطلاعاتی و حفاظت از منافع سهامداران عمل می‌کند (Jensen & Meckling, 1976). هر عاملی که کیفیت این مکانیسم نظارتی را خدشه‌دار کند، ممکن است به واکنش شدید سهامداران منجر شود. در ساختار مالکیت پراکنده، مدیران از آزادی عمل بیشتری برخوردار هستند و انتظار می‌رود گزارش‌های مالی مطلوبی ارائه دهند. صدور یک اظهارنظر تعدیل‌شده توسط حسابرس یک شوک اطلاعاتی بزرگ محسوب می‌شود. این گزارش نه فقط عدم اطمینان نسبت به کیفیت صورت‌های مالی را افشا می‌کند، بلکه به طور مستقیم بر اعتبار مدیر و توانایی او در ارائۀ گزارش‌های قابل اعتماد تأثیر می‌گذارد (Hu et al., 2022). از آنجا که مدیران در این شرکت‌ها قدرت تصمیم‌گیری نهایی دربارۀ انتخاب و تغییر حسابرس را دارند، با دریافت اظهارنظر تعدیل‌شده تحت فشاری شدید قرار می‌گیرند. آنها برای آرام‌کردن نگرانی سهامداران، حفظ اعتبار خود و اجتناب از پیامدهای منفی بازار (مانند کاهش قیمت سهام)، به سراغ یک راه‌حل سریع و قابل مشاهده می‌روند: تغییر مؤسسۀ حسابرسی (Lennox, 2000). این اقدام به عنوان یک سیگنال قدرتمند به بازار ارسال می‌شود، مبنی بر اینکه مدیر در حال قطع رابطه با یک ناظر سخت‌گیر است و به دنبال بهبود کیفیت گزارش‌گری مالی است - پدیده‌ای که در ادبیات از آن به خرید نظر یاد می‌شود (Newton et al., 2016). در حقیقت، در شرکت‌های با مالکیت پراکنده، مدیران انگیزه و اختیار بیشتری برای عوض‌کردن حسابرس به عنوان یک واکنش تدافعی در قبال اظهارنظر نامطلوب دارند، در حالی که در شرکت‌های متمرکز، سهامداران عمده ممکن است ترجیح دهند به رابطۀ بلندمدت با حسابرس فعلی ادامه دهند (Hu et al., 2022).

پیشینۀ پژوهش­

چو و همکاران تأثیر حسابداری جسورانه و اظهارنظر حسابرسی بر تصمیم‌های تغییر حسابرس را بررسی کردند. آنها دریافتند شرکت‌هایی که در حسابداری جسورانه درگیر هستند، بیشتر احتمال دارد که هم‌زمان با تغییر حسابرس، اظهارنظر حسابرسی مطلوب را تجربه کنند. علاوه بر این، یافته‌های آنها بیانگر این است که شرکت‌ها تمایل دارند حسابرسان فعلی خود را به‌جای استعفا، از کار برکنار کنند و تمایل بیشتری به انتخاب شرکت‌های حسابرسی کوچک‌تر به عنوان جانشین دارند. به علاوه، آنها نشان دادند شرکت‌هایی که حسابداری تهاجمی دارند، معمولاً پس از تغییر حسابرسان، به شیوه‌های حسابداری خود ادامه می‌دهند و بازار انگیزه‌های فرصت‌طلبانۀ پشت این تغییرها را کاملاً درک نمی‌کند (Chou et al., 2025). فرهاد تویسکی در پژوهشی تأثیر تمرکز مالکیت بر تغییر حسابرس را بررسی و از اظهارنظر حسابرسی اصلاح‌شده به عنوان متغیر میانجی استفاده می‌کند. در این پژوهش، تمرکز مالکیت به عنوان متغیر توضیحی و تغییر حسابرس و اظهارنظر حسابرسی اصلاح‌شده به عنوان متغیرهای میانجی در نظر گرفته شده‌اند. برای تجزیه‌وتحلیل داده‌ها، از روش رگرسیون لجستیک بهره‌برداری شده است. داده‌های این پژوهش مربوط به شرکت‌های تولیدی پذیرفته‌شده در بورس اوراق بهادار تهران از سال ۲۰۱۳ تا ۲۰۲۲ است. نتایج نشان می‌دهد تمرکز مالکیت دارای تأثیری مثبت و معنادار بر تغییر حسابرس است. همچنین، تمرکز مالکیت تأثیر منفی معناداری بر اظهارنظر حسابرسی اصلاح‌شده دارد. به علاوه، اظهارنظر حسابرسی اصلاح‌شده به عنوان واسطه‌ای میان تمرکز مالکیت و تغییر حسابرس عمل می‌کند. یافته‌های تجربی حاکی از آن است که سطح بالای تمرکز مالکیت می‌تواند احتمال تغییر حسابرس را افزایش و احتمال اظهارنظرهای حسابرسی اصلاح‌شده را کاهش دهد (Farhad Touski, 2024). پوتریاندی با تحلیل اثر سودآوری، اندازۀ شرکت، اظهارنظر حسابرسی و تأخیر حسابرسی بر تغییر حسابرس، نشان داد سودآوری، اندازۀ شرکت و تأخیر حسابرسی تأثیری بر تغییر حسابرس ندارند؛ اما اظهارنظر حسابرسی بر تغییر حسابرس تأثیرگذار است (Putriandi, 2023). هو و همکاران در پژوهشی با عنوان «تمرکز مالکیت، اظهارنظر حسابرسی تعدیل‌شده و تغییر حسابرس»، دو موضوع را بررسی کردند؛ اول، اینکه چگونه ساختار مالکیت شرکت‌های بورسی بر رابطۀ بین رفتار مدیریت سود آنها و اظهارنظر حسابرس تأثیر می‌گذارد؛ دوم، چگونه ساختار مالکیت بر رابطۀ بین اظهارنظر حسابرس و تغییر حسابرس تأثیر می‌گذارد. آنها دریافتند سطح مدیریت سود شرکت‌های بورسی با تمایل به صدور اظهارنظرهای حسابرسی تعدیل‌شده توسط حسابرسان، زمانی که ساختار مالکیت آنها بسیار متمرکز است، ارتباط مثبت دارد. با این حال، صدور اظهارنظرهای حسابرسی تعدیل‌شده در چنین شرایطی با تغییر حسابرس مرتبط نیست. همچنین، یافته‌های آنها نشان داد سطح بالای مدیریت سود با تمایل به صدور اظهارنظرهای حسابرسی تعدیل‌شده، زمانی که ساختار مالکیت شرکت‌ها کمتر متمرکز است، مرتبط نیست. علاوه بر این، صدور اظهارنظرهای حسابرسی تعدیل‌شده ممکن است احتمال تغییر حسابرس را افزایش دهد (Hu et al., 2022). گارسیا اوسما و همکاران در پژوهشی با عنوان «انواع اظهارنظر حسابرس و تأثیر آن بر شرکت‌های بورسی اسپانیا»، تغییر اظهارنظر حسابرسی توسط شرکت‌های اسپانیایی را در دو سطح شرکت و شریک مؤسسۀ حسابرسی بررسی کردند. آنها اذعان داشتند شرکت‌ها از طریق تعییر مؤسسۀ حسابرسی، موفق به تغییر اظهارنظر حسابرسی می‌شوند. اما این موضوع در سطح شریک مؤسسۀ حسابرسی صادق نیست (García Osma et al., 2022). دوان و همکاران نشان دادند اقلام تعهدی اختیاری، به طرزی جالب توجه، در سال مورد مطالعه بر اظهارنظر حسابرسی تأثیرگذار است؛ به این معنا که احتمال صدور اظهارنظر تعدیل‌شده توسط حسابرس به طور مثبت با مدیریت سود و با حضور چهار مؤسسۀ بزرگ حسابرسی مرتبط است. آنها همچنین دریافتند اندازۀ مؤسسۀ حسابرسی تأثیری معنادار بر رابطۀ بین مدیریت سود و اظهارنظر حسابرسی در شرکت‌های پذیرفته‌شدۀ ویتنامی ندارد (Doan et al., 2021). سلامی و بایوآسیدا تأثیر انتشار اظهارنظر حسابرسی تعدیل‌شده و سازوکارهای راهبری شرکتی بر تغییر حسابرس در آفریقای جنوبی را بررسی کردند. یافته‌های آنها نشان می‌دهد شرکت‌ها تمایل دارند پس از دریافت اظهارنظر حسابرسی تعدیل‌شده، حسابرس را تغییر دهند. همچنین، آنها نشان دادند بین تعداد جلسات هیئت‌مدیره و تغییر حسابرس ارتباط مثبت و بین تغییر حسابرس با اندازۀ هیئت‌مدیره، اندازۀ کمیتۀ حسابرسی و تعداد جلسات کمیتۀ حسابرسی رابطۀ منفی و معنادار وجود دارد. آنها رابطه‌ای معنادار بین تغییر حسابرس و دوگانگی مدیرعامل و همچنین تغییر مدیریت به دست نیاوردند (Sellami & Bouassida, 2019). چن و همکاران در پژوهشی، خرید اظهارنظر حسابرسی از طریق تغییرات دفتر مؤسسۀ حسابرسی را بررسی کردند. آنها دریافتند شرکت‌های مشتری با موفقیت از دریافت گزارش حسابرسی مبنی بر عدم تداوم فعالیت، از طریق تصمیم‌های مربوط به تغییر دفتر حسابرسی، اجتناب می‌کنند. مهم‌تر از آن، آنها به این نتیجه رسیدند که خرید موفقیت‌آمیز گزارش در سطح دفتر، در میان شرکت‌های مشتری با ریسک ورشکستگی کمتر، شیوع بیشتری دارد. همچنین، یافته‌های آنها نشان داد شرکت‌های موفق در خرید گزارش به انتخاب دفاتر حسابرسی با خطاهای نوع اول کم تمایل دارند و کیفیت سود آتی آنها نسبت به همتایان ناموفق بیشتر است. به طور کلی، شواهد پژوهش آنها نشان داد تغییر دفتر حسابرسی در یک شرکت فرصت‌طلبانه نیست، بلکه عمدتاً با انگیزۀ اطلاعاتی صورت می‌گیرد و کیفیت حسابرسی را بهبود می‌بخشد (Chen et al., 2019). چانگ و همکاران تغییر اظهارنظر حسابرسی به منظور دریافت گزارش مقبول و تأثیر آن بر کیفیت حسابرسی را بررسی کردند. آنها نتیجه گرفتند شرکت‌هایی که دچار بحران مالی هستند، موفق به تغییر اظهارنظر حسابرسی مقبول شده‌اند و این موضوع موجب کاهش کیفیت حسابرسی شده است (Chung et al., 2019). تیپوریدوس و اسپاتیس رابطۀ بین اظهارنظر حسابرس و مدیریت سود تعهدی را بررسی کردند و دریافتند اظهارنظر حسابرسی با مدیریت سود تعهدی ارتباطی ندارد؛ اما ویژگی‌های شرکتی همچون اندازه و سودآوری، برای اظهارنظر حسابرس دربارۀ تداوم فعالیت، عواملی تعیین‌کننده هستند. همچنین، تصمیم حسابرسان برای صدور اظهارنظر مشروط به دلایل دیگر با توجه به نوع اظهارنظر حسابرسی صادرشده در سال قبل توضیح داده شده است (Tsipouridou & Spathis, 2014). لینوکس و همکاران در پژوهشی، اثر چرخش حسابرس در سطح مؤسسه و شریک حسابرسی بر کیفیت حسابرسی را بررسی کردند و دریافتند بین چرخش و کیفیت حسابرسی رابطۀ معنادار وجود دارد و تغییر اجباری شریک مؤسسۀ حسابرسی موجب بهبود کیفیت حسابرسی به ویژه در سال‌های نزدیک به چرخش یک مؤسسۀ حسابرسی می‌شود (Lennox et al., 2014). فیرت و همکاران در پژوهشی با عنوان «اشکال مختلف چرخش حسابرس چگونه بر کیفیت حسابرسی تأثیر می‌گذارد؟» تأثیر چرخش شریک و مؤسسۀ حسابرسی را بر کیفیت حسابرسی در موقعیت‌های اجباری و اختیاری با هم مقایسه کردند. آنها دریافتند بین چرخش شریک حسابرسی به صورت اجباری و چرخش مؤسسۀ حسابرسی به صورت اختیاری با ارائۀ گزارش غیر مقبول حسابداری رابطۀ مستقیم وجود دارد. همچنین، بین چرخش اختیاری شریک حسابرسی و چرخش اجباری مؤسسۀ حسابرسی با اظهارنظر اصلاح‌شدۀ حسابرسی رابطه‌ای معنادار وجود ندارد (Firth et al., 2012). لین و لیو موضوع تغییر حسابرس از دیدگاه حاکمیت شرکتی در چین را بررسی کردند و دریافتند شرکت‌هایی با تمرکز مالکیت زیاد (سهامداری توسط بزرگ‌ترین مالک) و شرکت‌هایی که در آنها، مدیرعامل و رئیس هیئت‌مدیره یکسان است، بیشتر احتمال دارد حسابرس خود را از یک مؤسسۀ بزرگ به یک مؤسسۀ حسابرسی کوچک تغییر دهند. به طور کلی، یافته‌های آنها نشان داد شرکت‌هایی که سازوکار حاکمیت شرکتی داخلی ضعیفی دارند، تمایل دارند به حسابرسان کوچک‌تر یا انعطاف‌پذیرتر روی آورند تا بتوانند سود ناشی از عدم شفافیت ناشی از حاکمیت شرکتی ضعیف را حفظ کنند (Lin & Liu, 2010). کمران و همکاران در پژوهشی با عنوان «رابطۀ مدیریت سود و تغییر حسابرس» بررسی کردند که آیا الزام تغییر حسابرس باعث ارتقای کیفیت حسابرسی می‌شود یا خیر. آنها دریافتند در وضعیت داوطلبانه‌بودن تغییر حسابرس، تغییر باعث افزایش کیفیت حسابرسی می‌شود و زمانی که تغییر حسابرس اجباری است، کاهش کیفیت حسابرسی را به دنبال دارد (Cameran et al., 2014).

