مقدمه

شهر اصفهان، مرکز استان اصفهان و سومین شهر پرجمعیت ایران، با جمعیتی بالغ بر دو میلیون نفر، از جایگاه ویژه‌ای در تاریخ، فرهنگ و ساختار فضایی کشور برخوردار است (Bagheri & Shaykh-Baygloo, 2021). این شهر به‌واسطه میراث تاریخی غنی و جاذبه‌های گردشگری، همواره مورد توجه پژوهشگران و برنامه‌ریزان شهری بوده است (Shahmoradi et al., 2023, p. 191). یکی از عناصر کالبدی منحصربه‌فرد در ساختار فضایی این شهر، شبکه نهرهای منشعب از رودخانه زاینده‌رود موسوم به «شبکه مادی»‌هاست. این نهرها از دیرباز نقش حیاتی در تأمین آب و شکل‌گیری محلات شهری ایفا کرده‌اند؛ به نحوی که در شکل‌گیری ساختار فضایی، رشد و توسعه شهر، استخوان‌بندی اصفهان تاریخی، مسیر بازار، مکانیابی دولتخانه صفوی، ایجاد محلات جدید به‌ویژه در دوره صفویه و ... تأثیرگذار بوده‌اند (نامداریان و همکاران، 1395، ص. 207). با توجه به اینکه در گذشته انتقال و توزیع‌ آب رودخانه به سمت باغات و اراضی کشاورزی از طریق این شبکه انجام می‌شده است، در مجاورت آنها شاهد شکل‌گیری پوشش گیاهی در قالب درختان کهنسال هستیم که شرایط مطلوبی را از نظر تأمین آسایش اقلیمی برای انسان فراهم کرده است. به‌طور کلی، اهمیت مادی‌ها از دو جنبه بررسی می‌شود: نخست از نظر اهمیت آنها در تصفیه هوا و تزریق هوای پاک به شهر و دوم با توجه به موقعیت و پراکندگی آنها در سطح شهر از نظر حرکت و جابه‌جایی مردم به‌ویژه تسهیل حرکت پیاده (نایبیه و طالبی حبیب­آبادی، 1396)؛ بنابراین، ویژگی‌هایی چون ساختار خطی، پیوستگی فضایی، اقلیم مناسب، فضای سبز و شیب طبیعی، مادی‌ها را به گزینه‌ای بالقوه برای توسعه محورهای پیاده‌ و ارتقای زیست‌پذیری شهری تبدیل کرده‌ است (قلعه­نوعی و علیخانی، 1393)، این در حالی است که با وجود اهمیت تاریخی و کالبدی مادی‌ها، در دهه‌های اخیر و به‌دلیل خشکسالی‌های مکرر و تغییرات در الگوی توسعه شهری، عملکرد آبرسانی آنها متوقف شده و جایگاه راهبردی‌شان در نظام برنامه‌ریزی شهری تضعیف شده است. بسیاری از مسیرهای مادی‌ها در تصرف وسایل نقلیه قرار گرفته و زیرساخت‌های لازم برای پیاده‌روی ایمن و مطلوب در آنها فراهم نیست (رضائی آدریانی و تقوایی، 1403).

احیای مادی‌ها به‌عنوان لایه‌ای تاریخی و بخشی از هویت کالبدی شهر، از طریق تجهیز آنها به مسیرهای سبز پیاده‌محور و توسعه فضاهای پیرامونی در قالب فضاهای عمومی چندمنظوره می‌تواند راهکاری مؤثر برای ارتقای کیفیت زندگی شهری و پایداری محیطی باشد. مادی‌ها از قابلیت‌ها و امتیازاتی برخوردارند که در صورت برنامه‌ریزی دقیق و هدفمند، می‌توان به دستاوردهای مطلوبی در بهره‌برداری از آنها رسید. این امر نه‌تنها با اصول فضایی و کالبدی شهرسازی سنتی ایران همخوانی دارد، بلکه با مبانی شهرسازی نوین و پایدار نیز هماهنگ است؛ مبانی‌ای که بر محوریت انسان، پاسخ‌گویی به نیازهای او و احترام به ارزش‌های فرهنگی و اجتماعی تأکید دارند (کلانتری و محمدی، 1392، ص. 15).

در این راستا، نظریه‌های متعددی در حوزه پایداری شهری مطرح شده‌اند که از میان آنها، دو رویکرد «زیست‌پذیری» و «پیاده‌مداری» به دلیل هم‌راستایی با ویژگی‌های کالبدی و اجتماعی محدوده مورد مطالعه، به‌عنوان چارچوب نظری پژوهش انتخاب شده‌اند. ترکیب این دو رویکرد، زمینه‌ساز شکل‌گیری الگویی تلفیقی با عنوان «الگوی زیست‌پیاده‌مدار» شده است که می‌تواند مبنایی برای ارزیابی کیفیت محیطی و اجتماعی محورهای شهری باشد.

در این پژوهش، مادی نیاصرم به‌عنوان یکی از طولانی‌ترین و پرپتانسیل‌ترین انشعابات زاینده‌رود، به‌عنوان مطالعه موردی انتخاب شده است. مسئله اصلی تحقیق این است که این محور تا چه میزان با شاخص‌های الگوی زیست‌پیاده‌مدار انطباق دارد و کدام مؤلفه‌ها نیازمند توجه و تقویت در برنامه‌ریزی‌های آتی هستند. هدف پژوهش، سنجش میزان برخورداری مادی نیاصرم از شاخص‌های مذکور براساس دیدگاه شهروندان ساکن در حاشیه آن و ارائه رتبه‌بندی مؤلفه‌ها به‌منظور تدوین اولویت‌های اجرایی در برنامه‌ریزی توسعه‌ای با تمرکز بر شناسایی و رفع کاستی‌هاست.

 

پیشینه

درخصوص نظریات زیست‌پذیری و پیاده‌مداری مطالعات مختلفی وجود دارد که در ادامه به برخی از این موارد اشاره می‌شود:

یاسین در مطالعه خود از طریق ایجاد پیوند بین پیاده‌مداری و زیست‌پذیری به دنبال احیای مجدد مراکز شهری است و این کار را با به‌کارگیری اصول شهرسازی تاکتیکی و بررسی نمونه‌های موفق آن در جهان انجام می‌دهد (Yassin, 2019). موراتیدیس رضایت از سیستم حمل‌ونقل و جابه‌جایی، محیط همسایگی و کیفیت مسکن را از عوامل تأمین‌کننده رضایت از زندگی، رفاه ذهنی و ارتقای زیست‌پذیری معرفی کرد و در مدل خود رضایت از رفت‌وآمد، رضایت از محله و رضایت از مسکن را شاخص‌های قابل اعتمادی برای ارزیابی کیفیت زندگی شهری دانست (Mouratidis, 2020). استاریکو و ویتالی براوارونی، در مطالعه‌ای خود به اهمیت فرم بلوک‌های شهری در تأمین دسترسی، تحرک، رفع نیازهای خدماتی و مدیریت بهتر ترافیک در راستای ارتقای کیفیت زندگی و زیست‌پذیری محلات مسکونی تأکید کرده‌اند (Staricco & Vitale Brovarone, 2022). لیانگ و همکاران، پیاده‌مداری را عامل مهمی در ارتقای میزان زیست‌پذیری و سرزندگی شهری می‌دانند (Liang et al., 2022). زیائو و همکاران یک سیستم شاخص ارزیابی علمی جدید و جامع برای ارزیابی زیست‌پذیری شهری در مناطق توسعه‌نیافته ارائه کردند که شامل هفت جنبه 1) توسعه اقتصادی، 2) ساخت و ساز شهری، 3) خدمات عمومی، 4) پیشرفت اجتماعی، 5) استانداردهای زندگی، 6) محیط زیست، و 7) استفاده از منابع است. استفاده از این سیستم در شهرها و مناطق توسعه‌نیافته یا کشورهای در حال توسعه برای سنجش میزان زیست‌پذیری پیشنهاد شده است (Xiao et al., 2022). سعید و همکاران، شش حوزه یا مضمون را در مطالعه زیست‌پذیری ارائه کردند که شامل ویژگی‌های فضایی، رفاه فردی، اقتصاد شهری، اتصال و زیرساخت، کیفیت زندگی و محیط شهری است (Saeed et al., 2022). طریق شیخ و ون امجد به ارائه چارچوب جامع زیست‌پذیری براساس «نظریه نیازهای انسانی» آبراهام مازلو پرداختند. این چارچوب با ترکیب اصول برنامه‌ریزی شهری با نیازهای ساکنان، امکان بازتاب دقیق دربارۀ زیست‌پذیری را فراهم می‌کند (Tariq Sheikh & van Ameijde, 2022). چوبچیان و همکاران به بررسی تأثیر عوامل و ویژگی‌های اقتصادی، اجتماعی و امنیتی بر سطوح فعالیت عابران پیاده پرداختند و عوامل: زمان سفر، سرانه مالکیت وسیله نقلیه، سهم جمعیت دانش‌آموز، دسترسی به حمل‌ونقل، حضور در ایستگاه و تراکم شغلی را از متغیرهای مؤثر بر تمایل به پیاده‌روی معرفی کردند (Choobchian et al., 2024).

عبدالهی و حسن‌زاده (1395)، زیست‌پذیری را دربردارنده مجموعه‌ای از معیارهای متنوع می‌دانند که براساس یک سری اصول راهنما بیان می‌شود، از جمله: دسترسی، برابری، مشارکت، میزان دسترسی شهروندان به زیرساخت‌ها، حمل‌ونقل عمومی، دسترسی به آب، بهداشت، غذا، هوای پاک، مسکن مناسب، شغل خوب، وجود فضای سبز در محیط و مشارکت در روند تصمیم‌گیری. زال‌نژاد و همکاران (1398)، تأمین زیست‌پذیری شهری را در راستای جلب رضایت شهروندان از زندگی در محیط شهر مؤثر می‌دانند و بر وجود شاخص‌هایی نظیر حضورپذیری، هویت و حس تعلق در محله تأکید می‌کنند. کاغذلو و همکاران (1399)، کیفیت منظر شهری را در میزان پیاده‌مداری مؤثر می‌داند و در این بین، کیفیت‌های بصری نقش انکارناپذیری در ارتقای پیاده‌مداری در فضاهای عمومی دارد و عواملی نظیر وضعیت مبلمان شهری، فضای سبز و پارک، وضعیت بناهای خاص فرهنگی مانند نمایشگاه‌ها، وضعیت فضاهای گردشگری مهم شناسایی شدند. نوریان و همکاران (1399)، مؤلفه امنیت را در ارتقا زیست‌پذیری شهری حائز اهمیت می‌داند؛ زیرا عدم احساس امنیت اجتماعی منجر به کاهش حضورپذیری و تعامل ساکنان در بافت می‌شود و به دنبال خود کاهش زیست‌پذیری و سرزندگی را به همراه دارد. صفدری مولان و همکاران (1400)، الگوی بهینه مسکن و وسیله حمل‌ونقل مناسب سفرهای درون شهری را در ارتقای زیست‌پذیری شهری مهم می‌دانند. جهانگیر و همکاران (1400) به معرفی شاخصه‌های پیاده‌مداری پرداخته‌اند و آنها را در سه بخش مؤلفه‌های زیرساخت، مؤلفه‌های عملکردی و مؤلفه‌های تزئیناتی بررسی و ارزیابی کرده‌اند. حسینی و همکاران (1400)، شاخص‌های مبلمان شهری، زندگی شبانه، امنیت، تنوع، کاربری، زیبایی‌شناختی و مقیاس انسانی را برای تحلیل و سنجش پیاده‌مداری استفاده کردند. شفیعیون و زمانی (1400)، در مطالعه خود بر کیفیت طراحی محیط ساخته شده و تأثیر آن بر سلامت افراد و میزان پیاده‌روی تأکید کردند. بر مبنای نتایج افراد در محلة با رتبة بالاتر در متغیرهای تراکم مسکونی، اختلاط کاربری و اتصال خیابان‌ها تحرک بیشتری نسبت به افراد در محلة با رتبة پایین‌تر دارند.

دربارۀ شبکه مادی‌ها پژوهش‌هایی انجام شده که در ادامه نمونه‌هایی از آن ارائه شده است.

