1 مقدّمه

جناس و تکرار دو صنعت بدیعی پُربسامد در متون ادبی هستند که در طبقه‌بندی صنایع بدیعی، دنبالۀ بدیع لفظی قرار گرفته‌اند. شکل‌گیری و کاربست این صنایع تابع شرایط و ضوابطی است که نبودِ هر یک از آن‌ها، در ماهیّت صنعت خلل وارد کرده و آن را دچار نقص می‌کند. موضوع و هدف پژوهش به‌طور دقیق، همین خلل‌های جزئی و حاصل شدن نقص در کلّیّت دو صنعت جناس و تکرار است که موجد گمان خلق صنعت جناس میان دو واژه از منظر صوری یا خلق صنعت تکرار از نظر معنایی می‌شود؛ اما درواقع چنین نیست و باید این واژه‌ها تحت عنوانی دیگر قرار گیرد تا مخاطب با آگاهی از تشابهات و تفاوت‌های واژه‌ها با معیارهای جناس و تکرار، توانایی شناخت آن‌ها را داشته باشد و دچار خطا نشود. شاعران بسته به ضرورت، یا الزام به رعایت قاعده‌‌ای یا حتّی اکراه از تکرار واژه‌ها در موازنه، با کاربستِ شگردهایی ازقبیلِ 1. ممال، 2.تعریب و تفریس، 3. تخفیف و تزیید، 4. تقلیب، 5. اشتقاق و 6. تبدیل واجی به خلق جناس‌نما روی آورده‌اند.

هدف این مطالعه، نخست بازشناخت واژه‌های سرگردان میان دو صنعت جناس و تکرار است که این واژه‌ها پاره‌ای از قواعد جناس و پاره‌ای از قواعد تکرار را داراست و البتّه نه این و نه آن است. دوم شناخت وجوه تمایز میان این واژه‌ها و دو صنعت جناس و تکرار است. سوم نیز وضع یک عنوان درخور ماهیّت این واژه‌ها و تعریف آن است.

 

1-1 بیان مسئله

رویارویی با برخی واژه‌ها در متون برای مخاطبان مبیّن این است که این واژه‌ها با یکدیگر به‌نوعی در ارتباط هستند. این ارتباط اگرچه به‌دلیل تشابهاتی که با برخی از صنایع بدیعی دارد برای ایشان تا حدودی تشخیص‌پذیر نیست، به‌دلیل نقص در تمامیت مشابهت با یک صنعت و نیز امتزاج مشابهت ناقص با چند صنعت، برای مخاطبان به‌طور کامل درک‌ نمی‌شود. بر همین بنیاد این موضوع توجه نگارندگان را برانگیخت تا بنابر دلایلی که پیشتر ذکر شد، به مطالعه و بررسی این نوع واژه‌ها بپردازند و پس از کشف و اشراف بر نوع و کیفیت این روابط، آن‌ها را ذیل عنوان و تعریف نوینی قرار دهند تا راهنمای مخاطبان متون در شناسایی این‌گونه واژه‌ها باشد.

 

1-2 پرسش‌های پژوهش

بنابر عنوان این مقاله، یعنی «جناس‌نما»، نگارندگان درصدد طرح چند پرسش برآمده‌اند که این پرسش‌ها و پاسخگویی به آن‌ها مواضع ابهام در نوع ارتباطات این جفت‌واژه‌های سرگردان را برای مخاطبان تشریح و روشن می‌سازد:

1- وجه تشابه و تمایز «جناس‌نما» با صنعت جناس چیست؟

2- «جناس‌نما» با صنعت تکرار چه شباهت و تفاوتی دارد؟

3- چرا در حقیقت «جناس‌نما» نه صنعت جناس است و نه صنعت تکرار؟

 

1-3 فرضیه‌های پژوهش

1- به نظر می‌رسد که شباهت نسبی ارکان جناس‌نما  به یکدیگر، از منظر صوری مشابه جناس‌های غیر تام است و وجه تشخیص و تمایز این دو از یکدیگر، وجود و فقدان اختلاف معنا در ارکان است.

2- این‌گونه تصوّر می‌شود که یکسانی معنا در دو رکن جناس‌نما، وجه مانستگی آن به صنعت تکرار است. حال ‌آنکه نبود تشابه صوری، این دو را از یکدیگر متمایز می‌کند.