ولی مهر و حسن خانی (1403) در پژوهشی، تأثیر تمرکز مالکیت و مدیریت سود بر تغییر حسابرس و اظهارنظر تعدیل‌شدۀ حسابرس در شرکت‌های ایرانی را بررسی کردند. با استفاده از داده‌های ۱۰۱ شرکت پذیرفته‌شده در بورس اوراق بهادار تهران در بازۀ زمانی ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۱ و به‌کارگیری روش رگرسیون لجستیک، نتایج نشان داد تمرکز مالکیت به افزایش تغییر حسابرس منجر می‌شود، در حالی که مدیریت سود به کاهش تغییر حسابرس منجر می‌شود. همچنین، تمرکز مالکیت (سهامداران کنترل‌کننده) موجب کاهش اظهارنظر تعدیل‌شدۀ حسابرسی می‌شود، در حالی که افزایش مدیریت سود توسط مدیران به افزایش اظهارنظر تعدیل‌شدۀ حسابرسی منجر می‌شود. این یافته‌ها به نقش تأثیرگذار ساختار مالکیت و شیوه‌های مدیریت سود در فرایندهای حسابرسی اشاره دارد. سعیدی و همتی (1401)، با بررسی نقش تعدیل‌گر کیفیت حسابرسی در ارتباط بین گزارش حسابرسی و مدیریت سود، نشان دادند اظهارنظر حسابرس بر مدیریت سود تأثیری معنادار ندارد و همچنین، شرکت‌هایی که اظهارنظر تعدیل‌شدۀ حسابرس دارند، اگر کیفیت حسابرسی زیادی داشته باشند، مستعد مدیریت سود تهعدی نیستند، در حالی که مدیریت سود بر اظهارنظر حسابرس تأثیری معنادار دارد و همچنین، شرکت‌هایی که مدیریت سود تعهدی زیادی دارند، اگر کیفیت حسابرسی زیادی داشته باشند، ممکن است نظر حسابرسی تعدیل‌شده دریافت کنند. بهمن دوست و همکاران (1400)، با بررسی رابطۀ بین تغییر اظهارنظر حسابرسی با چرخش شریک مؤسسۀ حسابرسی و تأثیر تعدیل‌کنندۀ اهمیت صاحب‌کار بر رابطۀ یادشده، به این نتیجه رسیدند که تغییر اظهارنظر حسابرسی با چرخش شریک مؤسسۀ حسابرسی رابطه‌ای حداقلی (با اطمینان 90 درصد) و معنادار دارد. همچنین، اهمیت صاحب‌کار نمی‌تواند رابطۀ یادشده را تعدیل کند. باقری و همکاران (1400) پژوهشی تحت عنوان «بررسی تأثیر ساختار مالکیت، پاداش مدیران و عملکرد مالی بر مدیریت سود» انجام دادند. نتایج پژوهش آنها نشان داد ارتباطی معنادار بین مالکیت شرکتی و مدیریت سود وجود ندارد، ولی تأثیر مالکیت مدیریتی بر مدیریت سود منفی است و تأثیر پاداش مدیران بر مدیریت سود مستقیم است، در حالی که عملکرد شرکت تأثیری معنادار بر مدیریت سود ندارد. حمیدیان و همکاران (1401) در بررسی تأثیر مدیریت سود واقعی بر اظهارنظر حسابرسی در رابطه با تداوم فعالیت در شرکت‌های درماندۀ مالی، به این نتیجه رسیدند که مدیریت سود واقعی ازطریق دستکاری جریان‌‌های نقدی عملیاتی و هزینه‌‌های اختیاری، تأثیری مثبت و معنادار بر احتمال وجود بند ابهام در تداوم فعالیت در گزارش حسابرسی دارد؛ اما به شواهدی مبنی ‌‌بر تأثیر معنادار مدیریت سود واقعی از طریق دستکاری هزینه‌‌های تولید بر احتمال وجود بند ابهام در تداوم فعالیت در گزارش حسابرسی نرسیدند. شمسی و ایمنی (1400) در پژوهشی نشان دادند اندازۀ مؤسسۀ حسابرسی با مدیریت سود واقعی و مدیریت سود تعهدی دارای رابطۀ منفی است. همچنین، آنها بین اظهارنظر حسابرسی با مدیریت سود واقعی و مدیریت سود تعهدی رابطه‌ای معنادار پیدا نکردند. ولی زاده لاریجانی و همکاران (۱۴۰۰) پژوهشی با عنوان «رابطۀ دورۀ تصدی و چرخش حسابرسان مستقل با گزارش نقاط ضعف بااهمیت کنترل‌های داخلی حاکم بر گزارشگری مالی» انجام دادند. نتایج پژوهش آنها نشان داد بین دورۀ تصدی حسابرس مستقل (در سطح مؤسسه و شریک) با افشای نقاط ضعف بااهمیت کنترل‌های داخلی حاکم بر گزارشگری مالی در گزارش حسابرسی مستقل، رابطه‌ای مثبت و معنادار وجود دارد. همچنین، بین چرخش مؤسسۀ حسابرسی با افشای نقاط ضعف بااهمیت جدید کنترل‌های داخلی حاکم بر گزارشگری مالی در گزارش حسابرسان مستقل، رابطه‌ای مثبت و معنادار وجود دارد؛ اما بین چرخش شریک مؤسسۀ حسابرسی با افشای نقاط ضعف بااهمیت جدید کنترل‌های داخلی حاکم بر گزارشگری مالی در گزارش حسابرس مستقل، رابطه‌ای معنادار مشاهده نشد. رستگاری و مهدوی (۱۳۹۹)، با بررسی اثر تعدیل‌کنندگی اهمیت صاحب‌کار در رابطۀ بین تغییر مؤسسۀ حسابرسی و تمرکز بازار حسابرسی، اذعان داشتند اهمیت صاحب‌کار بر رابطۀ بین تغییر مؤسسۀ حسابرسی و تمرکز بازار حسابرسی اثر تعدیل‌کنندگی مستقیمی دارد. همچنین، با افزایش (کاهش) تغییر اجباری و اختیاری مؤسسۀ حسابرسی، تمرکز بازار حسابرسی کاهش (افزایش) می‌یابد؛ بنابراین، اهمیت صاحب‌کار و تغییر مؤسسۀ حسابرسی عاملی موثر بر توزیع بازار بین مؤسسه‌های حسابرسی و در نتیجه، تمرکز بازار حسابرسی است. قزل و همکاران (1399)، با بررسی رابطۀ بین بیش‌اطمینانی مدیریتی، اندازۀ مؤسسۀ حسابرسی، مدیریت سود واقعی و اظهارنظر حسابرس، نشان دادند بیش‌اطمینانی مدیریتی ارتباط 