جمشیدی و قلعه‌نوعی (1392)، به بررسی سیر تکاملی سبزراه‌ها در ایران پرداخته‌اند و شبکه مادی‌ها را به‌عنوان نمونه موردی در طراحی مسیرهای شهری پایدار بررسی کرده‌اند. نامداریان و همکاران (1395)، به بررسی نقش شبکه مادی‌ها در تحولات سازمان فضایی شهر اصفهان پرداخته‌اند و بر اهمیت مادی‌ها در شکل‌دهی به ساختار شهر به‌ویژه در دوره صفویه تأکید کرده‌اند. ارثیا و مهربانی گلزار (1397)، به بررسی نقش مادی‌ها در ارزش‌افزوده اراضی حاشیه مادی پرداخته‌اند که براساس نتایج مشکلات موجود در حاشیه مادی تمایل شهروندان برای سکنی گزیدن در این مناطق را کاهش داده و منجر به کاهش ارزش افزوده زمین در این مناطق شده است. امجد و همکاران (1400)، در مطالعه خود به بررسی نقش حس تعلق ساکنان مجاور مادی بر نمای بناهای مسکونی پرداخته‌اند که براساس نتایج ارتباط بین حس تعلق ساکنان بر نمای ساختمان‌ها تأیید شد و عواملی نظیر فرم و اندازه، اجزای نما و مصالح ساختمانی تحت تأثیر بودند. براساس نتایج توجه به مادی‌ها و جلب مشارکت شهروندان باعث بهبود کیفیت کالبدی محیط خواهد شد. صالحی و همکاران (1402)، در پژوهش خود مشکلات مادی‌های مناطق مرکزی شهر اصفهان را بررسی کرده و به ارائه راهکار برای آنها پرداخته‌اند. در این مطالعه 33 نوع مشکل شناسایی شده که عمده‌ترین آنها اصلاح شیب بستر، لایروبی و نظافت است.

پس از بررسی و ارزیابی مطالعات انجام‌شده به نظر می‌رسد بررسی‌ جامعی در خصوص ارائه شاخص‌های یکپارچه از تلفیق نظریات زیست‌پذیری و پیاده‌مداری انجام نشده است. از طرفی تاکنون باوجود برنامه‌ریزی‌های انجام‌شده در جهت مناسب‌سازی محور مادی‌ها به‌منظور تبدیل‌شدن به پیاده‌راه ارزیابی بنیادی در خصوص میزان برخورداری این محدوده از شاخص‌های تعریف شده انجام نشده است؛ بنابراین در مطالعه حاضر به بررسی وضعیت مادی نیاصرم پرداخته خواهد شد.

 

مبانی نظری پژوهش

واژه پیاده‌روی (Walking) برگرفته از واژه قدیمی انگلیسی Wealcan است، در لغت‌نامه آکسفورد (2006)، پیاده فردی است که برای انجام سفرهای خود بیشتر از پیاده‌روی استفاده می‌کند. در این لغت‌نامه پیاده‌روی به عنوان شیوه‌ای از حمل‌ونقل در مقایسه با سایر روش‌ها مانند رانندگی یا استفاده از حمل‌ونقل عمومی آمده است (رضازاده و همکاران، 1390، ص. 300). پیاده‌روی یک روش جابه‌جایی باستانی، ابتدایی و ارزشمند است. گابریل دورسو تأکید می‌کند که پیاده‌روی به‌عنوان «تغذیه‌دهنده» تقریباً برای همه حالت‌های رفت‌وآمد قابل استفاده است؛ به این معنی که هر سفری شامل مقدار کمی پیاده‌روی است که آن را به منبع تغذیه تبدیل می‌کند (D’Orso, Migliore, 2020). به اعتقاد موراتیدیس و یاناکو پیاده‌روی (و تا حدی دوچرخه‌سواری) یک حالت سفر آهسته است که به فرد امکان می‌دهد هم از قسمت‌های مختلف محله بازدید کند و هم زمانی برای تجربه احساسات ایجادشده توسط محیط محله داشته باشد (Mouratidis & Yiannakou, 2020).

واژه دیگری که امروزه در ادبیات شهرسازی بارها به کار برده می‌شود، پیاده‌مداری است که برای توصیف محیط فیزیکی استفاده می‌شود (رضازاده و همکاران، 1390، ص. 300). پیاده‌مداری از واژگان مهم در ادبیات طراحی شهری است، گروهی آن را فعالیتی صرفاً حمل‌ونقلی و گروهی دیگر آن را فعالیتی فراغتی برای ورزش، تفریح، گذران اوقات فراغت و ارتباطات اجتماعی می‌دانند (آقاملایی و لک، 1397، ص. 72). تعریف محدود از پیاده‌مداری به پیاده‌روی به‌عنوان یک انتخاب بالقوه برای دستیابی به یک هدف خاص اشاره دارد؛ با این حال، زمانی که مفهوم اوقات فراغت در ارتباط با تحرک قرار گیرد، درک وسیع‌تری از این اصطلاح به ارمغان می‌آورد که می‌تواند بیش از یک فعالیت روزمره مانند رفتن به مدرسه یا محل کار باشد و دربردارنده ارزش‌های اجتماعی و تفریحی است (Hassan & Elkhateeb, 2021, p. 516). به اعتقاد ساوتورث، پیاده‌مداری حالتی از محیط است که در آن محیط ساخته‌شده از پیاده‌روی حمایت و انجام آن را تشویق می‌کند. با فراهم‌کردن راحتی و ایمنی، مردم را از مقاصد مختلف در زمان معقولی به هم متصل می‌کند و جذابیت‌های بصری را برای افراد در طول سفرهای شهری در شبکه خیابان‌ها عرضه می‌کند (Southworth, 2005). مفهــوم قابلیــت پیــاده‌مــداری محــلات مسکونی چیـزی فراتـر از علاقـه‌منـدی بـه پیـاده‌روی به‌عنوان توانایی راه رفتن را در محلات مسکونی نشـان می‌دهد که نه‌تنها یک نوع تحـرک و ابـزار سـفر اسـت (Crane & Crepeau, 1998, p. 38) نوعی جامعه‌پذیری بین ساکنان، همراه با تأثیرگذاری بـر ســلامت جســمی و روانــی مــردم در محلــه اســت (O’Campo, 2003, p. 10؛ شعبانپور و همکاران، 1399، ص. 20). از نخستین ملزومات پیاده‌مدار کردن محلات مسکونی توسعه پیاده‌راه‌ها است.

پیاده‌راه‌سازی تلاشی برای تغییر پارادایم شهرسازی از الگوی خودرومحور به الگوی انسان‌محور است (حسینی و همکاران، 1400، ص. 336). پیاده‌راه مکانی برای حضور شهروندان و مشارکت آنان در زندگی جمعی است که زمینه‌ساز شکل‌گیری تصویر ذهنی شهروندان از شهر هستند. پیاده‌راه‌ها در مقیاس شهر عمل می‌کنند و باید پذیرای افراد و گروه‌های مختلف باشند. این معابر سرزنده هستند و زندگی شهری همواره در آنها در جریان است، از انعطاف‌پذیری برخوردارند و خود را با رویدادهای درون خود هماهنگ می‌سازند. همچنین برخورداری از ایمنی از ویژگی‌های این فضاهاست (پاکزاد، 1386، ص. 282؛ پورمختار، 1392، ص. 93)، از نظر سلسله مراتب دسترسی در پیاده‌راه‌ها اولویت ارائه‌شده در شکل 1 برقرار است:

 

 

شکل 1 : سلسله مراتب استفاده از جاده (Saadawy & Abdel Hady, 2022, p. 191)

Fig 1: Hierarchy of Road Usage (Saadawy & Abdel Hady, 2022, p. 191(

 

هدف اصلی پیاده‌روها، مسیرها و سایر زیرساخت‌های عابرپیاده ایجاد دسترسی برای همه کاربران است (Moura et al., 2017, p. 283). از جمله کاربردهای پیاده‌راه به موارد زیر اشاره می‌شود: کمک به بهبود اقتصاد شهری، سلامت اجتماعی و کیفیت زیست‌محیطی، مکانی برای برقراری ارتباطات، فعال‌بودن حواس غیربصری، درک محیط و تجدید حیات مدنی مراکز شهر. پیاده‌راه‌ها در گذر زمان به مکانی برای ایجاد حس تعلق، امنیت، مشارکت و حضور فعال افراد و گروه‌ها در تصمیم‌گیری‌ها و اجرای برنامه‌ها تبدیل شده‌اند (صیدبیگی و همکاران، 1402، ص. 25)، در جدول 1 سایر ویژگی‌های پیاده‌راه‌ها ارائه شده است:

 

 

جدول 1: ویژگی‌های پیاده‌راه

Table 1: Characteristics of the sidewalk

محقق	سال	ویژگی پیاده‌راه
Fruin, 2003	2003	ممنوعیت ورود کلیه وسایل نقلیه به جز وسایل نقلیه اضطراری، توسعه و تقویت شبکه خیابانی پیرامونی برای پشتیبانی از جریان سواره، تأمین دسترسی مناسب به سیستم حمل‌ونقل عمومی، خودروهای شخصی، وسایل نقلیه اضطراری و خدماتی، دسترسی مناسب به پارکینگ، برنامه تبلیغاتی در راستای اصلاح ساختمان‌ها، منظرسازی، افزایش نورپردازی، امکانات رفاهی و ...
Forsyth & Southworth, 2008	2008	تشویق‌کننده به انجام فعالیت فیزیکی، دارای مقاصد نزدیک به هم قابل ‌عبور و بدون مانع، دارای تجهیزات کامل موردنیاز پیاده و فضای مورد استفاده سطوح بالای جامعه
Ewing & Handy, 2009	2009	تطبیق‌پذیری، پیچیدگی، مرکزیت، وضوح، انسجام، راحتی، سازگاری، مکمل‌بودن، ابهام، تداوم، تضاد، انحراف، عمق، تمایز، تنوع، تسلط، محصوریت، انتظار، کانونی‌بودن، رسمی‌بودن، مقیاس انسانی، قابل ‌شناسایی، تصویرپذیری، ‌فهم‌پذیر بودن، موردعلاقه، صمیمیت، با جزئیات، خوانایی، ارتباط، معنی، پررمزوراز، طبیعی‌بودن، تازگی، بازبودن، همبستگی، چشم‌انداز، سرپناه، باقاعده، ریتم، غنی‌بودن، حسی‌بودن، تکنیکی، وسیع، محلی‌بودن، بافت، شفافیت، وحدت، نگهداری، گوناگونی، قابل رویت بودن، زنده‌بودن
Lotfata et al., 2022	2022	کاربری اراضی مختلط، ابعاد فضایی، ابعاد اجتماعی، عرض مناسب، عرض خیابان، ارتفاع ساختمان‌ها، سایه درختان، آب‌وهوا، تعداد مردم، حجم ترافیک
کاشانی­جو، 1389	1389	سلامت، لذت‌بخشی، تأمین‌کننده حرکت سواره، طراحی برای مردم، مقیاس انسانی، ممنوعیت تردد خودرو، ایمنی و امنیت، تعادل، اختلاط کاربری‌ها، سرزندگی، مکانی موفق
ملک­محمودی، 1396	1396	مکانی برای برقراری تعاملات اجتماعی، فضایی سرزنده راحت و امن، وجود کاربری‌های متنوع، انجام فعالیت‌های اختیاری، تأمین دسترسی
ابراهیمی و رمضانی­پور، 1397	1397	برخورداری از امکاناتی نظیر: سایه‌بان، مبلمان خیابانی، آب‌نما، سطل زباله، فضای سبز و کاربری‌های موردنیاز گردشگران برای تفریح و استراحت نظیر اغذیه‌فروشی‌ها، کافی‌شاپ‌ها، آبمیوه‌فروشی‌ها و مراکز تجاری خرید

(منبع: نگارندگان: 1403)

 

پیاده‌مداری از مؤلفه‌های اساسی زیست‌پذیری است (Zhu et al., 2020). به عبارتی یک محیط پیاده‌مدار از ویژگی‌هایی برخوردار است که زمینه‌ساز ارتقا زیست‌پذیری را فراهم می‌سازند در شکل 2 این ویژگی‌ها ارائه شده است:

 

 

شکل 2 : ویژگی‌های محیط فیزیکی قابل پیاده‌روی (Baobeid et al., 2021)

Fig 2: Features of the physical walkable environment (Baobeid et al., 2021)

زیست‌پذیری یک مفهوم واقعی، چندبعدی و سلسله مراتبی است که معمولاً با موضوعات و شاخص‌های مختلف ارزیابی می‌شود. انتخاب شاخص‌ها معمولاً به هدف مدنظر از اندازه‌گیری بستگی دارد (Saeed et al., 2022, p. 2-3). این شاخص‌ها شهرها را از نظر «میزان زیست‌پذیری» رتبه‌بندی می‌کنند (Okulicz-Kozaryn, 2013, p. 433). انتخاب دقیق شاخص‌ها، ابعاد و زیرشاخص‌ها به درک اجزای زیست‌پذیری کمک می‌کند (Saeed et al., 2022, p. 2)؛ بنابراین شناسایی شاخص‌های مناسب گامی حیاتی است  .(Balsas, 2004, p. 101)به‌منظور ارزیابی وضعیت زیست‌پذیری شهرها در سطح جهانی و رتبه‌بندی آنها مجموعه شاخص‌های مختلفی ارائه شده است. مواردی نظیر شاخص زیست‌پذیری AARP، شاخص زیست‌پذیری جهانی EIU، مدل شاخص زیست‌پذیری CII و ...؛ با این وجود یک توافق کلی در این خصوص وجود ندارد (Iman, 2021, p. 1).