3- خلق صنعت‌های جناس و تکرار الزام به رعایت شروطی دارد که جمع این شروط سبب آفرینش این دو صنعت است. جناس‌نما اگرچه دارای برخی از ویژگی‌های لازم جناس و تکرار است، شروط کافی برای تبدیل شدن به یکی از آن‌ها را ندارد.

 

1-4 پیشینۀ پژوهش

همسو با موضوع این جستار، پیشینه‌ای کاملاً منطبق یافت نشد. کتاب‌های قدیم و جدید حوزۀ بدیع در شعر فارسی به‌نوعی با شالودۀ این پژوهش، که بر دو صنعت جناس و تکرار استوار است، در پیوند هستند؛ اما این ارتباط به‌هیچ‌وجه دخل و تصرّفی در عنوان، موضوع و نتیجۀ این پژوهش ندارد و نگارندگان، این عنوان و موضوع و نتیجه را در هیچ منبعی نیافتند. بنابراین از ذکر نام منابع متعدد موجود در شاخۀ بدیع شعر فارسی صرف‌نظر می‌شود.

 

1-5 روش پژوهش

در این پژوهش ابتدا با مراجعه به متون متقدّم و متأخّر بدیعی عربی و فارسی تعاریفی از دو صنعت جناس و تکرار به دست داده شده تا ضمن یادآوری تعاریف آن‌ها، بستری برای ورود به موضوع این جستار فراهم شود. پس ‌از آن به تعریف و تشریح عنوان پرداخته ‌شده و در ادامه، شواهد ذکر و هریک تحلیل و در بخش پایانی نیز نتیجه‌گیری بیان شده است.

 

2 بحث و بررسی

در آغاز این بحث لازم است با مراجعه به برخی از کتاب‌های بدیعی، تعاریف دو صنعت جناس و تکرار را پیش چشم آورد تا علاوه‌بر اشارۀ مختصر به آن‌ها، بتوان قواعد و ضوابطشان را ملموس‌تر بررسی کرد.

 

2-1 جناس

«و هو أن تجیء الکلمه تُجانِس أخری فی بیت شعر و کلام و مجانستها لها ان تشبهها فی تألیف حروفها علی السبیل الذی ألّف الأصمعی کتاب الأجناس علیها»(ابن معتز، 1982: 25). ابن معتز در تعریف جناس قائل به دو اصل است: اوّل قرار گرفتن ارکان متجانس در یک بیت و دوم ترکیب مشابه دو رکن است.

«التجنیس أَن یُورِدَ المتکلم کلمتین تُجَانس کلُّ واحدهٍ منهما صاحِبتها فی تَألیف حروفها علی حَسَب ما ألّف الأصمعی کتاب الأجناس. فمنه ما تکون الکلمه تجانس الأخری لفظاً و اشتقاق معنی» (عسکری، 2006م/ 1427ق، ص. 289). ابوهلال در تعریف خود از جناس به ترکیب مشابه ارکان و لفظ و اشتقاق معنا اشاره دارد و گویا مأخذ وی و ابن معتز کتاب أصمعی بوده است.

«وأما المجانس فأن تکون المعانی اشتراکها فی ألفاظ متجانسه علی جهه الإشتقاق» (ابی الفرج قدامه‌بن‌جعفر، بی‌تا، ص.  163). اتّکای تعریف قدامه بر معانی مشترک حاصل از اشتقاق در دو رکن هم‌جنس است.

«التجنیس، و هو تشابه الکلمتین فی اللفظ و المعتبر منه فی باب الاستحسان» (سکاکی، 1987م، ص. 429). نگاه سکاکی به جناس در تعریف وی از این صنعت، نگاه یک‌سویه‌ای است که فقط به وجه آوایی یا لفظی توجه دارد.

«وحقیقه أن یکون اللفظ واحداً والمعنی مختلفاً» (ابن الأثیر، 1939م/ 1358ق، ص. 246). تعریف ابن اثیر از جناس ناظر‌ بر یکی از فروع آن صنعت یعنی جناس تام است و مبیّن کلّیّت این صنعت نیست.