مستقیم با مدیریت سود دارد و اندازۀ حسابرس ارتباط بین بیش‌اطمینانی مدیریتی و مدیریت سود را تضعیف می‌کند، ولی مدیریت سود واقعی و بیش‌اطمینانی تأثیری معنادار بر اظهارنظر حسابرس ندارند. رحمانی (1398) در پژوهشی نشان داد ارتباطی معنادار بین نوع گزارش حسابرس با مدیریت سود و بحران مالی وجود دارد. همچنین، نتایج نشان داد ارتباط بین مدیریت سود و نوع گزارش حسابرس در شرکت‌های دارای بحران مالی قوی‌تر از شرکت‌های بدون بحران مالی است. بنی مهد و همکاران (۱۳۹۳)، با بررسی مدیریت سود و اظهارنظر حسابرس، دریافتند مدیریت سود، اندازۀ شرکت، سودآوری نسبت بدهی، حق‌الزحمۀ حسابرسی و مالکیت دولتی بر اظهارنظر حسابرس تأثیرگذار هستند. ابراهیمی میمند و زمانی (۱۳۹۳) تأثیر ساختار مالکیت بر حق‌الزحمۀ حسابرسی و اظهارنظر حسابرسان مستقل را بررسی کردند. نتایج پژوهش آنها نشان داد مالکیت سهام توسط سرمایه‌گذاران نهادی با صدور اظهارنظر حسابرسی مشروط دارای رابطه‌ای منفی و معنادار است و بین مالکیت مدیریت و حق‌الزحمۀ حسابرسی و اظهارنظر مشروط حسابرسی رابطه‌ای معنادار مشاهده نشد.

روش‌شناسی پژوهش

پژوهش حاضر بر اساس هدف، از نوع کاربردی و بر اساس روش، از نوع توصیفی-همبستگی است. از بُعد ماهیت داده­ها، نوع پژوهش کمّی است. از نظر بُعد زمانی، نیز یک پژوهش گذشته‌­نگر و از لحاظ روش­ها و فنون جمع­آوری اطلاعات، از نوع اسنادکاوی است. فرضیه‌های پژوهش بر مبنای داده‌های ترکیبی آزمون شدند و تحلیل‌های آماری به کمک نرم‌افزار استاتا نسخۀ ۱۷ انجام شدند. جامعۀ آماری این پژوهش را کلیۀ شرکت‌های پذیرفته‌شده در بورس اوراق بهادار تهران طی دورۀ زمانی 1395 الی ۱۴۰۲ تشکیل می‌دهند. در این پژوهش، برای انتخاب روش نمونه­گیری، از روش حذف سیستماتیک استفاده شده است. شرکت‌هایی به عنوان نمونۀ آماری انتخاب شده‌اند که تا پایان سال 1395 در بورس اوراق بهادار تهران پذیرفته شده باشند، سال مالی آنها منتهی به پایان اسفندماه باشد و تغییر سال مالی نداده باشند، و همچنین، جزو شرکت‌های سرمایه­گذاری، واسطه­گرهای مالی، بانک­ها و لیزینگ نباشند. با توجه به معیارهای بالا، 167 شرکت به عنوان نمونۀ آماری انتخاب شدند. با توجه به اینکه فرضیه‌های پژوهش در شرکت‌های با تمرکز مالکیت زیاد و کم آزمون می‌شوند، در این پژوهش، برای دسته‌بندی شرکت‌ها بر اساس تمرکز مالکیت از درصد بزرگ‌ترین سهامدار و سه سهامدار برتر استفاده شد. مطابق هو و همکاران (Hu et al., 2022)، برای استخراج یک عامل مشترک از درصد کل سهامداریِ سهامدار برتر (بزرگ‌ترین سهامدار) و سه سهامدار برتر، از تحلیل عاملی استفاده شد. به این دلیل از این روش استفاده می‌شود که هر شاخص منفرد از تمرکز مالکیت ممکن است دارای خطای اندازه‌گیری باشد. ترکیب چند شاخص از طریق تحلیل عاملی یک متغیر نهفته با قابلیت اتکای بیشتر ایجاد می‌کند. شاخص‌های مختلف تمرکز مالکیت (مانند مالکیت بزرگ‌ترین سهامدار، سهم سه سهامدار برتر، شاخص هرفیندال) معمولاً همبستگی زیادی با هم دارند. استفادۀ هم‌زمان از آنها در مدل رگرسیون باعث مشکل هم‌خطی می‌شود. تحلیل عاملی با ایجاد یک عامل مشترک، هم‌خطی را حذف و واریانس مشترک را استخراج می‌کند. شاخص ترکیبی حاصل از تحلیل عاملی، واریانس بیشتری از رفتار واقعی تمرکز مالکیت را نسبت به هر شاخص منفرد تبیین می‌کند. این امر به ویژه در محیط‌های بازارهای نوظهور مانند ایران اهمیت دارد که در آنها، ساختار مالکیت پیچیده است؛ بنابراین، پس از استانداردسازی نمرات عامل مشترک، ۳۰ درصد از شرکت‌هایی که بالاترین نمرات را کسب کرده‌اند، به عنوان شرکت‌های با تمرکز مالکیت زیاد (بسیار متمرکز) و ۳۰ درصد از شرکت‌هایی که پایین‌ترین نمرات را کسب کرده‌اند، به عنوان شرکت‌های با تمرکز مالکیت کم (کمتر متمرکز) انتخاب می‌شوند.

 به پیروی از پژوهش هو و همکاران (Hu et al., 2022)، برای آزمون فرضیه‌های اول و سوم از مدل (1) و برای آزمون فرضیه‌های دوم و چهارم از مدل (2) استفاده شد.

  مدل (1)                           

انتظار داریم در مدل (1)، ضریب متغیر DACC در شرکت‌های با تمرکز مالکیت زیاد مثبت و معنادار و در شرکت‌های با تمرکز مالکیت کم منفی و معنادار باشد.           

مدل (2)            

همچنین، انتظار می‌رود در مدل (2)، ضریب متغیر MAO در شرکت‌های با تمرکز مالکیت زیاد منفی و معنادار و در شرکت‌های با تمرکز مالکیت کم مثبت و معنادار باشد. MAO اظهارنظر تعدیل‌شدۀ حسابرس است. اگر حسابرس اظهارنظر تعدیل‌شده ارائه دهد، MAO برابر یک و در غیر این صورت، صفر است. SWITCH مؤسسه حسابرسی است. اگر شرکت مؤسسۀ حسابرسی خود را تغییر داده باشد، SWITCH برابر یک و در غیر این صورت، صفر است. DACC سطح مدیریت سود را اندازه‌گیری می‌کند. اقلام تعهدی با استفاده از رویکرد سود و زیانی و با استفاده از مدل جونز محاسبه شدند.