مکان زیست‌پذیر محیطی امن، تمیز، زیبا، از نظر اقتصادی زنده، برای گروه‌های جمعیتی متنوع مقرون‌به‌صرفه، با مدیریت کارآمد، زیرساخت‌های کاربردی، فعالیت‌ها و مؤسسات فرهنگی جالب، پارک‌های وسیع، حمل‌ونقل عمومی مؤثر و فرصت‌های شغلی متنوع است همچنین دربردارنده حس مکان است. به‌طور خلاصه، یک مرکز شهر زیست‌پذیر دارای هر پنج بعد لینچی به‌علاوه قابلیت زیست‌پذیری است. محیط زیست‌پذیر تأمین‌کننده نیازهای شهروندان است. هنگامی که نیازهای مادی انسان برآورده شد، ساکنان به دنبال کیفیت زندگی بالاتر می‌روند. به‌طورکلی، می‌توان بین نیازهای اساسی (سرپناه، ایمنی، آب تمیز، برق و ...) که در آن محیط فیزیکی و زیرساخت به‌وضوح غالب است و نیازهای پیشرفته (حس تعلق، فعالیت‌های خلاقانه یا اعتبار) تفاوت قائل شد که در آن محیط فقط بستری است که برخی از این فعالیت‌ها در آن انجام می‌شود؛ بنابراین، هر چه یک مکان بتواند به طور مؤثر نیازهای بیشتری را برآورده کند، زیست‌پذیرتر است (Kovacs-Györi et al., 2019, p. 4).

در مقیاس همسایگی، مزایای زیست‌پذیری عبارتند از: امکانات خوشه‌ای با دسترسی آسان، فضاهای باز برای مقاصد مدنی، پیاده‌روها و خیابان‌های دوست‌دار عابر پیاده، افزایش تحرک و بهبود محیط زیست، تعامل اجتماعی قوی‌تر، بهبود امنیت عمومی و مزایای سلامتی (Cervero, 2013; Chiu, 2008; Churchman, 1999; Jabareen, 2006; Jenks & Burgess, 2000; Jenks & Dempsey, 2005; Williams, 2000, Satu & Chiu, 2019). همچنین از دیگر مزایای زیست‌پذیری می‌توان به مواردی نظیر ایجاد محیط زندگی پایدار و لذت‌بخش، افزایش حس تعلق به مکان، مقابله با مهاجرت، ارتقای بهای املاک و مستغلات و ایجاد مکانی مطلوب برای زندگی، خرید، فعالیت‌های اجتماعی و رشد کودکان اشاره کرد (خراسانی و همکاران، 1391، ص.87؛ Evans, 2002, p. 13-15). با توجه به مزایای فراوانی که اجرای این رویکرد در بهبود کیفیت محیط، افزایش توانایی زندگی در مناطق شهری، کاهش ردپای اکولوژیکی، جلوگیری از آلودگی و حفظ منابع طبیعی و تقویت پایداری محیطی دارد مهم تلقی می‌شود (Saitluanga, 2014, p. 542) و می‌تواند به‌عنوان یک چشم‌انداز در روند برنامه‌ریزی مدنظر قرار گیرد و به دنبال خود تحقق پایداری را به همراه داشته باشد (Ahmed et al., 2019, p. 169).

توجه به این نکته ضروری است که زیست‌پذیری برای افراد مختلف معانی متفاوتی دارد. به نظر می‌رسد مردم آن را تشخیص می‌دهند؛ اما به‌سختی می‌توان آن را به گونه‌ای تعریف کرد که همه آن را درک کنند (Balsas, 2004, p. 103). پارامترهای اساسی اجتماعی، اقتصادی و محیطی زیست‌پذیری عموماً به ادراک انسان، انتخاب سبک زندگی، موقعیت اجتماعی، جنسیت و مرحله زندگی بستگی دارد. پیر و جوان، زن و مرد، ثروتمند و فقیر و ساکنین مادام‌العمر و کوتاه‌مدت از نظر ترجیحات فضای اجتماعی از جمله خانه، قلمرو عمومی، کالاها و خدمات، کار و سرگرمی به‌طور درخور توجهی با یکدیگر متفاوت هستند (Champion, 2012; Ruth & Franklin, 2014; Kashef, 2016, p. 248)؛ بنابراین شناخت افراد از «زیست‌پذیری» بین گروه‌ها و افراد براساس ادراکات، ارزش‌ها و تمایلات آنها متفاوت و متغیر است (Ahmed et al., 2019, p. 167). مفهوم زیست‌پذیری مبتنی بر ایده مردم‌گرایی است. این فرض بر این است که جوامع باید براساس نیازهای واقعی اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، اکولوژیکی و سایر نیازهای ساکنان اصلی جامعه ساخته شوند (Wang et al., 2021, p. 215). معیار سنجش اینکه آیا یک جامعه زیست‌پذیر است یا خیر این است که همه ساکنان جامعه مزایای واقعی را احساس کنند (Ning et al., 2018, p. 2).

بر این ‌اساس، در زمینه ارزیابی زیست‌پذیری استفاده از نظرات مردم و دیدگاه‌های آنان که در تماس مستقیم با محیط شهر هستند، مورد تأکید است. استفاده‌کنندگان از یک فضای شهری بهترین و کامل‌ترین ادراک را از کیفیت فضا دارند و میزان برخورداری آن از شاخص‌های زیست‌پذیری را به‌خوبی درک و توصیف می‌کنند. همچنین دریافت نظرات و مشارکت کاربران، ارتقای کیفیت وضعیت محیطی فضاهای شهری را به دنبال خواهد داشت (اردلان و همکاران، 1399، ص. 210).

 

روش‌شناسی پژوهش

پژوهش حاضر از نوع بنیادی - توسعه‌ای است و با بهره‌گیری از رویکردی ترکیبی شامل روش‌های کمّی و کیفی انجام شده است. در آغاز، به‌منظور تدوین چارچوب نظری، مطالعات کتابخانه‌ای و تحلیل اسناد علمی در حوزه نظریه‌های زیست‌پذیری و پیاده‌مداری صورت گرفت. این بررسی‌ها که بازه زمانی 2000 تا 2023 را در بر می‌گیرد، شامل تحلیل 160 مقاله مرتبط با زیست‌پذیری و 140 مقاله در زمینه پیاده‌مداری بود. با تلفیق شاخص‌های استخراج‌شده از این منابع، الگویی مفهومی با عنوان «الگوی زیست‌پیاده‌مدار» طراحی شد که برای نخستین‌بار در حوزه برنامه‌ریزی شهری مطرح می‌شود همچنین ارزیابی این الگو‌ در قالب یک مطالعه میدانی و پیمایشی از نوآوری‌های این پژوهش محسوب می‌شود.

در ادامه، شاخص‌های نهایی این الگو در قالب 12 مؤلفه و 69 شاخص تدوین شد (جدول 2) و مبنای طراحی پرسشنامه محقق‌ساخته قرار گرفت. روایی پرسشنامه با نظر متخصصان حوزه برنامه‌ریزی شهری، تأیید و پایایی آن از طریق اجرای پیش‌آزمون و محاسبه ضریب آلفای کرونباخ بررسی شد که مقدار 0.924 به‌دست آمد و نشان‌دهنده پایایی مطلوب ابزار سنجش است.

مطالعه میدانی پژوهش در محدوده حاشیه مادی نیاصرم انجام شد. جامعه آماری شامل خانوارهای ساکن در این محدوده بود و با استفاده از فرمول کوکران، حجم نمونه 384 نفر برآورد شد. برای افزایش دقت، 390 پرسشنامه براساس طیف لیکرت و به‌صورت میدانی در فواصل مکانی مشخص توزیع و جمع‌آوری شد.

جدول 2: شاخص‌های الگوی زیست‌پیاده‌مدار

Table 2: Indicators of the pedestrianism livability model

مؤلفه	شاخص	مؤلفه	شاخص
فضاهای عمومی	امکانات تفریحی فراغتی گردشگری	پایداری زیست‌محیطی	کیفیت آب‌وهوا و آسایش اقلیمی
	سرزندگی و پویایی فضاهای عمومی		محیط طبیعی
	جذابیت، زیبایی و دعوت‌کنندگی فضاهای عمومی		پاکیزگی و نبود آلودگی
	انعطاف‌پذیری و استفاده متفاوت از فضا		کیفیت و کمیت فضای سبز
	وجود نقاط عطف عملکردی و نقاط مکث		حفظ و نگهداری محیط
	دسترسی به فضا برای همه		فرهنگ بازیافت و مصرف بهینه انرژی
خوداتکایی	وضعیت کاربری‌ها از نظر تنوع، نوع و تراکم	کیفیت کالبدی	رضایت از کیفیت مسکن و محیط مسکونی
	سازگاری کاربری‌ها		کیفیت ابنیه و مصالح ساختمانی (فرسودگی)
	دردسترس ‌بودن کاربری‌های تجاری و خرده‌فروشی		استاندارد طراحی محیط
	زیرساخت و تأسیسات شهری		زمینه‌گرایی
	امکانات و خدمات		احساس راحتی، آسایش ذهنی، لذت‌بخشی و آرامش، غنای حسی
	وضعیت بهداشت و سلامت و دسترسی به خدمات درمانی		آزادی و عدم وجود محدودیت‌
منظر	خوانایی، تصویرپذیری و وجود نشانه		کیفیت زندگی
	محصوریت و مقیاس انسانی	حمل‌ونقل	مدیریت ترافیک
	سیما و منظر شهری		کیفیت معابر، میادین و تقاطع‌ها
	سبک جذاب معماری		کیفیت حمل‌ونقل
	کیفیت آثار تاریخی		دسترسی به پارکینگ مناسب
	آب‌نما		گزینه‌های مختلف جابه‌جایی
	کفایت و تنوع مبلمان		تردد و دسترسی راحت معلولان
پیاده‌مداری	کیفیت مسیرهای پیاده	ایمنی و امنیت	ایمنی
	تخصیص مادی به عابران		تجهیز معابر به الزامات ایمنی پیاده‌روی
	فاصله مناسب پیاده		تاب‌آوری محل زندگی
	وجود مسیرهای جایگزین		امنیت
	نگرش مثبت به پیاده‌روی		نورپردازی در شب
فرهنگ و آموزش	نهادها و امکانات اجتماعی فرهنگی		نظارت از پنجره‌ها
	فرهنگ و میراث‌ فرهنگی		زندگی شبانه
	کمیت و کیفیت آموزش	اجتماعی	عوامل اجتماعی، پیوند و ارتباطات
	برگزاری مراسم و رویدادها		همبستگی و انسجام اجتماعی
	سرمایه انسانی و اجتماعی		برابری و عدالت اجتماعی
مدیریتی	عملکرد مدیریت شهری و کیفیت خدمات اداری و دولتی		پیوستگی و تعلق مکانی
	پاسخگویی، تعامل و ارتباط با مردم		آرامش و آسایش
	نظارت	اقتصادی	یکپارچگی و عملکرد اقتصادی مناسب دولت
	خودمختاری و استقلال شهروندان		حمایت مالی بخش خصوصی و دولتی
	مشارکت مردم		قدرت خرید و پس‌انداز
			رضایت از وضع شغلی، سطح درآمد و امنیت شغلی

منبع: (نگارندگان: 1403)

در مرحله تحلیل داده‌ها، از نرم‌افزار SPSS و آزمون‌های آماری مناسب از جمله آزمون فریدمن، آزمون t و آزمون میانگین استفاده شد تا میزان تحقق شاخص‌های الگوی زیست‌پیاده‌مدار در محدوده مورد مطالعه ارزیابی شود. این فرایند تحلیلی، امکان سنجش عملیاتی شاخص‌های نظری را فراهم ساخت. در نهایت به‌منظور شناسایی بهتر وضعیت و مشکلات و موانع موجود در محدوده با انجام مشاهدات میدانی و تهیه مستندات لازم از ضعف‌ها و تهدیدهای موجود امکان برنامه‌ریزی مؤثر و ارائه پیشنهادهای کاربردی و راهگشا فراهم شد.