«وهو تفعیل من التجانس وهو التماثل، وإنما سمی هذا النوع جناسا لأن التجنیس الکامل أن تکون اللفظه تصلح لمعنیین مختلفین فالمعنی الذی تدل علیه هذه اللفظه هی بعینها تدل علی المعنی الآخر من غیر مخالفه بینهما» (علوی الیمنی، 1995م/ 1415ق، ص. 372). تعریف علوی نیز چون ابن اثیر فقط ناظر ‌بر جناس تام است و شامل دیگر فروع جناس نمی‌شود.

«فمنه الجناس بین اللفظین، و هو تشابههما فی اللفظ» (تفتازانی، 1971م، ص. 682). تفتازانی نیز همچون سکاکی فقط وجه آوایی صنعت جناس را متذکر شده است.

«و حد الجناس فی الاصطلاح: تشابه الکلمتین فی اللفظ، أی فی التلفظ. قال فی سر الصناعه: و لم أر من ذکر فائدته، و خطر لی أنها المیل الی الاصغاء الیه. فان مناسبه الالفاظ تحدث میلا و اصغاء الیها. و لان اللفظ المذکور اذا حمل علی معنی، ثم جاء والمراد به معنی آخر، کان للنفس تشوق الیه. انتهی.» (مدنی، 1968م، ص. 97). مدنی نیز همچون سکاکی و تفتازانی، تنها به وجه آوایی یا لفظی صنعت جناس توجه کرده است.

با آنکه تعریف جناس در منابع کهن عربی بسیار ناقص است و به‌طور فراگیر شامل فروع جناس نمی‌شود و همچنین کیفیّت تقابل ارکان جناس با یکدیگر را نشان نمی‌دهد؛ اما تا حدودی معرّف این صنعت است و معرفتی اندک برای مخاطب به ارمغان می‌آورد.

«مجانس از الفاظ نامی بوَذ، گردنده میان چیزهای مختلف به معنی» (رادویانی، 1362، ص. 11). «این صنعت جنان باشذ کی کلماتی باشذ مانند یکدیکر به کفتن یا نبشتن در نثر یا در نظم» (وطواط، بی‌تا، صص. 6-5). «الفاظ به یکدیکر مانند استعمال کردن است» (رازی، 1314، ص.251). «تجنیس، در لغت، گونه‌گونه گردانیدن باشد؛ و در اصطلاح، عبارت است از استعمال الفاظ متشابه و کلمات متجانسه؛ یعنی: شاعر ترکیبی کند از دو لفظ یا زیادت که در تلفّظ یا کتابت از جنس یکدیگر باشند» (کاشفی سبزواری، 1369، ص. 86). «به پارسی گونه‌گونه کردن سخن است یعنی دو چیز را که باهم مشابهت دارند مجانس کنند و در اصطلاح بلغا آنکه در نظم یا در نثر ترکیبی کنند از دو لفظ که در تلفظ و کتابت جنس یکدیگر باشند و در معنی متفاوت» (هدایت، 2535/1355، ص. 44). «باید دانست که جناس مصدر جانس یجانس به معنی هم‌جنس بودن است و مراد از آن شباهت دو کلمه است در حروف و حرکات و خط و لفظ و بساطت و ترکیب، کلّاً یا بعضاً» (گرکانی، 1377، ص. 201). «روش تجنیس مبتنی‌بر نزدیکی هرچه بیشتر واک‌هاست به‌طوری‌که کلمات هم‌جنس به نظر آیند یا هم‌جنس بودن آن‌ها به ذهن متبادر شود» (شمیسا، 1374، ص. 39). «آمدن کلماتی است که اشتراک تام یا نسبی میان واج‌های آن‌ها موجود است با تفاوت در معنا» (مرتضایی، 1394، ص. 92).

هر یک از منابع فوق و منابع دیگری که به آن‌ها اشاره نشده، تعریفی فراخور بضاعت مؤلّف از صنعت جناس ارائه داده‌اند که هرچند در حدّ کمال نیست، اما در شناخت اجمالی این صنعت راهگشاست. از تعاریف صنعت جناس که پیش‌ازاین پاره‌ای از آن‌ها ذکر شد، چنین استنباط می‌شود که جاری شدن حکم جناس میان دو یا چند واژه وابسته به شرایطی است که تحقّقشان برای خلق جناس لازم است. نخست اشتراک تام یا نسبی میان واج‌هاست و دوم اختلاف در معنا. شرط نخست که دارای کیفیّت‌های متعدد است نشان می‌دهد که ارکان جناس قابلیت همسانی و ناهمسانی در واج، از منظر تعداد و نوع دارند، اما شرط دوم که اختلاف در معناست شرطی تغییرناپذیر است، یعنی معانی ارکان نمی‌تواند یکسان باشد و اگر یکسان باشد جناس ساقط می‌شود. باری، موضوع این گفتار پدیدۀ دیگری است که از جهاتی شبیه جناس بوده و برای شناسایی آن ناگزیر باید جناس و انواع آن را به‌خوبی شناخت. ظهور این پدیده درست مشابه برخی از انواع جناس است که تحت عناوین فرعی ذیل صنعت جناس قرار دارد.