 رابطۀ (1)                                                                        

 رابطۀ (2)               

ACC مجموع اقلام تعهدی؛ NI سود خالص پس از کسر مالیات؛ CFO جریانات وجوه نقد عملیاتی؛ REVΔ تغییر در درآمد از سال t-1 به سالt ؛ PPE ناخالص اموال، تجهیزات و ماشین‌آلات برای شرکت؛ TA کل دارایی‌ها در سال t-1 و DACC اقلام تعهدی اختیاری برای شرکت است. قدر مطلق باقی‌مانده‌های مدل بیانگر مقدار مدیریت سود است. TOP سهامدار برتر است که بیانگر درصد مالکیت سهام برای بزرگ‌ترین سهامدار شرکت است (Hu et al., 2022). BROAD اندازۀ هیئت‌مدیره است که از طریق تعداد اعضای هیئت‌مدیره اندازه‌گیری می‌شود. IND استقلال هیئت‌مدیره است که با نسبت اعضای غیرموظف هیئت‌مدیره به کل اعضای هیئت‌مدیره برابر است. DUAL دوگانگی نقش مدیرعامل است. اگر مدیرعامل هم‌زمان رئیس یا نایب‌رئیس هیئت‌مدیره باشد، یک و در غیر این صورت، صفر است. PRIVATE بیانگر مالکیت خصوصی است. در صورتی که دولت یا نهادهای دولتی مالک کمتر از 50 درصد سهام شرکت باشند، یک و در غیر این صورت، صفر است. LEV اهرم مالی است که با نسبت کل بدهی به کل دارایی برابر است. ROE بازده حقوق صاحبان سهام است که با نسبت سود خالص به حقوق صاحبان سهام برابر است. SIZE اندازۀ شرکت است که با لگاریتم طبیعی کل دارایی‌ها برابر است. GRO نرخ رشد فروش است که از تفاوت فروش سال جاری و سال قبل تقسیم بر فروش سال قبل محاسبه شد. AFE هزینۀ حسابرسی است که با لگاریتم طبیعی میزان هزینۀ حسابرسی سالانه برابر است. ADS اندازۀ مؤسسه حسابرسی است؛ در صورتی که حسابرس شرکت سازمان حسابرسی باشد، یک و در غیر این صورت، صفر است. ATU میزان دورۀ تصدی حسابرس است که با تعداد سال‌هایی که حسابرس صورت‌های مالی شرکت را حسابرسی کرده، برابر است.

یافته‌های پژوهش

نگارۀ (1) آمار توصیفی متغیرها را نشان می‌دهد. داده‌های متغیرها قبل از تحلیل‌های اصلی برای اصلاح مشاهدات پرت، در سطح 5 و 95 درصد ویرایش شدند.

نگارۀ 1: آمارهای توصیفی متغیرهای پژوهش

Table 1: Descriptive statistics of research variables

بخش (الف) نگارۀ (1) آمار توصیفی را برای شرکت‌های با تمرکز مالکیت زیاد نشان می‌دهد. در این شرکت‌ها، میانگین مدیریت سود بیش از میانه است و توزیع داده‌ها چولگی مثبت دارد که نشان‌دهندۀ وجود چند شرکت با سطح بالای مدیریت سود است. مالکیت سهامدار عمده عمدتاً زیاد است و هیئت‌مدیره معمولاً متشکل از حدود پنج نفر با سهم ۲۰ تا ۸۰ درصد اعضای غیرموظف است. ساختار سرمایه نسبتاً یکنواخت است و بازده حقوق صاحبان سهام از زیان‌دِه تا سودآور بسیار زیاد متغیر است. رشد فروش نیز در برخی از شرکت‌ها جالب توجه است و اندازۀ شرکت‌ها گوناگون اما متعادل رصد می‌شود. هزینۀ حسابرسی پراکندگی کمی دارد، ولی مدت تصدی حسابرس از تنوع زیادی برخوردار است. همچنین، مدل‌های مختلف مدیریت سود توزیع راست‌چوله دارند که بیانگر سطحی متفاوت از اعمال مدیریت سود است. از نظر ویژگی‌های کیفی، حدود ۶۱ درصد از شرکت‌ها گزارش حسابرسی تعدیل‌شده داشته‌اند، ۴۱ درصد حسابرس خود را تغییر داده‌اند، بیش از ۸۰ درصد مالکیت این شرکت‌ها خصوصی است و در ۷۳ درصد تفکیک نقش مدیرعامل و رئیس هیئت‌مدیره رعایت شده است، ضمن آنکه ۲۳ درصد انتخاب حسابرس را به سازمان حسابرسی سپرده‌اند. بخش (ب) نگارۀ (1) آمار توصیفی را برای شرکت‌های با تمرکز مالکیت کم نشان می‌دهد. در این شرکت‌ها نیز چولگی در مدیریت سود مثبت است، سهامدار عمده سهمی کمتر اما متغیر دارد و هیئت‌مدیره متشکل از حدود پنج نفر با ۴۰ تا ۸۰ درصد عضو غیرموظف است. در این شرکت‌ها، اهرم مالی عموماً پایین تا متوسط است، بازده حقوق صاحبان سهام و رشد فروش زیاد و پراکندگی اندازۀ شرکت‌ها نسبتاً وسیع است. هزینۀ حسابرسی متقارن و با پراکندگی کم، اما مدت تصدی حسابرس متنوع است. مدیریت سود مدل کوتاری راست‌چوله و در مدل واقعی تقریباً متقارن است. از نظر کیفی نیز حدود ۷۵ درصد از شرکت‌ها گزارش تعدیل‌شدۀ حسابرسی، ۴۲ درصد تغییر حسابرس، نزدیک به نیمی مالکیت خصوصی و ۴۴ درصد تفکیک وظایف مدیریتی دارند و ۳۵ درصد حسابرس را از سازمان حسابرسی انتخاب کرده‌اند. به طور میانگین، میزان مدیریت سود (مدل جونز) در شرکت‌های با تمرکز مالکیت کم، بیشتر از شرکت‌های با تمرکز مالکیت زیاد است؛ اما در رابطه با میزان مدیریت سود (مدل کوتاری) و مدیریت سود واقعی، وضعیت برعکس است. درصد مالکیت بزرگ‌ترین سهامدار در شرکت‌های با تمرکز مالکیت زیاد نسبتاً بیشتر از شرکت‌های با تمرکز کم است. در هر دو گروه، شرکت‌ها حدود 42 درصد تغییر حسابرس داشته‌اند، اما شرکت‌های کمتر متمرکز به‌مراتب بیشتر از شرکت‌های متمرکز اظهارنظر تعدیل‌شده دریافت کرده‌اند.

آزمون فرضیه‌های پژوهش

فرضیه‌های اول و سوم ارتباط سطح‌ بالای مدیریت‌ سود و اظهارنظر حسابرسی‌ تعدیل‌شده توسط حسابرس را در شرکت‌های با تمرکز مالکیت زیاد و کم بررسی می‌کنند. نتایج برازش مدل (1) برای آزمون این فرضیه‌ها در نگارۀ (2) نشان می‌دهد سطح معناداری به‌دست‌آمده برای آزمون والد در هر دو نمونه کمتر از 05/0 است؛ بنابراین، نتیجه می­شود مدل برای شرکت‌های با تمرکز مالکیت زیاد و کم در سطح اطمینان 99 درصد معنادار است. از آنجا که سطح معناداری آزمون­ هاسمر-لمشو بزرگ‌تر از 05/0 است، مدل برآوردشده از برازشی مناسب برخوردار است. ضریب تعیین مک فادن بیانگر آن است که در شرکت‌های با تمرکز مالکیت زیاد و کم به‌ترتیب 28 و 27 درصد از تغییرات متغیر وابسته توسط متغیرهای مستقل رگرسیون لجستیک تبیین می‌شوند.

نگارۀ 2: نتایج آزمون فرضیه‌های اول و سوم پژوهش

Table 2: Results of testing the first and third hypotheses of the research

نگارۀ (2) نتایج را برای آزمون فرضیۀ اول در شرکت‌های با تمرکز مالکیت زیاد نشان می‌دهد. ضریب متغیر سطح مدیریت سود (DACC) در سطح خطای پنج درصد معنادار است. علامت آن بیانگر این است که در سطح اطمینان 95 درصد در این شرکت‌ها، بین سطح مدیریت سود و اظهارنظر تعدیل‌شده ارتباطی مثبت و معنادار وجود دارد؛ یعنی در این شرکت‌ها، هرچه سطح مدیریت سود بالاتر باشد، ارائۀ اظهارنظر تعدیل‌شده بیشتر خواهد شد. بنابراین، می‌توان نتیجه گرفت در شرکت‌های با تمرکز مالکیت زیاد، سطح بالای مدیریت سود موجب خواهد شد تا حسابرسان به احتمال بیشتری اظهارنظر تعدیل‌شدۀ حسابرسی را ارائه کنند. این یافته از فرضیۀ اول پژوهش پشتیبانی می‌کند. بخش (ب) نگارۀ (2) نتایج را برای آزمون فرضیۀ سوم در شرکت‌های با تمرکز مالکیت کم نشان می‌دهد. ضریب متغیر سطح مدیریت سود (DACC) در سطح خطای یک درصد معنادار است. علامت آن بیانگر این است که در سطح اطمینان 99 درصد در این شرکت‌ها، بین سطح مدیریت سود و اظهارنظر تعدیل‌شده ارتباطی منفی و معنادار وجود دارد. این یافته بیانگر آن است که فرضیۀ سوم پژوهش رد نمی‌شود؛ یعنی در این شرکت‌ها، هرچه سطح مدیریت سود بالاتر باشد، احتمال ارائۀ اظهارنظر تعدیل‌شده کمتر خواهد بود.