 

محدوده مورد مطالعه

زاینده‌رود یکی از بزرگ‌ترین رودخانه‌های ایران است که در مرکز کشور، یعنی استان اصفهان، از مغرب به مشرق جریان دارد. مادی نام خاصی است که در منطقه اصفهان از گذشته بر نهرهای منشعب‌شده از زاینده‌رود و جاری در سطح شهر و محدوده‌های اطراف آن نهاده‌اند. این نهرهای جداشده از رودخانه که از قدمت بالایی برخوردارند، نشان هویت این شهر و عنصری بسیار ارزشمند محسوب می‌شوند. مجموع طول شبکه مادی‌ها در شهر اصفهان 308683 متر است (https://park.isfahan.ir) که مادی نیاصرم از اصلی‌ترین آنها محسوب می‌شود و طولی حدود 1000 متر در محدوده شهری دارد. این مادی‌ از کنار پل مارنان از رودخانه جدا می‌شود، از جنب محله لنبان می‌گذرد به طرف شرق اصفهان جریان می‌یابد و از مناطق شهری 1، 3 و 4 عبور می‌کند. در شکل 3 موقعیت این مادی نسبت به رودخانه زاینده‌رود ارائه شده است.

 

 

 

شکل 3: موقعیت مادی نیاصرم در شهر اصفهان

Fig 3: location of Niasarm in Isfahan city

در شرایط کنونی از دیدگاه سیما و منظر شهری، مسیر مادی‌ها ضمن داشتن طراوت، زیبایی و سرسبزی بالقوه و وجود برخی عناصر باارزش، به‌طور کامل برای فعالیت پیاده در نظر گرفته نشده است؛ اما حرکت پیاده به‌طور برنامه‌ریزی‌نشده در کنار تردد غالب سواره انجام می‌شود (نایبیه و طالبی جبیب­آبادی، 1396). از این جهت در مطالعه حاضر به دنبال اجرای الگوی زیست‌پیاده‌مدار در این مسیر در راستای ارتقای کیفیت زندگی ساکنان و بهره‌گیری مناسب از پتانسیل‌های محدوده هستیم تا هم ارزش مادی‌ها را بیش از پیش نمایان سازیم و هم موجبات تحقق پیاده‌مداری باکیفیت در این محدوده فراهم شود.

 

یافته‌های پژوهش و تجزیه‌وتحلیل اطلاعات:

خصوصیات توصیفی جامعه نمونه

از بین 390 فرد تکمیل‌کننده پرسشنامه که از بین خانوارهای ساکن در حاشیه مادی نیاصرم انتخاب شدند، 212 نفر زن و 178 نفر مرد هستند. توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب تحصیلات شامل 30 درصد دارای مدرک تحصیلی دیپلم یا کمتر، 38 درصد دارای مدرک لیسانس، 27 درصد دارای مدرک فوق لیسانس و 5 درصد دارای مدرک دکتری و بالاتر است. سن افراد بررسی‌شده دارای میانگین 07/38 سال است.

 

بررسی کیفیت مؤلفه‌های الگوی زیست‌پیاده‌مدار در مجاورت مادی نیاصرم بر مبنای نظر ساکنان:

برای رتبه‌بندی مؤلفه‌های الگوی زیست‌پیاده‌مدار از نظر میزان امتیاز تخصیص‌یافته توسط شهروندان در خصوص مادی نیاصرم از آزمون فریدمن استفاده شد. در آزمون فریدمن فرض صفر مبتنی بر یکسان‌بودن میانگین رتبه‌ها در بین گروه‌هاست. ردشدن فرض صفر به این معنی است که در بین گروه‌ها دست‌کم دو گروه با هم اختلاف معناداری دارند. از این آزمون برای رتبه‌بندی اهمیت متغیرهای پژوهش استفاده شد. نتایج اجرای آزمون به شرح جدول 3 و 4 است. براساس نتایج مندرج در جدول 3 کمتربودن مقدار سطح معناداری از 05/0 بیانگر عدم برابربودن میانگین‌های مؤلفه‌های مورد بررسی است.

 

جدول 3: نتیجه اجرای آزمون فریدمن

Table 3: The result of Friedman's test

نوع آزمون	تعداد	کای-اسکوئر	درجه آزادی	سطح معناداری
آزمون فریدمن	389	266/408	11	0.000

منبع: (یافته‌های پژوهش، 1403)

 

در جدول 4 میانگین رتبه‌های هر یک از گروه‌ها (Mean Rank) به نمایش درآمده که از این مقادیر برای تعیین درجه اهمیت و میزان ارزیابی آن عامل توسط شهروندان در محدوده استفاده شده است.

براساس اطلاعات جدول مؤلفه‌های پیاده‌مداری، فضاهای عمومی و عوامل اجتماعی در سه رتبه نخست از دیدگاه شهروندان قرار گرفته‌اند. به عبارتی شهروندان حضور این سه مؤلفه را بیشتر از سایر موارد در حاشیه مادی نیاصرم احساس کرده‌اند و در مقابل مؤلفه‌های چشم‌انداز شهری، عوامل مدیریتی و عوامل اقتصادی در سه رتبه آخر قرار گرفته‌اند که بیانگر ضعف این عوامل در محدوده و لزوم برنامه‌ریزی اصولی در راستای ارتقای این فاکتورها است.

 

جدول 4: رتبه‌بندی مؤلفه‌ها بر مبنای آزمون فریدمن

Table 4: Dimentions ranking based on Friedman's test

رتبه‌ها		رتبه‌های مرتب شده
عامل	رتبه متوسط	عامل	رتبه متوسط	امتیاز
فضاهای عمومی	67/7	پیاده‌مداری	89/8	1
پایداری زیست‌محیطی	25/7	فضاهای عمومی	67/7	2
خوداتکایی شهری	04/6	عوامل اجتماعی	28/7	3
کیفیت کالبدی	3/6	پایداری زیست‌محیطی	25/7	4
چشم‌انداز شهری	58/5	فرهنگ و آموزش	67/6	5
حمل‌ونقل عمومی	66/5	کیفیت کالبدی	3/6	6
پیاده‌مداری	89/8	ایمنی و امنیت	15/6	7
ایمنی و امنیت	15/6	خوداتکایی شهری	04/6	8
فرهنگ و آموزش	67/6	حمل‌ونقل عمومی	66/5	9
عوامل اجتماعی	28/7	چشم‌انداز شهری	58/5	10
عوامل اقتصادی	19/5	عوامل مدیریتی	31/5	11
عوامل مدیریتی	31/5	عوامل اقتصادی	19/5	12

منبع: (یافته‌های پژوهش، 1403)

 

در ادامه مؤلفه‌های مورد بررسی از نظر میانگین تخصیص‌یافته از سوی شهروندان به هر یک از آنها در قالب شکل 4 مورد بررسی و ارزیابی قرار گرفته‌اند:

 

 

شکل 4: وضعیت موجود الگوی زیست‌پیاده‌مدار در حاشیه مادی نیاصرم از دیدگاه ساکنان (یافته‌های پژوهش،1403)

Fig 4: The current status of the pedestrianism livability model in the Niasarm mergin from the residents' point of view (Research findings, 2024)

در شکل 4 میانگین‌های تخصیص‌یافته به هر یک از مؤلفه‌ها ارائه شده است که بیانگر میزان برخورداری و مطابقت مادی نیاصرم با الگوی زیست‌پیاده‌مدار از دیدگاه شهروندان است. از آزمون t تک نمونه برای تعمیم میانگین‌های تخصیص‌یافته از سوی نمونه به کل جامعه استفاده شده است که نتایج اجرای آزمون در جدول 5 بیان شده است. براساس نتایج آزمون در خصوص همه مؤلفه‌ها سطح معناداری بیشتر از سطح خطای 05/0 است که تأییدکننده برابربودن میانگین نمونه با جامعه است؛ بنابراین یافته‌های حاصل از نمونه قابلیت تعمیم به کل جامعه را دارد.

 

جدول 5: نتایج اجرای آزمون t تک نمونه‌ای

Table 5: The results of the one-sample t-test

مؤلفه	t	درجه آزادی	سطح معناداری	تفاضل میانگین	فاصله اطمینان 95% از تفاضل
					پایین	بالا
فضاهای عمومی	012/0	389	991/0	00068/0	1109/0-	1123/0
پایداری زیست‌محیطی	016/0	389	987/0	00083/0	0991/0-	1007/0
خوداتکایی شهری	01/0	389	992/0	00051/0	1047/0-	1058/0
کیفیت کالبدی	003/0	389	998/0	00015/0	1003/0-	1006/0
سیما و منظر شهری	000/0	389	00/1	0000/0	0759/0-	0759/0
حمل‌ونقل عمومی	009/0	389	993/0	00041/0	0936/0-	0944/0
پیاده‌مداری	053/0	389	958/0	00231/0	0838/0-	0884/0
ایمنی و امنیت	017/0-	389	987/0	0007/0-	0819/0-	0806/0
فرهنگ و آموزش	005/0-	389	996/0	00026/0-	1009/0-	1003/0
عوامل اجتماعی	062/0	389	951/0	00282/0	0865/0-	0922/0
عوامل اقتصادی	076/0	389	939/0	00359/0	0890/0-	0962/0
عوامل مدیریتی	094/0	389	925/0	00513/0	1017/0-	1119/0

منبع: (یافته‌های پژوهش، 1403)

 

در ادامه هر یک از مؤلفه‌ها دقیق‌تر بررسی شده‌اند.

بررسی وضعیت مؤلفه کیفیت پیاده‌مداری در حاشیه مادی نیاصرم: پیاده‌مداری به‌عنوان راهبردی مؤثر در ارتقای پایداری و زیست‌پذیری شهری شناخته می‌شود (Shahmoradi et al., 2023, p. 188). محدوده مادی نیاصرم با ساختار خطی، شرایط اکولوژیک مناسب و زیرساخت‌های تعبیه‌شده برای پیاده‌روی، پتانسیل بالایی برای اجرای این الگو دارد. شاخص «نگرش مثبت نسبت به پیاده‌روی» با میانگین 22/4 در رتبه نخست قرار گرفته که نشان‌دهنده آگاهی شهروندان از مزایای فعالیت بدنی و آمادگی برای استقبال از رویکردهای پیاده‌محور است. فواصل مناسب پیاده با میانگین 96/3 و کیفیت پیاده‌راه‌ها با میانگین 82/3 در رتبه‌های بعدی قرار دارند؛ با این حال، کیفیت مسیرها در تمام طول محدوده یکسان نیست و برخی نقاط نیازمند بازسازی و اصلاح‌اند که نمونه‌های آن در شکل 5 ارائه شده است. رفع این نارسایی‌ها می‌تواند موجب تقویت پیاده‌مداری، افزایش رضایت ساکنان و ارتقای عملکرد فضایی محدوده شود.