2-2 تکرار

«این صنعت چنان باشد که شاعر در بیتی لفظی مکرر گرداند در جنب یکدیگر یا قرب یکدیگر جهت وزن یا جهت تأکید» (رامی تبریزی، 1341، ص. 143). «آن است که متکلّم لفظی را برای تأکید مدح یا سایر اغراض تکرار کند» (گرکانی، 1389، ص. 95). «تکرار آن است که صامت یا مصوت یا واژه و یا بیشتر از واژه‌ای را در کلام تکرار کنند. تکرار، بسیار بر موسیقی کلام می‌افزاید، بنابراین ارزش لفظی فراوان دارد. به‌علاوه تکرار، اگر تکرار واژه باشد، ارزش معنوی نیز دارد زیرا تکرار کلمه، نوعی تأکید در کلام است» (نوروزی، 1372، ص. 157). «تکرار آن است که واژه‌ای چندین بار در سخن به کار برده شود، به‌گونه‌ای که مایۀ زیبایی و نگارینی فزون‌تر آن گردد» (کزازی، 1385، ص. 81). «تکرار، بدین گونه است که واژه‌ای را خواه اسم یا فعل یا حرف در عبارت و بیتی چند بار تکرار شود» (صادقیان، 1388، ص. 89).

از تعاریف مربوط به تکرار که برخی از آن‌ها در اینجا از نظر گذشت، گذشته از اغراض و کارکردهای آن، دو شرط دریافت می‌شود؛ شرط اوّل همسانی واجی است، به‌صورتی که ارکان به‌طور کامل مشابه یکدیگر باشند؛ شرط دوم یکسانی در معناست، به‌صورتی که نتوان معنای دیگری از آن دریافت کرد. پیوند صنعت تکرار با موضوع این گفتار از طریق معناست، به وجهی که یکسانی در معنای ارکان موضع مشترک میان آن‌هاست.

 

2-3 جناس‌نما[1]

جناس‌نما عبارت است از دو یا چند واژه که از نظر صوری مشابه صنعت جناس هستند و از نظر معنایی به صنعت تکرار شباهت دارند، اما در حقیقت نه جناس هستند و نه تکرار. وجه تمایز جناس‌نما با جناس مربوط به معناست، مشعر بر این‌که برخلاف جناس، میان ارکان جناس‌نما تفاوت معنایی موجود نیست. از سوی دیگر وجه تمایز جناس‌نما با تکرار از منظر صوری است، یعنی ارکان اگرچه از حیث معنایی یکسان هستند، در شکل ظاهری یکسان نبوده و با یکدیگر متفاوت‌اند. از سوی دیگر می‌توان چنین گفت که جناس‌نما دارای خصوصیت ظاهری جناس و خصوصیت معنایی تکرار است.

نام‌گذاری جناس‌نما در این مقاله، براساس صنعت جناس انجام گرفته است، نه صنعت تکرار. دلیل قائم بودن آن به صنعت جناس نزد نگارندگان چنین است که در مواجهه با جناس‌نما، نخستین نمود، نمود آوایی و نگارشی غیرهمسان است که نظر مخاطب را به خود جلب می‌کند و به‌طور ملموس حواس سمعی و بصری وی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. نمود معنایی ارکان، مهم است، اما اهمیتی ثانویه دارد؛ بنابراین تقدّم نمود آوایی و نگارشی جناس‌نما نزد مخاطب، در برابر نمود معنایی، که متأخّر بر آن است سبب‌ساز تسمیۀ این عنوان در حیطۀ جناس است. به ‌بیان ‌دیگر، می‌توان چنین گفت که در مواجهه با جناس‌نما، در ابتدا توهّم استعمال صنعت جناس بیش از استعمال صنعت تکرار در ذهن مخاطب نقش می‌بندد.