نگارۀ (3) نتایج شاخص‌های مکمل برای ارزیابی اعتبار، قدرت پیش‌بینی و پایداری مدل (1) در فرضیه‌های اول و سوم را نشان می‌دهد. این بخش شامل متوسط اثر نهایی، مقدار AUC و منحنی ROC و ماتریس درستی است.

نگارۀ 3: نتایج شاخص‌های مکمل برای فرضیه‌های اول و سوم پژوهش

Table 3: Results of complementary indicators for the first and third hypotheses of the research

بخش (الف) نگارۀ (3) نشان می‌دهد در شرکت‌های با تمرکز مالکیت زیاد، چنانچه به طور متوسط مقدار سطح مدیریت سود یک واحد افزایش یابد، افزایش 17درصدی در احتمال اظهارنظر تعدیل‌شده را به دنبال دارد که این مقدار در سطح 10 درصد معنادار است. 

ماتریس درستی در شرکت‌های با تمرکز مالکیت زیاد نشان می‌دهد مدل (1) از بین 272 مورد اظهارنظر تعدیل‌شده، 164 (29/60 درصد) مورد را به‌درستی و 108 (71/39 درصد) مورد را به‌اشتباه تشخیص داده است. همچنین، از 173 مورد عدم اظهارنظر تعدیل‌شده، 149 (13/86 درصد) مورد را به‌درستی و 24 (87/13 درصد) مورد را به‌اشتباه تشخیص داده است؛ بنابراین، مدل (1) توانسته است از بین 445 مورد، 313 مورد را به‌درستی تشخیص دهد که این به معنای درصد صحت پیش‌بینی 33/70 درصد است. همچنین، بخش (ب) نگارۀ (3) نشان می‌دهد در شرکت‌های با تمرکز مالکیت کم، چنانچه به طور متوسط مقدار سطح مدیریت سود یک واحد افزایش یابد، کاهش 24درصدی در احتمال اظهارنظر تعدیل‌شده را به دنبال دارد که این مقدار معنادار نیست. ماتریس درستی در شرکت‌های با تمرکز مالکیت کم نشان می‌دهد مدل (1) از بین 331 مورد اظهارنظر تعدیل‌شده، 242 (11/73 درصد) مورد را به‌درستی و 89 (89/26 درصد) مورد را به‌اشتباه تشخیص داده است. همچنین، از 115 مورد عدم اظهارنظر تعدیل‌شده، 58 (43/50 درصد) مورد را به‌درستی و 57 (57/49 درصد) مورد را به‌اشتباه تشخیص داده است؛ بنابراین، مدل (1) توانسته است از بین 446 مورد، 299 مورد را به‌درستی تشخیص دهد که این به معنای درصد صحت پیش‌بینی 04/67 درصد است. بر اساس مقدار AUC و منحنی ROC، مدل در هر دو گروه شرکت‌ها عملکردی قابل قبول دارد. اگر یک اظهارنظر تعدیل‌شده و اظهارنظر مقبول از هر گروه شرکت‌ها به طور تصادفی انتخاب شود، در شرکت‌های با تمرکز زیاد و کم به‌ترتیب مدل با احتمال 72 و 73 درصد به اظهارنظر تعدیل‌شده، امتیاز اظهارنظر تعدیل‌شدۀ بالاتری می‌دهد. نمودار  ROCآنها نیز انحنای خوبی به سمت بالا-چپ دارد.

فرضیه‌های دوم و چهارم ارتباط بین اظهارنظر حسابرسی تعدیل‌شده و تغییر مؤسسۀ حسابرسی را در شرکت‌های با بیشترین و کمترین تمرکز مالکیت بررسی می‌کنند. نتایج برازش مدل (2) برای آزمون این فرضیه‌ها در نگارۀ (4) نشان می‌دهد سطح معناداری آزمون والد در هر دو نمونه کمتر از 05/0 است؛ بنابراین، نتیجه می­شود مدل (2) برای شرکت‌های با تمرکز مالکیت زیاد و کم در سطح اطمینان 99 درصد معنادار است. از آنجا که سطح معناداری آزمون­ هاسمر-لمشو بزرگ‌تر از 05/0 است، مدل برآوردشده از برازشی مناسب برخوردار است. ضریب تعیین مک فادن بیانگر آن است که در شرکت‌های با تمرکز مالکیت زیاد و کم به‌ترتیب 31 و 30 درصد از تغییرات متغیر وابسته توسط متغیرهای مستقل رگرسیون لجستیک تبیین می‌شوند.

بخش (الف) نگارۀ (4) نتایج را برای آزمون فرضیۀ دوم نشان می‌دهد. برای شرکت‌های با تمرکز مالکیت زیاد، ضریب متغیر سطح اظهارنظر تعدیل‌شده (MAO) منفی و در سطح خطای پنج درصد معنادار است. علامت ضریب متغیر مستقل بیانگر این است که در سطح اطمینان 95 درصد در این شرکت‌ها، بین اظهارنظر تعدیل‌شده و تغییر مؤسسۀ حسابرسی ارتباطی منفی و معنادار وجود دارد. این یافته نشان‌دهندۀ این است که فرضیۀ دوم پژوهش رد نمی‌شود؛ یعنی در این شرکت‌ها هرچه اظهارنظر تعدیل‌شده بیشتر باشد، احتمال تغییر مؤسسۀ حسابرسی کمتر خواهد بود. بخش (ب) نگارۀ (4) نتایج را برای آزمون فرضیۀ چهارم نشان می‌دهد. ضریب متغیر اظهارنظر تعدیل‌شده (MAO) مثبت و در سطح خطای یک درصد معنادار است. علامت ضریب متغیر مستقل بیانگر این است که در سطح اطمینان 99 درصد در این شرکت‌ها، بین اظهارنظر تعدیل‌شده و تغییر حسابرس ارتباطی مثبت و معنادار وجود دارد؛ یعنی در این شرکت‌ها، هرچه سطح اظهارنظر تعدیل‌شده بیشتر باشد، احتمال تغییر مؤسسۀ حسابرسی هم افزایش خواهد یافت. این یافته از فرضیۀ چهارم پژوهش پشتیبانی می‌کند و این فرضیه رد نمی‌شود.

نگارۀ 4: نتایج آزمون فرضیه‌های دوم و چهارم پژوهش

Table 4: Results of testing the second and fourth hypotheses of the research

نگارۀ (5) نتایج شاخص‌های مکمل برای ارزیابی اعتبار، قدرت پیش‌بینی و پایداری مدل (2) در فرضیه‌های دوم و چهارم را نشان می‌دهد. این بخش شامل متوسط اثر نهایی، منحنی ROC و ماتریس درستی است. بخش (الف) نگارۀ (5) نشان می‌دهد در شرکت‌های با تمرکز مالکیت زیاد، چنانچه به طور متوسط مقدار اظهارنظر تعدیل یک واحد افزایش یابد، کاهش 14درصدی در احتمال تغییر حسابرس را به دنبال دارد که این مقدار در سطح یک درصد معنادار است. ماتریس درستی در شرکت‌های با تمرکز مالکیت زیاد نشان می‌دهد مدل (2) از بین 184 مورد تغییر حسابرس، 121 (76/65 درصد) مورد را به‌درستی و 63 (24/34 درصد) مورد را به‌اشتباه تشخیص داده است. همچنین، از 261 مورد عدم تغییر حسابرس، 184 (5/70 درصد) مورد را به‌درستی و 77 (5/29 درصد) مورد را به‌اشتباه تشخیص داده است؛ بنابراین، مدل (2) توانسته است از بین 445 مورد، 205 مورد را به‌درستی تشخیص دهد که این به معنای درصد صحت پیش‌بینی 53/68 درصد است.