 

شکل 5 : سمت راست عرض کم پیاده‌راه، وسط عدم وجود پیاده‌راه، سمت چپ کف پوش نامناسب (نگارندگان، مرداد 1403)

Fig 5: The right narrow width, the middle absence of sidewalk, the left unsutable flooring (Authors, August 2024).

 

شاخص‌های «وجود مسیرهای جایگزین» (میانگین 73/3) و «تخصیص حاشیه مادی به عابران پیاده» (میانگین 3.7) در پایین‌ترین رتبه‌ها قرار گرفته‌اند (شکل 8) که نشان‌دهنده ضعف در طراحی و مدیریت مسیرهای پیاده در محدوده است. تداخل تردد عابران و وسایل نقلیه، عدم تفکیک مسیرهای سواره و پیاده و نبود علائم و زیرساخت‌های ایمنی در تقاطع‌ها، موجب نارضایتی شهروندان و کاهش ایمنی شده است.

با توجه ‌به اهمیت مسیرهای ایمن و مجهز در ترویج پیاده‌مداری، برنامه‌ریزی برای تخصیص دائم یا پاره‌وقت محورهای مادی به عابران پیاده می‌تواند به بهبود کیفیت مسیرها و افزایش تمایل به پیاده‌روی منجر شود. نمونه‌های اختلالات ناشی از حضور خودروها در مسیرهای پیاده در تصاویر میدانی (شکل 6 ) مستند شده‌اند و بر ضرورت مداخله تأکید دارند.

 

 

شکل 6: راست تداخل پیاده و سواره، وسط و چپ پارک خودرو در پیاده‌رو (نگارندگان، مرداد 1403)

Fig 6: The right pedestrian & rider interference, the middle & left car park on the sidewalk (Authors, August 2024)

 

بررسی وضعیت مؤلفه فضاهای عمومی در حاشیه مادی نیاصرم: از دیدگاه شهروندان، مؤلفه فضاهای عمومی با میانگین 61/3 در رتبه دوم قرار دارد. فضای سبز و درخت‌کاری‌های حاشیه مادی نیاصرم، به‌ویژه در فصول گرم، شرایط اقلیمی مطلوبی از نظر سایه و کاهش دما فراهم می‌کند و به‌عنوان فضایی برای گذران اوقات فراغت شناخته می‌شود. شاخص «پویایی و سرزندگی فضا» با میانگین 86/3 در رتبه نخست قرار می‌گیرد و پس از آن «جذابیت، زیبایی و دعوت‌کنندگی» با میانگین 84/3 قرار دارد.

خشکسالی‌های اخیر و خشک‌شدن مادی‌ها موجب کاهش کیفیت بصری و جذابیت فضا شده‌اند؛ اما با تدابیر مدیریتی مناسب و بازگرداندن جریان آب، این وضعیت قابل‌بهبود است. همچنین افزودن کاربری‌های جاذب جمعیت و امکانات فراغتی می‌تواند در تقویت این مؤلفه مؤثر باشد.

شاخص «دسترسی به فضا برای همه» با میانگین 55/3 در رتبه سوم قرار دارد که با توجه به الگوی خطی شبکه مادی‌ها از وضعیت مناسبی برخوردار است. در مقابل، شاخص‌های «انعطاف‌پذیری در استفاده از فضا» (49/3)، «وجود نقاط مکث و عطف عملکردی» (48/3) و «امکانات تفریحی و فراغتی» (43/3) در رتبه‌های پایین قرار گرفته‌اند. کمبود نقاط مکث و ضعف در فضاسازی، از دلایل اصلی این ارزیابی‌اند. بهبود کمیت و کیفیت این نقاط می‌تواند نقش مؤثری در افزایش ماندگاری و تعامل کاربران با فضا ایفا کند. در شکل 7 نمونه‌هایی از نقاط مکث موجود در مسیر ارائه شده است که بهبود کمیت و کیفیت این نقاط در جذب افراد و تمایل آنها برای ماندگاری بیشتر در محدوده مؤثر است.

 

 

شکل 7: راست نقطه مکث با فضاسازی مناسب، چپ نقطه مکث نیازمند بهبود کیفیت (نگارندگان، مرداد 1403)

Fig 7: The right sutable pause point, the left pause point requires quality improvement (Authors, August 2024).

 

در شکل 8 میانگین‌های تخصیص‌یافته در قالب نمودار برای دو مؤلفه پیاده‌مداری و‌ فضای عمومی ارائه شده است.

 

 

شکل 8: وضعیت مؤلفه‌های پیاده‌مداری و فضاهای عمومی (یافته‌های پژوهش، 1403)

Fig 8: Status of pedestrian components and public spaces (Research findings, 2024)

 

بررسی وضعیت مؤلفه اجتماعی در حاشیه مادی نیاصرم: در مؤلفه اجتماعی، شاخص «کیفیت عوامل اجتماعی» شامل حمایت‌های اجتماعی، روابط مستحکم و پیوندهای محله‌ای با میانگین 85/3 در رتبه نخست قرار دارد. این وضعیت نشان‌دهنده پیوند اجتماعی قوی میان ساکنان و تمایل آنان به ماندگاری در محله است. با توجه به حضور خانواده‌های اصیل و قدیمی در محدوده مادی نیاصرم، حفظ ساکنان بومی و پاسخ‌گویی به نیازهای آنان باید در اولویت سیاست‌گذاری شهری قرار گیرد.

شاخص‌های «همبستگی و انسجام اجتماعی» (65/3) و «پیوستگی و تعلق مکانی» (61/3) نیز در رتبه‌های بعدی قرار دارند و بر اهمیت تقویت حس تعلق و مشارکت اجتماعی تأکید دارند. شاخص «همه‌شمولی» با میانگین 59/3 نشان می‌دهد که فضا تا حدی برای گروه‌های مختلف قابل استفاده است؛ اما مناسب‌سازی بیشتر برای کودکان، زنان و سالمندان از نظر ایمنی و طراحی محیطی ضروری است. در مقابل، شاخص «برابری و عدالت اجتماعی» با میانگین 13/3 در پایین‌ترین رتبه قرار دارد که بیانگر نیاز به مداخلات هدفمند در راستای ارتقای عدالت فضایی و دسترسی برابر به امکانات شهری است. در شکل 9 نمونه‌های از عوامل تقویت‌کننده مؤلفه اجتماعی ارائه شده است.

 

 

شکل 9 : راست فضای بازی کودکان، وسط قرارگاه اجتماعی، چپ غذادادن به حیوانات محلی (نگارندگان، مرداد 1403)

Figure 9: The right children's play ground, the middle the social meating, the left feeding animals

(Authors, August 2024)

 

بررسی کیفیت مؤلفه پایداری زیست‌محیطی در حاشیه مادی نیاصرم: از دیدگاه ساکنان، مؤلفه زیست‌محیطی با میانگین 58/3 در رتبه چهارم قرار گرفته است. شاخص «کیفیت و کمیت فضای سبز» با میانگین 97/3 و «آب‌وهوا و آسایش اقلیمی» با میانگین 95/3 در صدر این مؤلفه قرار دارند. وجود درختان کهنسال و خنکی نسبی حاشیه مادی‌ها در فصول گرم، شرایط مطلوبی برای آسایش حرارتی فراهم کرده و می‌تواند زمینه‌ساز جذب گردشگران باشد؛ موضوعی که در مطالعات مختلف و نیز به‌عنوان عامل طبیعی مؤثر در گردشگری تأیید شده است (Matzarakis, 2006; DeFreitas et al., 2008). شاخص‌های «پاکیزگی و نبود آلودگی» (67/3)، «محیط طبیعی» (59/3) و «حفظ و نگهداری محیط» (28/3) در رتبه‌های بعدی قرار دارند. مشاهدات میدانی نشان می‌دهد که عدم مراقبت کافی از درختان و نابه‌سامانی در برخی نقاط موجب کاهش امتیاز شاخص‌های نهایی شده و تهدیدی جدی برای پایداری اکولوژیک محدوده محسوب می‌شود (شکل 10).

 

 

شکل 10: راست وضعیت مطلوب پوشش گیاهی، وسط طراحی سازگار با محیط‌زیست، چپ خطر خشکی درختان (نگارندگان، مرداد 1403)

Figure 10: The right favorable state of vegetation, the middle environmentally friendly design, the left risk of drying old trees (Authors, August 2024)

 

همچنین پدیده فرونشست ناشی از خشک‌شدن مادی‌ها تهدیدی بسیار جدی برای این محدوده و کل شهر به‌حساب می‌آید که مظاهر این پدیده را در نشست‌های متعدد موجود در معابر، جداول و ساختمان‌های حاشیه مادی به‌وضوح می‌توان دید (شکل 11).

 

 

شکل 11 : نمونه‌هایی از تأثیر پدیده فرونشست بر جداول، معابر و ساختمان‌ها (نگارندگان، مرداد 1403)

Fig 11: Examples of the impact of the subsidence phenomenon on curbs, passages and buildings

(Authors, August 2024)

 

براساس مطالعه صادقی عوامل مؤثر در پدیده فرونشست شامل تنش آبی، کاهش آب زیرزمینی، نوع خاک، مقیاس زمانی زمین‌شناسی و میزان بارندگی هستند (Sadeghi et al., 2023). شهر اصفهان به‌عنوان منطقه بحرانی از نظر فرونشست شناخته شده است و برای آن نرخ فرونشست را معادل 15 تا 20 سانتی‌متر برآورد کرده‌اند. همچنین در مطالعه دیگر از گرابی و همکاران، نرخ تخمینی فرونشست معادل 5 تا 100 میلی‌متر در سال برآورد شده که میزان آن از سمت جنوب به سمت شمال و شمال شرقی اصفهان در حال افزایش است (Goorabi et al., 2020). در صورت عدم توجه به بحران ناشی از خشکی مادی‌ها و کاهش سطح آبخوان‌های زیرزمینی نشست ناگهانی زمین در شهر اصفهان و به‌ویژه در مناطقی که تاریخی و میراثی محسوب می‌شوند، جبران‌ناپذیر خواهد بود.

در نهایت فرهنگ بازیافت و مصرف بهینه انرژی با میانگین 3 در رتبه آخر قرار دارد. تقویت این عامل با روش‌های فرهنگ‌سازی، اعمال مشوق‌های مالی برای خانوارهای کم‌مصرف و ارائه آموزش برای تمامی گروه‌های سنی به‌ویژه گروه‌های سنی پایین اقدام مؤثری درخصوص بهبود شاخص زیست‌پذیری در منطقه خواهد بود که در راستای اهداف تأمین پایداری نیز قرار دارد.

 در شکل 12 وضعیت شاخص‌های عوامل اجتماعی و پایداری زیست‌محیطی ارائه شده است.

 

 

شکل 12: وضعیت مؤلفه‌های عوامل اجتماعی و پایداری زیست‌محیطی (یافته‌های پژوهش، 1403)

Fig 12: The status of the components of social factors and environmental sustainability (Research findings, 2024)

بررسی وضعیت مؤلفه فرهنگ و آموزش در حاشیه مادی نیاصرم: در این مؤلفه شاخص‌ کمیت و کیفیت آموزش با میانگین 74/3 در رتبه اول قرار گرفته که به دلیل پراکندگی مناسب مراکز آموزشی در مقاطع سنی مختلف و رضایت شهروندان از کیفیت آموزش ارائه شده در آنها است. سپس سرمایه انسانی و اجتماعی با میانگین 7/3 در رتبه دوم قرار دارد. این شاخص فضای روابط بین افراد در محیط و روابط بین آنها را توصیف می‌کند (Grootaert et al., 2005). سرمایه اجتماعی با ویژگی‌هایی که دارد می‌تواند امکان همکاری و همیاری افراد با یکدیگر را فراهم کند (مقتدایی و سیادت، 1397، ص. 294). وجود نهادها و امکانات اجتماعی فرهنگی با میانگین 63/3 در رتبه سوم قرار گرفته که به دلیل وجود مراکز فرهنگی پژوهشی نظیر پژوهش‌سرا و کتابخانه صائب در محدوده از وضعیت نسبتا مناسبی برخوردار است. شاخص فرهنگ و میراث فرهنگی با میانگین 6/3 و برگزاری مراسم و رویدادها با میانگین 87/2 کمترین میانگین را به دست آورده است که از عدم توجه کافی به میراث فرهنگی و دارایی‌های ارزشمند موجود در محدوده و خطرات ناشی از ورود فرهنگ‌های بیگانه به فرهنگ اصیل ایرانی حکایت دارد. برگزاری مراسم مختلف و گرامیداشت اعیاد باستانی و مذهبی علاوه بر ایجاد محیطی شاد و جذاب برای کاربران فضا به تقویت و استحکام روابط اجتماعی بین آنها کمک خواهد کرد و به‌عنوان یک راهکار مؤثر در جذب افراد به محیط و تأمین رضایت آنها قابل استفاده است.

بررسی وضعیت مؤلفه کیفیت کالبدی در حاشیه مادی نیاصرم: محیط کالبدی مناسب پیاده‌روی از الزامات ارتقای قابلیت پیاده‌مداری محسوب می‌شود (Sapawi & Said, 2012, p. 180) در مطالعه انجام‌شده، مؤلفه کیفیت کالبدی با میانگین 44/3 در رتبه ششم قرار دارد و شاخص‌های‌ کیفیت زندگی با میانگین 73/3 و احساس راحتی، آسایش ذهنی، لذت‌بخشی، آرامش و غنای حسی با میانگین 65/3 در دو جایگاه اول و دوم قرار دارند، بعد از آن رضایت از کیفیت مسکن و محیط مسکونی با میانگین 57/3 در رتبه سوم قرار گرفته است. سکوت و آرامش نسبی محدوده و وضعیت مناسب سایت‌های مسکونی موجود که غالباً از تراکم مناسبی برخوردارند، کیفیت زندگی مطلوبی را برای افراد تأمین کرده است. آزادی و عدم وجود محدودیت در زمان حضور در محدوده با میانگین 54/3 در رتبه چهارم، میزان برخورداری محیط از استاندارد طراحی محیط با میانگین 21/3 در رتبه پنجم و میزان زمینه‌گرایی با میانگین 19/3 در رتبه ششم قرار دارد. طراحی‌های جدید بدون توجه به فرهنگ بومی و ساختارهای سنتی حاکم بر معماری ایرانی و اسلامی می‌تواند عاملی در جهت ارزیابی پایین میزان تحقق شاخص زمینه‌گرایی در محدوده توسط شهروندان باشد. کیفیت ابنیه و مصالح ساختمانی از نظر میزان فرسودگی با میانگین 17/3 پایین‌ترین رتبه را به خود اختصاص داده است. باوجود نوسازی و بازسازی‌های انجام‌گرفته شاخص فرسودگی همچنان در محدوده به قوت خود پابرجاست که نیازمند برنامه‌ریزی جامع در این ‌خصوص است. این شاخص در بخش‌های انتهایی مادی و منطقه 4 شهرداری از شرایط نامناسب‌تری برخوردار است. اعطای مشوق‌های مالی و حمایت شهرداری از نوسازی در محدوده با مشارکت مردم و ساکنان علاوه بر رفع بحران فرسودگی باعث ایجاد نما و جداره‌های زیبا در حاشیه مادی خواهد شد.

 

شکل 13: راست بناهای فرسوده، چپ توجه به معماری سنتی و زمینه‌گرایی (نگارندگان، مرداد 1403)

Fig 13: The right old buildings, the left attention to traditional architecture and conceptualism (Authors, August 2024)

 

 

شکل 14: وضعیت مؤلفه‌های فرهنگ و آموزش و کیفیت کالبدی (یافته‌های پژوهش، 1403)

Fig 14: The status of the components of culture and education and physical quality (Research findings, 2024)

 

بررسی وضعیت مؤلفه ایمنی و امنیت در حاشیه مادی نیاصرم: وجود ایمنی و امنیت در مناطق پیاده‌مدار یکی از الزامات اساسی است که در صورت فقدان آن پدیده جمعیت‌گریزی رخ خواهد داد. قرارگیری این مؤلفه در جایگاه پایین و رتبه هفتم بیانگر وجود ضعف در این حوزه است که توجه جدی به عوامل تقویت‌کننده ایمنی و امنیت و برطرف‌سازی عوامل مخل آن را می‌طلبد. در این مؤلفه بالاترین امتیاز به شاخص نظارت از پنجره‌ها با میانگین 15/4 تخصیص ‌یافته که به سبب جهت‌گیری منازل مسکونی رو به سمت مادی و شفافیت بالای جداره‌هاست (شکل 15)، با ‌وجود این، تعداد بالای واحد‌های مسکونی خالی در مسیر مادی باعث تضعیف این شاخص شده است.

 

 

شکل 15: نماهای شفاف و وجود امکان نظارت از پنجره‌ها (نگارندگان، مرداد 1403)

Figure 15: Transparent facades and the possibility of monitoring from windows (Authors, August 2024)

شاخص ایمنی با میانگین 7/3 و میزان تجهیز معابر به الزامات ایمنی پیاده 6/3 در رتبه‌های دوم و سوم قرار گرفته‌اند. در حاشیه مادی نقاط حادثه‌خیز زیادی وجود دارد که نیازمند مناسب‌سازی است. تقاطع‌های متعدد پیاده و سواره، عدم نرده‌کشی‌ پیوسته حاشیه مادی، وجود ساختمان‌های فرسوده، عبور شلنگ‌های آبیاری درختان از سطح زمین و خطر زمین‌خوردن افراد و سقوط در مادی به‌وسیله آنها نمونه‌ای از این موراد هستند. خیابان‌کشی‌های متعددی در جهت عمود بر محور مادی (راستای شمالی جنوبی) صورت پذیرفته که در هیچ یک از آنها پل عابر پیاده برای تردد ایمن عابران تعبیه نشده. در بسیاری از این نقاط حتی خطوط عابرپیاده و چراغ راهنمایی هم در نظر گرفته نشده است که این مسئله تهدیدی جدی برای عابران به حساب می‌آید. در شکل 16 نمونه‌هایی از تقاطع پیاده و سواره بدون رعایت ملاحظات ایمنی ارائه شده است که خطرناک‌ترین آنها در محل عبور بزرگراه شهید صیاد شیرازی با محور مادی است که بسیار حادثه‌خیز است.

 

 

شکل 16: عدم رعایت الزامات ایمنی عبور پیاده از خیابان (نگارندگان، مرداد 1403)

Fig 16:  Safety failure requirements for pedestrian crossing the street (Authors, March 2024)

 

شاخص «وجود امنیت» با میانگین 29/3 در رتبه چهارم قرار دارد. نگرانی‌هایی مانند سرقت خودروها و حضور افراد آسیب‌پذیر در زیر پل‌های مواصلاتی از جمله گلایه‌های شهروندان است. این مشکلات با افزایش گشت‌زنی، نصب دوربین‌های نظارتی و بهبود نورپردازی قابل مدیریت است. همچنین، ارتقای کیفیت فضا و جذب جمعیت می‌تواند به افزایش امنیت فضایی کمک کند. شاخص «تاب‌آوری محل زندگی» با میانگین 11/3 در رتبه پنجم قرار گرفته است. وجود معابر بن‌بست، نفوذپذیری پایین بافت، معابر تنگ و فرسودگی ساختمان‌ها از عوامل مؤثر در کاهش تاب‌آوری محدوده‌اند. نبود دسترسی مناسب برای خودروهای امدادی نیز این وضعیت را تشدید کرده است. شاخص‌های «زندگی شبانه» (09/3) و «کیفیت نورپردازی» (05/3) پایین‌ترین امتیازها را کسب کرده‌اند. تاریکی شبانه، به‌ویژه در محورهایی مانند نگارستان، موجب کاهش حضور جمعی و افزایش احساس ناامنی شده است. در مقابل، مناطقی مانند خیابان صائب شمالی با نورپردازی مناسب می‌توانند به‌عنوان الگو برای ارتقای امنیت شبانه در سایر بخش‌ها استفاده شوند. تأمین نور کافی و هدفمند، عاملی کلیدی در بهبود امنیت و پویایی شبانه فضا محسوب می‌شود.

 

شکل 17: نورپردازی مناسب و زندگی شبانه در خیابان صائب شمالی (نگارندگان، مرداد 1403)

Figure 17: Appropriate lighting and nightlife in North Saeb Street (Authors, August 2024)

 

بررسی وضعیت مؤلفه خوداتکایی در حاشیه مادی نیاصرم: این مؤلفه به بررسی کاربری‌های موجود، تنوع آنها، مجاورت‌ها و سازگاری‌ها می‌پردازد. نخستین شاخص وضعیت بهداشت و سلامت و دسترسی به مراکز درمانی است. در شکل 18 موقعیت مراکز درمانی ارائه شده است.

 

 

شکل 18: پراکندگی مراکز درمانی در محدوده

Fig 18: Distribution of medical centers in the area

 

با توجه ‌به پراکندگی مناسب مراکز درمانی در محدوده براساس شکل 18 می‌توان دسترسی مناسب به مراکز درمانی را تأیید کرد. وضعیت زیرساخت و تاسیسات شهری از نظر توزیع و کیفیت شبکه آب، برق، گاز، فاضلاب، مخابرات، اینترنت و ... با میانگین 58/3 در رتبه دوم قرار دارد. بعد از آن شاخص سازگاری کاربری‌ها با میانگین 53/3 قرار دارد که با توجه به غلبه کاربری مسکونی در محدوده سازگاری نسبتاً بالایی وجود دارد و تنها در محدوده خیابان صائب شمالی شاهد استقرار کاربری‌های ناسازگار نظیر مغازه‌های فروش محصولات ماشین‌آلات کشاورزی و ابزارآلات خودرو هستیم که نیازمند ساماندهی است.  دسترسی و کیفیت مناسب امکانات و خدمات با میانگین 52/3 در رتبه چهارم از نظر شهروندان قرار دارد؛ زیرا در محدوده مورد مطالعه در برخی نقاط شاهد عدم دسترسی راحت ساکنان به مراکز خدماتی، اداری، دستگاه‌های خودپرداز، شعبات بانک و ... هستیم. وضعیت کاربری‌ها از نظر تنوع، نوع و تراکم با میانگین 16/3 در رتبه پنجم قرار دارد. با توجه به غالب‌بودن کاربری مسکونی در حاشیه مادی و نبود تنوع در زمینه‌ی سایر کاربری‌های سازگار با مسکونی و فضای سبز این شاخص در جایگاه پایینی قرار گرفته است، از این ‌رو، تزریق سایر کاربری‌های سازگار نظیر تفریحی، گردشگری، آموزشی، خدماتی، پذیرایی و ... در بافت موجب افزایش تنوع و جمعیت‌پذیری بیشتر خواهد شد. شکل 19 نمونه‌هایی از ادغام کاربری‌های سازگار با کاربری مسکونی در راستای تأمین نیازهای خدماتی موجود و افزایش تنوع کاربری‌ها در محدوده است. تخصیص طبقه همکف به کاربری‌های خدماتی می‌تواند اقدام مؤثری در جهت افزایش سرزندگی فضا و ارتقای حضورپذیری در آن باشد.

 

 

شکل 19: نمونه‌هایی از تزریق کاربری خدماتی در محدوده‌های مسکونی (نگارندگان، مرداد 1403)

Fig 19: Examples of injecting service users in residential areas (Authors, August 2024)

 

دردسترس ‌بودن کاربری‌های تجاری و خرده‌فروشی با میانگین 11/3 در رتبه آخر قرار دارد. عدم وجود دسترسی مناسب به مراکز عرضه نیازهای روزانه و خرده‌فروشی‌ها در برخی نقاط به‌ویژه برای ساکنانی که از کهولت سن برخوردارند و توانایی پیمودن فواصل طولانی برای تأمین نیازها و مایحتاج روزانه خود را ندارند، به یک مشکل تبدیل شده است.