همچنین، بخش (ب) نگارۀ (5) نشان می‌دهد در شرکت‌های با تمرکز مالکیت کم، چنانچه به طور متوسط مقدار اظهارنظر تعدیل‌شده یک واحد افزایش یابد، افزایش 2درصدی در احتمال تغییر حسابرس را به دنبال دارد که این مقدار معنادار نیست. ماتریس درستی در شرکت‌های با تمرکز مالکیت کم نشان می‌دهد مدل (2) از بین 188 مورد تغییر حسابرس، 109(98/57 درصد) مورد را به‌درستی و 79 (02/42 درصد) مورد را به‌اشتباه تشخیص داده است. همچنین، از 258 مورد عدم تغییر حسابرس، 167 (73/64 درصد) مورد را به‌درستی و 91 (27/35 درصد) مورد را به‌اشتباه تشخیص داده است؛ بنابراین، مدل (2) توانسته است از بین 446 مورد، 276 مورد را به‌درستی تشخیص دهد که این به معنای درصد صحت پیش‌بینی 88/61 درصد است. بر اساس مقدار AUC و منحنی ROC، مدل در هر دو گروه شرکت‌ها قدرت تمایز کمی دارد و فقط اندکی بهتر از حدس‌زدن تصادفی است. اگر یک تغییر حسابرس و عدم تغییر حسابرس از هر گروه شرکت‌ها به طور تصادفی انتخاب شود، در شرکت‌های با تمرکز زیاد و کم به‌ترتیب مدل با احتمال حدوداً 62 و 60 درصد به تغییر حسابرس، امتیاز تغییر حسابرس بالاتری می‌دهد. نمودار  ROCآن‌ها نیز انحنای نسبتاً خوبی به سمت بالا-چپ دارد.

نگارۀ 5: نتایج شاخص‌های مکمل برای فرضیه‌های دوم و چهارم پژوهش

Table 5: Results of complementary indicators for the second and fourth hypotheses of the research

آزمون‌های تکمیلی

در راستای اطمینان از جامعیت و استحکام نتایج حاصل از پژوهش حاضر و به منظور بررسی عمیق‌تر روابط میان متغیرهای پژوهش، این بخش شامل سه مورد است:

حساسیت نتایج به نحوۀ اندازه‌گیری متغیرهای مدیریت سود

متغیر مستقل فرضیه‌های اول و سوم مدیریت سود تعهدی است که در تحلیل‌های اصلی، به خاطر مقایسه با پژوهش هو و همکاران (Hu et al., 2022)، از مدل جونز استفاده شد. با توجه به قدیمی‌بودن و انتقادهای واردشده بر مدل جونز، در این قسمت از مدل کوتاری و همکاران (Kothari et al., 2005) به‌جای آن در آزمون فرضیه‌ها استفاد شد. همچنین، برای حساسیت نتایج به نوع مدیریت سود (یعنی تعهدی یا واقعی)، از مدل هزینه‌های عملیاتی غیرعادی به روش کوهن و زاورین (Cohen & Zarowin, 2010) استفاد شد. نتایج آزمون مجدد فرضیه‌های اول و سوم پژوهش در نگارۀ (6) ارائه شده است.

نگارۀ 6: نتایج آزمون مجدد فرضیه‌های اول و سوم پژوهش

Table 6: Results of retesting the first and third hypotheses of the research

یافته‌های این بخش از نتایج به‌دست‌آمده از تحلیل‌های اصلی از نظر ارتباط بین سطح مدیریت سود و اظهارنظر تعدیل‌شده حمایت می‌کند. بر اساس یافته‌های پژوهش، مقایسۀ ارتباط بین سه مدل مدیریت سود با اظهارنظر تعدیل‌شده در دو گروه شرکتی حاکی از وجود الگوهای متفاوت و حتی متضاد است. در شرکت‌های با تمرکز مالکیت زیاد، کلیۀ مدل‌ها رابطه‌ای مثبت و معنادار را بین مدیریت سود و اظهارنظر تعدیل‌شده نشان می‌دهند؛ به طوری که در مدل‌ جونز و کوتاری، در سطح معناداری 5 درصد، این رابطه کاملاً معنادار است و در مدل کوهن نیز در آستانۀ 10 درصد معنادار است. در مقابل، در شرکت‌های با تمرکز مالکیت کم، این رابطه به صورت معکوس و منفی ظاهر می‌شود؛ به گونه‌ای که در هر سه مدل، ضریب متغیر مستقل از نظر آماری معنادار است. این یافته‌ها مؤید آن است که ساختار مالکیت به عنوان یک متغیر تعدیل‌کنندۀ قوی عمل می‌کند و ماهیت رابطۀ بین مدیریت سود و اظهارنظر حسابرسی را تحت تأثیر قرار می‌دهد؛ به طوری که در محیط‌های با حاکمیت شرکتی متمرکز، انگیزه و امکان مدیریت سود افزایش می‌یابد و در نهایت، به تشدید احتمال دریافت اظهارنظر تعدیل‌شده منجر می‌شود.

حساسیت نتایج به نحوۀ اندازه‌گیری متغیرهای تغییر حسابرس

متغیر وابسته در آزمون فرضیه‌های دوم و چهارم تغییر حسابرس است که در نحوۀ اندازه‌گیری آن، اینکه تغییر حسابرس اجباری است یا اختیاری لحاظ نشد. تغییر اختیاری به مواردی اطلاق می‌شود که شرکت، حسابرس خود را پیش از پایان دورۀ قانونی یا متعارف تصدی (چهار سال) تغییر دهد. این نوع از تغییرات با احتمال قوی‌تر ناشی از اختلافات جدی مانند اختلاف نظر دربارۀ اقلام حسابداری یا گواهی گزارش است و از دقت اطلاعاتی بیشتری برخوردار است. اگر شرکت، حسابرس خود را قبل از اتمام دورۀ تصدی مجاز (سال چهارم) تغییر دهد، این تغییر، اختیاری و معمولاً ناشی از اختلاف نظر است. این تغییرات با احتمال بسیار بیشتری نشان‌دهندۀ اختلاف نظرهای مهم بین حسابرس و مدیریت است. اما ممکن است تغییر حسابرس به دلیل پایان دورۀ تصدی چهارساله باشد که امری طبیعی است و لزوماً به خاطر اختلاف نظرهای شرکت با مؤسسۀ حسابرسی نباشد؛ بنابراین، برای مقابله با این چالش، نحوۀ اندازه‌گیری تغییر حسابرس را به گونه‌ای تغییر داده‌ایم که فقط تغییرات اختیاری به عنوان تغییر حسابرس در نظر گرفته شود. بنابراین، کدگذاری جدید به این صورت است که اگر تغییر اختیاری باشد، عدد یک، و اگر عدم تغییر یا تغییر اجباری/طبیعی باشد، عدد صفر را اختصاص داده‌ایم. یافته‌های حاصل از آزمون مجدد فرضیه‌های دوم و چهارم در نگارۀ (7) بیانگر حمایت از یافته‌های بخش اصلی پژوهش است. یافته‌های حاصل از آزمون فرضیه‌های دوم و چهارم از لحاظ قدرمطلق بیانگر آن است که ضریب متغیر مستقل در این بخش از ضریب آن در بخش اصلی بیشتر است و این یعنی اینکه اظهارنظر تعدیل‌شدۀ حسابرس از لحاظ مقداری ارتباطی قوی‌تر با تغییر حسابرس با اندازه‌گیری جدید دارد.

نگارۀ 7: نتایج آزمون مجدد فرضیه‌های دوم و چهارم پژوهش

Table 7: Results of retesting the second and fourth hypotheses of the research

استفاده از کل نمونه و متغیر تعاملی تمرکز مالکیت

این بخش نتایج را با استفاده از کل شرکت‌های نمونه تحلیل می‌کند. اگرچه دسته‌بندی شرکت‌ها بر اساس سطوح بالای تمرکز مالکیت (بسیار متمرکز) و سطوح پایین تمرکز مالکیت (کمتر متمرکز) به ما امکان داد تا تفاوت‌های آشکار در رفتار شرکت‌ها و حسابرسان آنها را در شرایط حدی مشاهده کنیم، این رویکرد ممکن است بخشی از اطلاعات ارزشمند موجود در شرکت‌ها را نادیده بگیرد؛ از این رو، برای افزایش توان تعمیم‌پذیری و دقت تحلیل‌ها و به منظور بیشترین بهره‌گیری از داده‌های موجود، رویکرد مکمل استفاده از کل شرکت‌های نمونه اتخاذ می‌شود. این شیوه به ما اجازه می‌دهد تا اثرات متغیر تمرکز مالکیت را در گستره‌ای وسیع‌تر از شرکت‌ها بررسی کنیم. علاوه بر این، برای کاوش دقیق‌تر چگونگی تعدیل یا تشدید تأثیر مسئولیت حرفه‌ای حسابرسان بر مدیریت سود، با توجه به سطوح مختلف تمرکز مالکیت، از متغیرهای تعاملی بهره گرفته می‌شود. استفاده از متغیر تعاملی بسیار حائز اهمیت است؛ زیرا این امکان را فراهم می‌آورد تا مشخص شود آیا اثر یک متغیر مستقل بر متغیر وابسته در سطوح مختلف متغیر تعدیل‌کننده متفاوت است یا خیر. به عبارت دیگر، متغیر تعاملی به ما کمک می‌کند تا درک کنیم آیا رابطۀ اصلی تحت تأثیر شرایط خاص تمرکز مالکیت قرار می‌گیرد و چگونه این تأثیرگذاری اتفاق می‌افتد. این رویکرد، ضمن افزودن بر غنای تحلیلی پژوهش، امکان شناسایی الگوهای پیچیده‌تر و روابط پنهان را فراهم می‌آورد و به این ترتیب، نتایج حاصل از پژوهش از پشتوانۀ نظری و تجربی قوی‌تری برخوردار خواهد شد. این بخش به دنبال آن است تا با ارائۀ تصویری جامع‌تر و دقیق‌تر از پدیده‌های مورد مطالعه، به استحکام و اعتبار یافته‌های پژوهش بیفزاید. برای این منظور ابتدا دو متغیر مجازی بزرگ‌ترین سهامدار (BTOP30) و سه سهامدار برتر (TOP3-30) تعریف می‌شوند. اگر درصد سهامداری توسط بزرگ‌ترین سهامدار (BTOP) و سه سهامدار برتر (TOP3) در محدودۀ 30 درصد بالا از کل نمونۀ شرکت‌ها باشد، BTOP30 و TOP3-30 برابر یک و در غیر این صورت، برابر صفر هستند. سپس، در مدل رگرسیون (1) و (2)، آنها در متغیرهای DACC و MAO ضرب و به عنوان متغیرهای تعاملی استفاده می‌شوند. در نهایت، از کل نمونه برای آزمون فرضیه‌ها استفاده می‌شود.