 

 

شکل 20: وضعیت شاخص‌های خوداتکایی و ایمنی و امنیت در حاشیه مادی نیاصرم (یافته‌های پژوهش، 1403)

Fig 20: The status of self-reliance, safety and security indicators in the margin of Niasarm (Research findings, 2024)

 

بررسی وضعیت مؤلفه منظر شهری در حاشیه مادی نیاصرم: بالاترین میانگین در این مؤلفه به شاخص محصوریت و مقیاس انسانی (02/4) اختصاص یافته که ناشی از مقیاس مناسب محیط و شکل‌گیری بافت براساس رشد ارگانیک است. محصوریت و مقیاس انسانی حاکم در حاشیه مادی موجب شکل‌گیری احساس مطلوب احاطه‌شدن توسط محیط و جزئی از فضا شدن در انسان می‌شود که عامل مهمی در تمایل برای استفاده مکرر از فضا خواهد بود. شاخص سیما و منظر شهری با میانگین 77/3 در رتبه دوم قرار دارد و بعد از آن به‌ترتیب خوانایی، تصویرپذیری و وجود نشانه‌ها با میانگین 72/3، سبک جذاب معماری با میانگین 58/3 و کیفیت آثار تاریخی با میانگین 13/3 قرار دارد. متأسفانه باوجود برخورداری از پیشینه غنی معماری اسلامی ایرانی در شهر اصفهان، شاهد غلبه الگوهای معماری بیگانه، سبک‌های مدرنیستی و بلندمرتبه‌سازی‌های انبوه در این محدوده هستیم که تناسبی با وضع موجود ندارد و نیازمند بازنگری در این خصوص است. همچنین آثار تاریخی، خانه‌های قدیمی و بناهای باستانی نظیر ساختمان حمام قدیمی موجود در محدوده از وضعیت مناسبی برخوردار نیست. در صورت مرمت و بازسازی این بناها برجذابیت‌های بافت افزوده خواهد شد.

 

شکل 21: راست مقیاس انسانی محیط، وسط تنوع نماها، چپ وضعیت نامناسب آثار تاریخی (نگارندگان، مرداد 1403)

Fig 21: The right human scale of the environment, the middle variety of views, the left poor state of historical monuments (Authors, August 2024)

 

در نهایت کیفیت و تنوع مبلمان 8/2 و وجود آبنما 52/2 در رتبه آخر قرار می‌گیرند. وضعیت مبلمان شهری براساس مشاهدات میدانی از پراکندگی مناسبی برخوردار نیست. همچنین با توجه به اینکه مادی‌ها در درجه اول برای انتقال آب طراحی و توسعه یافته بودند استفاده از آبنما در مجاورت آنها می‌تواند وضعیت نامناسب ناشی از خشکی مادی‌ها را تا حدی تعدیل کند. تنها آب‌نمای تعبیه‌شده در مادی نیاصرم در حال حاضر فاقد کارایی است (شکل 22) و نیازمند بازسازی است.

 

 

شکل 22: راست تمرکز مبلمان، وسط کمبود مبلمان، چپ وضعیت نامناسب آب‌نما (نگارندگان، مرداد 1403)

Fig 22: The right concentration of furniture, the middle lack of furniture, the left poor condition of fountain (Authors, August 2024)

 

بررسی وضعیت مؤلفه حمل‌‌ونقل در حاشیه مادی نیاصرم: در این مؤلفه شرایط محدوده از نظر وضعیت سیستم حمل‌ونقل، معابر و زیرساخت‌ها و مدیریت ترافیک بررسی شده است. حمل‌ونقل عمومی معمولاً به‌عنوان یک راه‌حل قابل اعتماد برای کاهش سهم بخش حمل‌ونقل در انتشار شهری در نظر گرفته می‌شود (Holland et al., 2021; Sun et al., 2021). همچنین می‌تواند کریدورهای ترافیکی شلوغ را در مناطق شهری متراکم کاهش دهد و درنتیجه به جلوگیری از تجمع آلاینده‌های ترافیکی در قسمت پایین جو کمک کند (Pan et al., 2020). در بررسی این شاخص در محدوده شاخص گزینه‌های مختلف جابه‌جایی با میانگین 65/3 بالاترین امتیاز را به خود اختصاص داده که به دلیل وجود دسترسی به ایستگاه‌های حمل‌ونقل عمومی نظیر اتوبوس و مترو و وجود مسیرهای دوچرخه در محدوده است؛ با این حال مسیرهای دوچرخه نیازمند اصلاح و مناسب‌سازی هستند. همچنین یکپارچگی و پیوستگی آنها و تعبیه پارکینگ‌های دوچرخه و ایستگاه‌های دوچرخه اشتراکی مورد نیاز است. با توجه به پیشینه شهر اصفهان که در گذشته شهر دوچرخه‌سواران بوده مناسب‌سازی و تأمین زیرساخت‌های لازم تردد ایمن دوچرخه ضروری است. کیفیت ناوگان حمل‌ونقل از نظر وسایل نقلیه، ایستگاه‌ها، خدمات عرضه‌شده و مقرون به صرفه بودن از نظر زمان و هزینه بررسی شده و با میانگین 58/3 در رتبه دوم است. متأسفانه مدت زمان انتظار زیاد، ازدحام بالا و فاصله زیاد تا ایستگاه‌های اتوبوس در برخی نقاط، از مشکلات موجود در خصوص این شاخص است. کیفیت معابر، میادین و تقاطع‌ها با میانگین 33/3 در رتبه سوم قرار دارد که به بررسی الگو، مقیاس، هندسه و کف‌سازی مناسب معابر شهری، تناسب معابر با حجم ترافیک موجود، فواصل تقاطع‌ها و طراحی مناسب آنها برای گردش راحت وسایل نقلیه می‌پردازد. شاخص تردد و دسترسی راحت معلولان با میانگین 21/3 در رتبه چهارم قرار دارد. متأسفانه در نقاط متعددی از مسیر شاهد اختلاف سطح و عدم مناسب‌سازی مسیر برای معلولان و تردد وسایل چرخدار هستیم. همچنین شیب استاندارد 8 درصد برای رمپ‌ها رعایت نشده است، کف‌پوش ویژه تردد معلولان به‌صورت محدود و در برخی قسمت‌ها اجرا شده و از پیوستگی لازم برخوردار نیست.

 

 

شکل 23: راست عدم وجد کف‌پوش نابینایان، وسط عدم تعبیه رمپ، چپ عدم پیوستگی کف‌پوش نابینایان (نگارندگان، مرداد 1403)

Fig 23: The right lack of flooring for the blind, the middle, lack of installation of a ramp, the left lack of continuity of the flooring for the blind (Authors, August 2024)

 

مدیریت ترافیک با میانگین 17/3 و دسترسی به پارکینگ مناسب با میانگین 16/3 در جایگاه آخر قرار دارند که به دلیل حجم بالای معابر مواصلاتی در مرکز شهر و مدیریت نامناسب آن موجب نارضایتی عابران و شهروندان را فراهم کرده است.

 براساس مشاهدات میدانی صورت‌گرفته، محدوده‌هایی که با مناطق و مراکز تجاری تلاقی پیدا کرده‌اند، نظیر محدوده حدفاصل خیابان آذر تا پاسداران از حجم بالای ترافیک برخوردار است؛ از این ‌رو، برای حفظ آرامش موجود در محور مادی باید از توسعه مراکز تجاری در حاشیه مادی ممانعت کرد و تنها کاربری‌های خدماتی و خرده‌فروشی‌ها را در این محدوده گسترش داد. همچنین تأمین فضاهای پارکینگ کافی، متناسب با تقاضای موجود باید مورد توجه قرار گیرد. کمبود فضای پارک خودرو در حاشیه مادی خود زمینه‌ساز تجاوز خودروها به پیاده‌روهاست؛ بنابراین اختصاص مادی به عابران پیاده و ممنوعیت تردد خودرو به‌صورت مدیریت‌شده می‌تواند فضای مناسبی را برای تردد عابران فراهم کند.

 

شکل 24: وضعیت مؤلفه‌های منظر شهری و حمل‌ونقل عمومی در حاشیه مادی نیاصرم (یافته‌های پژوهش، 1403)

Fig 24: The state of urban landscape components and transportation in the mergin of Niasarm

(Research findings,2024)

 

بررسی وضعیت مؤلفه مدیریت در حاشیه مادی نیاصرم: این مؤلفه که به بررسی وضعیت مدیریت شهری، میزان رضایت مردم و تحقق اصول حکمروایی خوب شهری می‌پردازد، از دیدگاه شهروندان در وضعیت مناسبی قرار ندارد که نیازمند نگاه کلان و حل مشکلات در سطوح بالا دارد؛ به ‌نحوی ‌که مدیریت از پایین ‌به ‌بالا جایگزین وضع موجود شود و پیش از اجرای طرح‌ها و برنامه‌ها از دیدگاه و نظر شهروندان استفاده شود. از نظر شهروندان شاخص‌های مورد بررسی در این مؤلفه از نظر موجودیت در محدوده در رتبه‌بندی زیر قرار دارند:

مشارکت مردم (86/3)، نظارت (37/3)، خودمختاری و استقلال شهروندان (33/3)، میزان پاسخگویی، تعامل و ارتباط با مردم (05/3) و عملکرد مدیریت شهری (9/2). در راستای بهبود وضع موجود، برقرای تعامل مناسب با شهروندان و کسب اطلاع از نیازها و خواسته‌های آنان باید در اولویت سیستم مدیریت شهری قرار گیرد.

بررسی وضعیت مؤلفه اقتصادی در حاشیه مادی نیاصرم: مؤلفه اقتصادی با میانگین 29/3 کمترین امتیاز را در پژوهش انجام شده به دست آورده است. باوجود اینکه افراد ساکن در حاشیه مادی غالباً از اقشار سطح بالای جامعه هستند، رضایت مطلوبی از وضعیت اقتصادی موجود نداشتند و امتیاز پایینی به این مؤلفه اختصاص داده‌اند. افزایش حضور افراد در محدوده مادی می‌تواند زمینه شکل‌گیری اشتغال و کسب درآمد برای ساکنان باشد. اجاره پارکینگ‌ها و طبقات همکف واحدهای مسکونی به خرده‌فروشی‌ها و مشاغل خدماتی و عرضه محصولات و صنایع دستی و خانگی در غرفه‌های سیار مستقر در محدوده می‌تواند زمینه‌ای برای اشتغال و کسب درآمد برای ساکنان باشد. اولویت‌بندی صورت‌گرفته برای عوامل و میانگین‌های تخصیص‌یافته در این مؤلفه به شرح زیر است:

رضایت از وضعیت شغلی، سطح درآمد و امنیت شغلی (65/3)، حمایت مالی بخش خصوصی و دولتی (49/3)، میزان یکپارچگی و عملکرد اقتصادی مناسب دولت (24/3) و میزان قدرت خرید و پس‌انداز مردم (77/2).

اجرای الگوی زیست‌پیاده‌مدار به تعدیل مشکلات اقتصادی کمک خواهد کرد؛ زیرا تحقق زیست‌پذیری در فضاهای شهری به دنبال خود تأمین پایداری و رفع مشکلات موجود را خواهد داشت و پایداری مراکز شهری موجب رشد اقتصادی، شمول اجتماعی، بهره‌برداری از منابع زیست‌محیطی و بهبود معیشت مردم خواهد شد (Al-Thani et al., 2019, p. 1).

 

شکل 25: وضعیت مؤلفه مدیریتی و اقتصادی در حاشیه مادی نیاصرم (یافته‌های پژوهش، 1403)

Fig 25: The state of the management and economic component in the margin of Niasarm (Research findings, 2024)

 

بحث و تحلیل یافته‌ها

در این پژوهش، میزان تحقق شاخص‌های الگوی زیست‌پیاده‌مدار در محور مادی نیاصرم با بهره‌گیری از دیدگاه ساکنان منطقه و در قالب ۱۲ مؤلفه و ۶۹ شاخص ارزیابی شد. نتایج حاصل نشان داد که میانگین امتیازات اختصاص‌یافته به‌تمامی مؤلفه‌ها بالاتر از حد متوسط بوده و این امر بیانگر وضعیت نسبتاً مطلوب محور از منظر شاخص‌های زیست‌پیاده‌مدار است. چنین نتیجه‌ای می‌تواند مؤید قابلیت بالای این محور برای اجرای کامل الگوی زیست‌پیاده‌مدار و توسعه پایدار شهری باشد.

تحلیل‌های آماری نشان داد که مؤلفه‌های مورد بررسی از نظر میزان تحقق در سطح منطقه، وضعیت یکسانی ندارند و تفاوت‌های معناداری میان آنها وجود دارد. در این میان، مؤلفه‌های «پیاده‌مداری»، «فضاهای عمومی» و «عوامل اجتماعی» در رتبه‌های نخست قرار گرفته و از وضعیت مطلوب‌تری برخوردارند. این یافته‌ها با نتایج مطالعات پیشین از جمله پژوهش‌های قلعه‌نوعی و علیخانی (۱۳۹۳) و نامداریان و همکاران (۱۳۹۵) هم‌راستا هستند. مسیرهای مادی با ساختار خطی و شرایط اقلیمی مناسب، ظرفیت بالایی برای توسعه پیاده‌محور دارند؛ هرچند در برخی نقاط نیازمند اصلاح زیرساخت‌ها و تفکیک مسیرهای سواره و پیاده هستند.

فضاهای عمومی به‌ویژه فضاهای سبز و سایه‌دار، نقش مهمی در ارتقای کیفیت زندگی و گذران اوقات فراغت ایفا می‌کنند؛ با این ‌حال، کمبود نقاط مکث و امکانات فراغتی در برخی بخش‌ها مشهود است. عوامل اجتماعی نظیر روابط محله‌ای و حس تعلق نیز در محدوده تقویت شده‌اند؛ اما نیاز به مناسب‌سازی بیشتر برای گروه‌های خاص وجود دارد که با نتایج مطالعه جلیلی (1403) همراستاست.

در حوزه زیست‌محیطی، سبزینگی و آسایش اقلیمی از نقاط قوت‌اند؛ ولی تهدیداتی چون خشک‌شدن مادی‌ها و فرونشست زمین، نگرانی‌هایی جدی ایجاد کرده‌اند. ضعف در نگهداری درختان و نابسامانی برخی نقاط نیز بر کیفیت محیط اثر منفی گذاشته است.

ابعاد ایمنی و امنیت با چالش‌هایی مانند نبود تجهیزات ایمنی، تداخل مسیرها، و حضور افراد آسیب‌پذیر مواجه‌اند. تاب‌آوری محدوده نیز به دلیل فرسودگی کالبدی و نفوذپذیری پایین بافت، نیازمند توجه ویژه است. زیرساخت‌های شهری و خدمات درمانی در وضعیت نسبتاً مطلوبی قرار دارند؛ اما تنوع کاربری‌ها، دسترسی به خدمات روزمره و خرده‌فروشی‌ها در برخی نقاط محدود است. منظر شهری باوجود محصوریت مناسب، تحت‌تأثیر معماری نامتجانس و بی‌توجهی به میراث ‌فرهنگی قرار گرفته است.

در حوزه حمل‌ونقل، دسترسی به حمل‌ونقل عمومی مناسب است؛ ولی مسیرهای دوچرخه و معابر برای گروه‌های خاص نیازمند اصلاح‌اند (نورائی و همکاران، 1402). مدیریت ترافیک و کمبود پارکینگ نیز از عوامل نارضایتی شهروندان هستند. در نهایت، مدیریت شهری و مؤلفه‌های اقتصادی از دیدگاه شهروندان ضعیف ارزیابی شده‌اند. نبود تعامل مؤثر با مردم، ضعف در پاسخگویی و کمبود فرصت‌های اشتغال محلی از جمله چالش‌های اصلی‌اند. تقویت مشارکت مردمی، ساماندهی کاربری‌ها و حمایت از کسب‌وکارهای کوچک می‌تواند در بهبود وضعیت مؤثر باشد. این نتایج با یافته‌های ارثیا و مهربانی گلزار (۱۳۹۷) همخوانی دارد و بر نیاز به تقویت توان اقتصادی ساکنان و بهبود فرآیندهای مدیریتی تأکید می‌کند. براساس امتیازات تخصیص‌یافته، اولویت‌های توسعه محور مادی نیاصرم در سه سطح دسته‌بندی شده‌اند:

این دسته‌بندی می‌تواند مبنایی برای برنامه‌ریزی هدفمند و تخصیص منابع در راستای ارتقای کیفیت زیست‌پیاده‌مدار در محور مادی نیاصرم باشد.

 

جدول 6: اولویت‌بندی محورهای برنامه‌ریزی و توسعه در حاشیه مادی نیاصرم

Table 6: Prioritization of planning and development axes in the margin of Neyasarm

ردیف	اولویت	مؤلفه‌ها
1	اولویت درجه اول	عوامل اقتصادی، عوامل مدیریتی، حمل‌ونقل عمومی، سیما و منظر شهری
2	اولویت درجه دوم	خوداتکایی شهری، ایمنی و امنیت، کیفیت کالبدی، فرهنگ و آموزش
3	اولویت درجه سوم	پایداری زیست‌محیطی، عوامل اجتماعی، فضاهای عمومی، پیاده‌مداری

(منبع: یافته‌های پژوهش، 1403)

 

نتیجه‌گیری

محورهای آبی موسوم به «مادی‌ها» در شهر اصفهان از دیرباز نقش بنیادین در شکل‌گیری ساختار فضایی، جهت‌گیری توسعه و هویت شهری ایفا کرده‌اند؛ با این ‌حال، در روند تحولات شهری معاصر، این میراث ارزشمند به حاشیه رانده شده و کارکردهای اصلی خود را از دست ‌داده‌اند؛ به‌ گونه‌ای که در صورت تداوم بی‌توجهی، خطر حذف کامل آنها از سیمای کالبدی شهر و نابودی پوشش گیاهی و درختان کهن‌سال آنها وجود دارد.

پژوهش حاضر با تمرکز بر محور مادی نیاصرم و ارزیابی میزان تحقق شاخص‌های الگوی زیست‌پیاده‌مدار، نشان داد که این محور از ظرفیت‌های درخور ‌توجهی برای ایفای نقش در ارتقای کیفیت زندگی شهری برخوردار است. میانگین بالای امتیازات اختصاص‌یافته به مؤلفه‌های مورد بررسی، بیانگر وضعیت نسبتاً مطلوب این محور در زمینه زیست‌پذیری، پیاده‌مداری و تعاملات اجتماعی است؛ با این ‌حال، تحلیل‌های دقیق‌تر نشان داد که برخی مؤلفه‌ها نظیر منظر شهری، عوامل مدیریتی و اقتصادی در وضعیت ضعیف‌تری قرار دارند و نیازمند توجه ویژه در برنامه‌ریزی‌های آتی هستند.

براساس اولویت‌بندی صورت‌گرفته، توسعه ‌محور مادی نیاصرم باید در سه سطح دنبال شود: ابتدا ارتقای زیرساخت‌های مدیریتی، اقتصادی و حمل‌ونقل عمومی؛ سپس بهبود کیفیت کالبدی، ایمنی و آموزش؛ و در نهایت تقویت مؤلفه‌های اجتماعی، فضاهای عمومی و پیاده‌مداری. این رویکرد می‌تواند زمینه‌ساز احیای نقش مادی‌ها به‌عنوان عناصر هویت‌ساز و پایدار در ساختار شهری باشد. بر این ‌اساس، پیشنهادهای کاربردی زیر در بخش‌های مختلف قابل ‌بررسی است:

ارتقای زیرساخت‌های مدیریتی و اقتصادی: ضعف در مؤلفه‌های مدیریتی و اقتصادی نشان‌دهنده نیاز به بازنگری در سیاست‌های اجرایی، تخصیص منابع و مشارکت نهادهای شهری است. پیشنهاد می‌شود مدل‌های مشارکتی و استفاده از رویکردهای پایین ‌به ‌بالا و مشارکتی در راستای کسب رضایت ساکنان با حضور شهرداری، سازمان‌های مردم‌نهاد و بخش خصوصی به‌منظور مدیریت پایدار محور طراحی شود. همچنین، ایجاد فرصت‌های اقتصادی مانند بازارچه‌های محلی، رویدادهای فرهنگی و گردشگری در امتداد محور می‌تواند به ارتقای توان اقتصادی ساکنان و جذب سرمایه کمک کند.

بازتعریف نقش مادی‌ها در ساختار شهری: با توجه ‌به حذف کارکرد سنتی مادی‌ها به‌عنوان تأمین‌کننده آب، ضروری است نقش جدیدی برای آنها در ساختار شهری تعریف شود. محور مادی نیاصرم می‌تواند به‌عنوان یک «کریدور زیست‌محیطی و اجتماعی» عمل کند که هم پیونددهنده فضاهای شهری باشد و هم بستری برای تعاملات اجتماعی، پیاده‌روی، فعالیت‌های فرهنگی در راستای ارتقای زیست‌پذیری شهری فراهم آورد. این بازتعریف باید در قالب طرح‌های جامع شهری و برنامه‌های بازآفرینی لحاظ شود تا از حذف تدریجی این میراث جلوگیری شود. برنامه‌ریزی در جهت بازگرداندن آب به مادی‌ها اقدام مؤثری در راستای افزایش کیفیت محیطی، احیای هویت تاریخی و جلب رضایت شهروندان خواهد بود.

حفاظت و احیای اکولوژیکی و منظر شهری: نتایج نشان داد که مؤلفه‌های منظر شهری و پایداری زیست‌محیطی در وضعیت ضعیف‌تری قرار دارند. این موضوع لزوم اجرای پروژه‌های احیای پوشش گیاهی، درختان کهن‌سال و بهسازی منظر طبیعی و مصنوعی محور را برجسته می‌سازد. پیشنهاد می‌شود برنامه‌هایی برای کاشت گونه‌های بومی، توسعه پارک‌های جیبی، بهسازی مسیرهای پیاده‌روی، نورپردازی شبانه و طراحی مبلمان شهری متناسب باهویت تاریخی مادی‌ها تدوین شود.

تقویت مؤلفه‌های اجتماعی و پیاده‌مداری: مؤلفه‌های اجتماعی، فضاهای عمومی و پیاده‌مداری در وضعیت مطلوب‌تری قرار دارند و می‌توانند به‌عنوان نقاط قوت در توسعه ‌محور استفاده شوند. پیشنهاد می‌شود مسیرهای پیاده‌روی ایمن، فضاهای تجمع، امکانات تفریحی و فرهنگی در امتداد محور توسعه یابند تا تعاملات اجتماعی و حس تعلق به فضا تقویت شود. همچنین تلاش در جهت حفظ ساکنان بومی محله و توجه به سرمایه انسانی و اجتماعی موجود از اهمیت بالایی برخوردار است.

بهبود کیفیت فیزیکی و کالبدی: ارتقای سطح کیفیت کالبدی و رفع فرسودگی در محدوده، بهبود سیما و منظر شهری به‌ویژه دربارۀ بدنه‌های مجاور مادی و استفاده از سبک‌های جذاب و بومی، تأمین نیازهای خدماتی و رفع کمبودهای موجود براساس بررسی‌های علمی و مکان‌یابی در خصوص بهبود کیفیت فیزیکی و کالبدی قابل ‌بررسی است. همچنین توسعه شبکه‌های پیوسته و متصل حمل‌ونقل، پوشش مناسب منطقه و استفاده از گونه‌های مختلف و متنوع موجب ارتقا دسترسی‌پذیری و تأمین عدالت فضایی خواهد شد.

نتایج این پژوهش می‌تواند به‌عنوان الگویی برای ارزیابی سایر مادی‌های شهر اصفهان استفاده شود. پیشنهاد می‌شود مطالعات مشابهی برای سایر محورهای آبی شهر انجام شود و نتایج آنها با محور نیاصرم مقایسه شود تا الگوی جامعی برای بازآفرینی مادی‌ها تدوین شود. همچنین، استفاده از دیدگاه‌های کارشناسان، مدیران شهری و ذی‌نفعان در کنار نظرات شهروندان می‌تواند به تصمیم‌گیری‌های چندبُعدی و دقیق‌تر منجر شود.

تعداد مشاهده مقاله: 309

تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 157