بخش (الف) نگارۀ (8) نشان می‌دهد ضرایب درصد مالکیت بزرگ‌ترین سهامدار و درصد سهامداری سه سهامدار برتر هر دو منفی و در سطح خطای 5 درصد معنادار هستند؛ یعنی با افزایش درصد مالکیت بزرگ‌ترین سهامدار و درصد سهامداری سه سهامدار برتر، احتمال اظهارنظر تعدیل‌شده حسابرسی به طرزی معنادار کاهش پیدا می‌کند. در هر دو مورد، ضریب سطح مدیریت سود منفی و در سطح خطای 10 درصد معنادار است. این نتیجه نشان می‌دهد در سطح اطمینان 90 درصد، با افزایش سطح مدیریت سود، احتمال اظهارنظر تعدیل‌شده کاهش می‌یابد. این یافته بیانگر آن است که در غیاب اثر تعدیل‌گری تمرکز مالکیت، مدیریت سود بیشتر ممکن است به کاهش احتمال ارائۀ اظهارنظر تعدیل‌شده منجر شود. این نتایج از فرضیۀ سوم حمایت می‌کند و با نتایج تحلیل اصلی آن نیز مطابقت دارد. ضرایب متغیرهای تعاملی DACC*BTOP30 و DACC*TOP3-30 در هر دو مورد مثبت و در سطح خطای 5 درصد معنادار هستند. این یافته بیانگر آن است که در شرکت‌هایی با تمرکز مالکیت زیاد (زمانی که BTOP30=1 و TOP3-30=1)، هرچه مدیریت سود بیشتر باشد، احتمال اظهارنظر تعدیل‌شده هم بیشتر است. این نتایج یافته‌های اصلی فرضیۀ اول را کاملاً تأیید و تقویت و از فرضیۀ اول حمایت می‌کند.

نگارۀ 8: نتایج آزمون فرضیه‌های پژوهش در کل نمونه

Table 8: Results of testing research hypotheses in the entire sample

بخش (ب) نگارۀ (8) بیانگر آن است که ضرایب متغیر درصد بزرگ‌ترین سهامدار و درصد سهامداری سه سهامدار برتر هر دو مثبت و در سطح خطای 10 درصد معنادار هستند. ضریب مثبت نشان می‌دهد افزایش این دو متغیر احتمال تغییر مؤسسۀ حسابرسی را افزایش می‌دهد. ضرایب متغیر اظهارنظر تعدیل‌شدۀ حسابرسی در هر دو مورد مثبت و در سطح خطای10 درصد معنادار هستند. این نتایج نشان می‌دهد که اظهارنظر تعدیل‌شدۀ حسابرسی احتمال تغییر مؤسسۀ حسابرسی را افزایش می‌دهد. این نتایج با تحلیل‌های اصلی از فرضیۀ چهارم تقریباً هم‌خوانی دارد و از این فرضیه حمایت می‌کند. ضرایب متغیر تعاملی MAO*BTOP30 و MAO*TOP3-30 هر دو منفی و در سطح خطای 10 درصد معنادار هستند. این نتایج نشان می‌دهد در شرکت‌هایی با تمرکز مالکیت زیاد (BTOP30=1 و TOP3-30=1)، تأثیر اظهارنظر تعدیل‌شده بر تغییر مؤسسۀ حسابرسی کاهش پیدا می‌کند؛ یعنی اگرچه اظهارنظر تعدیل‌شدۀ حسابرسی به‌تنهایی ممکن است باعث تغییر شود، در شرکت‌های با تمرکز مالکیت زیاد، این تأثیر کمتر است. این نتایج تا حدودی با یافته‌های تحلیل اصلی از فرضیۀ دوم هم‌خوانی دارد، اما با توجه به سطح خطای آن که از 5 درصد بیشتر ولی از 10 درصد کمتر است، در تفسیر و تأکید بر آن نیاز به احتیاط بیشتری است.

بحث و نتیجه‌گیری

مدیریت سود به معنای دستکاری در گزارش‌های مالی شرکت برای دست‌یابی به اهدافی خاص است. از طرفی، اظهارنظر تعدیل‌شدۀ حسابرسی به معنای آن است که حسابرس، به دلایلی همچون ابهام، محدودیت در رسیدگی یا عدم توافق، قادر به ارائۀ اظهارنظر مقبول نیست. در حالت کلی، اظهارنظر تعدیل‌شدۀ حسابرسی نشانه‌ای از عدم اطمینان حسابرس به کیفیت صورت‌های مالی شرکت است. این امر ممکن است به کاهش اعتماد استفاده‌کنندگان صورت‌های مالی به شرکت منجر شود. از طرفی، از آنجا که تغییر مؤسسۀ حسابرسی در شرکت‌های می‌تواند به صورت اختیاری و یا اجباری باشد و ساختار مالکیت می‌تواند ارتباط این متغیرها را تحت تأثیر قرار دهد، در این پژوهش، ارتباط مدیریت سود، اظهارنظر تعدیل‌شده و تغییر حسابرس با توجه به تمرکز مالکیت در شرکت‌های پذیرفته‌شده در بورس اوراق بهادار تهران طی سال‌های 1395 تا 1402 بررسی شد. یافته‌های حاصل از آزمون فرضیۀ اول نشان داد در شرکت‌هایی با مالکیت متمرکز، ارتباطی مثبت و معنادار بین مدیریت سود و اظهارنظر تعدیل‌شده وجود دارد. این ارتباط مثبت و معنادار با منطق حسابرسی و نظریۀ نمایندگی سازگار است. مطابق نظریۀ نمایندگی، در محیط‌های اقتصادی همچون ایران که نفوذ سهامداران کنترلی و نهادهای شبه‌دولتی زیاد است، فشار بر مدیریت برای دست‌یابی به اهداف خاص شدیدتر است. همچنین، از دیدگاه حسابرسی نیز، با وجود نفوذ سهامداران عمده و شبه‌دولتی‌ها، مسئولیت حرفه‌ای حسابرسان ایجاب می‌کند تا از واقعیت گزارش‌های مالی اطمینان حاصل کنند و در صورت وجود شواهد کافی مبنی بر مدیریت سود، اظهارنظر خود را تعدیل کنند تا اطلاعات گمراه‌کننده به کاربران ارائه نشود. بنابراین، نتایج بیانگر آن است که حتی در محیط‌هایی همچون ایران که قدرت شبه‌دولتی‌ها و نهادهای دولتی، سهامداران عمده یا مدیریت بیشتر است، حسابرسان، مدیریت سود را یک خط قرمز برای حرفۀ‌ خود می‌دانند و در صورت مشاهدۀ دستکاری‌های مالی جالب توجه، آن را در قالب یک اظهارنظر تعدیل‌شده افشا می‌کنند. یافته‌های این فرضیه با پژوهش‌های هو و همکاران (Hu et al., 2022)، دوان و همکاران (Doan et al., 2021)، رحمانی (1398) و بنی مهد و همکاران (1392) هم‌خوانی دارد، ولی مطابق یافته‌های تیپوریدوس و اسپاتیس (Tsipouridou & Spathis, 2014) نیست. یافته‌های حاصل از آزمون فرضیۀ دوم نشان داد در شرکت‌هایی با مالکیت متمرکز، بین اظهارنظر تعدیل‌شدۀ حسابرسی و تغییر حسابرس ارتباطی منفی و معنادار وجود دارد. در این شرکت‌ها، سهامداران عمده ممکن است حتی در مواجهه با اظهارنظر تعدیل‌شده، به پدیدۀ ثبات‌طلبی در همکاری با حسابرس و عقلانیت هزینه‌ای تمایل داشته باشند. از طرف دیگر، در یک محیط دولتی و پرتلاطم اقتصادی همچون ایران، برای سهامداران عمده و دولتی‌ها، ثبات در نهادهای نظارتی همچون مؤسسۀ حسابرسی یک مزیت محسوب می‌شود، زیرا نه فقط هزینه‌های گزینش، آموزش و آشنایی حسابرس جدید را متحمل نمی‌شوند، بلکه حفظ حسابرس فعلی آشنا با سازوکارهای مالی و چالش‌های نهادی شرکت برای آنها بهینه‌تر است تا اینکه ریسک حسابرسی جدید را بپذیرند که ممکن است سخت‌گیری‌های غیرقابل پیش‌بینی اعمال کند. در نهایت، تغییر حسابرس پس از دریافت اظهارنظر تعدیل‌شده ممکن است به عنوان یک سیگنال منفی قوی به بازار و نهادهای نظارتی تعبیر شود. در مقابل، حفظ حسابرس، در چنین شرایطی، سیگنالی مثبت به نهادهای نظارتی می‌فرستد مبنی بر اینکه شرکت قصد پنهان‌کاری ندارد و در حال حل مشکل با حسابرس فعلی است که این امر در محیط نظارتی و سیاسی ایران اهمیت زیادی دارد. یافته‌های بالا با نتایج پژوهش‌های پوتریاندی (Putriandi, 2023)، سلامی و بایوآسیدا (Sellami & Bouassida, 2019) هم‌راستاست، ولی با نتایج هو و همکاران (Hu et al., 2022) هم‌خوانی ندارد. یافته‌های حاصل از آزمون فرضیۀ سوم نشان می‌دهد در شرکت‌های با تمرکز مالکیت کم، بین سطح مدیریت سود بالا و اظهارنظر حسابرسی تعدیل‌شده ارتباطی منفی و معنادار وجود دارد. این رابطۀ منفی تأکیدی بر تشدید تضاد منافع مدیر و سهامداران پراکنده در ایران است. در این ساختار، مدیران اجرایی دارای قدرت چانه‌زنی زیادی هستند و سهامداران نظارت مستقیم و مؤثر بر عملکرد مدیران ندارند. با توجه به شرایط دشوار اقتصادی و نیاز به جذب سرمایه‌های خارجی/داخلی در دورۀ تحریم، مدیران تحت ‌فشار، سود را ماهرانه و هوشمندانه مدیریت می‌کنند تا از اظهارنظر تعدیل‌شدۀ حسابرسان در امان بمانند. همچنین، سهامداران خرد و پراکنده در ایران، به دلیل عدم دسترسی به اطلاعات کامل و قدرت نفوذ محدود، توانایی کافی برای نظارت مؤثر ندارند. این امر به مدیران اجازه می‌دهد تا در فرایند انتخاب و حفظ حسابرس نفوذ بیشتری داشته باشند و حسابرسانی را انتخاب کنند که در مواجهه با مدیریت سود، از صدور اظهارنظر تعدیل‌شدۀ حسابرسی اجتناب کنند. از طرفی، این یافته کاهش استقلال حسابرس را در مواجهه با فشار مدیریت در محیط مالکیت پراکنده نشان می‌دهد که بیانگر شکل‌گیری نوعی رابطه بین شرکت و حسابرس در بازار سرمایۀ ایران است. این یافته‌ها مغایر با نتایج هو و همکاران (Hu et al., 2022) است. یافته‌های فرضیه چهارم نشان می‌دهد در شرکت‌هایی با تمرکز مالکیت کم، بین اظهارنظر تعدیل‌شدۀ حسابرس و احتمال تغییر مؤسسۀ حسابرسی ارتباطی مثبت و معنادار وجود دارد. این بدان معناست که در این شرکت‌ها، اظهارنظر حسابرسی تعدیل‌شده به طرزی معنادار احتمال تغییر مؤسسۀ حسابرسی را افزایش می‌دهد. در این شرکت‌ها، سهامداران خرد معمولاً دارای قدرت کمتری نسبت به سهامداران عمده هستند. در غیاب قدرت فردی برای نظارت، اظهارنظر تعدیل‌شدۀ حسابرس، به عنوان یک سیگنال عمومی قوی و قابل اتکا، تنها مکانیسم موجود برای سهامداران خرد برای ابراز نگرانی است. از آنجا که مالکیت پراکنده به معنای وجود تعدادی زیاد سهامدار و حضور فعال‌تر در بورس است، این سیگنال به واکنشی شدیدتر از سمت نهادهای نظارتی، رسانه‌ها و سهامداران خرد منجر می‌شود؛ در نتیجه، برای کنترل بحران، هیئت‌مدیره مجبور به قربانی‌کردن حسابرس فعلی و تغییر وی می‌شود. در این صورت، احتمال تغییر مؤسسۀ حسابرسی در صورت صدور اظهارنظر تعدیل‌شده در این شرکت‌ها بیشتر می‌شود. یافته‌های فرضیۀ بالا با یافته‌های پژوهش‌های پوتریاندی (Putriandi, 2023) و هو و همکاران (Hu et al., 2022) هم‌خوانی دارد.

بر اساس نتایج تجربی این پژوهش که نشان‌دهندۀ تفاوت معنادار رفتار حسابرسان و مدیران در دو طیف مالکیت متمرکز و مالکیت پراکنده است، پیشنهادهای کاربردی زیر به تفکیک ذی‌نفعان ارائه می‌شوند:

با توجه به ضعف مکانیسم نظارتی حسابرس در شرکت‌های با تمرکز مالکیت کم که احتمالاً به دلیل نفوذ مدیران و نبود سهامدار عمدۀ ناظر است، به سازمان بورس پیشنهاد می‌شود تا در فرایند کنترل کیفیت حسابرسی، پرونده‌های شرکت‌های با مالکیت شناور زیاد را که گزارش مقبول دریافت کرده‌اند اما شاخص‌های اقلام تعهدی (مدیریت سود) در آنها بالا هستند، در اولویت بازرسی ویژه قرار دهد. به نظر می‌رسد ریسک اصلی گمراهی سرمایه‌گذاران در این بخش نهفته است، نه در مالکیت متمرکز. عدم تغییر حسابرس در شرکت‌های متمرکز ممکن است ناشی از تبانی یا بی‌اهمیت‌بودن نظر حسابرس برای سهامدار عمده باشد. در این راستا، به سازمان بورس پیشنهاد می‌شود برای شرکت‌هایی که بیش از ۳ سال متوالی گزارش تعدیل‌شده دریافت کرده‌اند اما حسابرس خود را تغییر نداده‌اند، الزام حسابرسی مشترک یا چرخش اجباری پیش از موعد را اعمال کند تا فضای امن ایجاد‌شده بین سهامدار عمده و حسابرس شکسته شود. در شرکت‌های با مالکیت پراکنده، دریافت گزارش تعدیل‌شده قویاً به تغییر حسابرس منجر می‌شود. در این صورت، سرمایه‌گذاران باید تغییر حسابرس در شرکت‌های با مالکیت پراکنده را یک هشدار قرمز تلقی 

کنند. برخلاف شرکت‌های متمرکز، تغییر حسابرس در این شرکت‌ها صرفاً یک روال اداری نیست، بلکه نشان‌دهندۀ بروز اختلافات جدی مالی و تلاش مدیریت برای خرید اظهارنظر است؛ بنابراین، پیشنهاد می‌شود سرمایه‌گذاران در صورت مشاهدۀ تغییر حسابرس در این شرکت‌ها، ریسک سرمایه‌گذاری را بیشتر ارزیابی کنند. سرمایه‌گذاران نباید در شرکت‌های با مالکیت پراکنده صرفاً به گزارش مقبول حسابرس اعتماد کنند. نتایج این پژوهش نشان داد در این شرکت‌ها رابطه‌ای منفی بین مدیریت سود و گزارش تعدیل‌شده وجود دارد؛ از این رو، پیشنهاد می‌شود در این شرکت‌ها، تحلیل‌گران تمرکز خود را از سود خالص به جریان نقد عملیاتی معطوف کنند، زیرا سود گزارش‌شده در این گروه از شرکت‌ها کیفیت کمتری دارد. نتایج نشان داد حسابرسان در مواجهه با سهامداران عمده (مالکیت متمرکز) استقلال بهتری دارند، اما در برابر مدیران شرکت‌های با مالکیت پراکنده منفعل عمل می‌کنند. در این راستا، پیشنهاد می‌شود مؤسسه‌های حسابرسی باید در دستورالعمل‌های ارزیابی ریسک صاحب‌کار، وزنی ویژه‌ به ریسک سلطۀ مدیریت در شرکت‌های فاقد سهامدار کنترلی بدهند. شرکای مؤسسه‌های حسابرسی باید آگاه باشند که ریسک دعاوی حقوقی در شرکت‌های با مالکیت پراکنده بیشتر است و مماشات با مدیریت سود در این شرکت‌ها می‌تواند اعتبار حرفه‌ای مؤسسه را در بلندمدت نابود کند. در پژوهش‌های آتی، می‌توان مواردی همچون ارتباط مدیریت سود، اظهارنظر تعدیل‌شده و تغییر حسابرس در صنعت‌های خاص یا تأثیر مدیریت سود بر سایر متغیرهای مالی و غیرمالی را بررسی کرد.