 

3 تحلیل داده‌ها

3-1 ممال

جناس‌نما دارای اشکال گوناگونی است که از تلفیق صنایع بدیعی و روش‌های متعدد ادای واژه حاصل می‌شود. یکی از مجاری کاربست جناس‌نما ممال است. گوینده با اماله کردن واژه‌ای، صورت دیگر آن را بنابر ضرورتی در متن ارائه می‌دهد.

به حجاب اندرون شود خورشید o

گر تو برداری از دو لاله حجیب                            (رودکی، 1376، ص. 69)o

حجاب: «در پرده کردن. حجب|| روگیری. عفاف. حیا. شرم کردن» (دهخدا، 1377، ج. 6/8699). حجیب: «پرده. از حجاب ساخته شده است. ممالۀ حجاب» (دهخدا، 1377، ج. 6/8784). حجاب و حجیب اگرچه از نظر معنایی یکسان‌اند، اما دارای اَشکال صوری متفاوتی هستند. ضرورت رعایت قافیه، شاعر را بر آن داشته که علاوه‌بر صورت اصلی واژه، شکل ممال شدۀ آن را در مقام قافیه بیاورد. اماله کردن واژۀ حجاب به شکل حجیب ضمن حفظ یکسانی در معنا، تفاوتی صوری در واژه ایجاد کرده که آن را از قرارگیری در ذیل صنعت تکرار باز‌ می‌دارد. از طرفی این تفاوت مختصر صوری که تداعی‌کنندۀ به‌کارگیری صنعت جناس است دارای شروط کافی برای قرار گرفتن در ذیل صنعت جناس نیست. نسبت و نوع ارتباط این دو واژه با یکدیگر درواقع نه تکرار است و نه جناس، بلکه جناس‌نماست. یکی از فروع استفاده از روش تجنیس که در برخی از کتب بدیعی (ر.ک: گرکانی، 1377، ص. 63) برای آن تعریف و شواهدی ذکر شده جناس اشتقاق و شبه اشتقاق است. نوعی از اشتقاق و شبه اشتقاق در واژه‌ها مربوط به اختلاف در مصوّت بلند موجود در آن‌هاست. همان‌طور که در این بیت ملاحظه می‌شود، واژه‌های حجاب و حجیب گمان استعمال این‌گونه از جناس را برای مخاطب به وجود می‌آورد.[2]

تا پای در رکاب لطافت نهاده‌ای o

اشکم کدام روز که پا در رکیب نیست                             (دهلوی، 1361، ص. 97)o

رکاب: «حلقۀ آهنی که بر دوسوی زین آویخته است و سوار پای در آن حلقه استوار کند» (دهخدا، 1377، ج. 8/12207). رکیب: «امالۀ رکاب. ممال رکاب. ممالۀ رکاب» (دهخدا، 1377، ج. 8/12222). در این بیت نیز شرایط ظهور جناس‌نما در میان واژه‌های رکاب و رکیب درست مشابه واژه‌های حجاب و حجیب در بیت قبل است. یعنی شاعر به‌ضرورت رعایت قافیه، با اماله کردن واژۀ رکاب، شکل صوری واژه را ضمن حفظ معنا بر هم زده و با گذر از صنایع جناس و تکرار، جناس‌نمایی در پوشش اشتقاق و شبه اشتقاق به وجود آورده است.

منجمان به دو صد سال کرد نتوانند بهر اشارت کرده ترا زمانه مصاب

قیاس جود و حساب سخای میر حسیب                            (تبریزی، 1362، ص. 39) بهر مراد ترا کرده روزگار مصیب                             (تبریزی، 1362، ص. 40)

3-2 تعریب و تفریس

یکی دیگر از راه‌های استفاده از جناس‌نما، تعریب و تفریس واژگان است. گاه شاعر به‌جهت پرهیز از تکرار واژه در موازنه و ترصیع، واژه‌ای را تعریب یا تفریس می‌کند. این‌چنین، با ارادۀ یک معنا و ارائۀ دو صورت از یک واژه، به شیوه‌ای هوشمندانه از تکرار واژۀ مدنظر خود پرهیز کرده است.

با برتریش گوهر جمشید پست پست o

با پختگیش جوهر خورشید خام خام                          (خاقانی، 1391، ص. 300)o

گوهر: «مروارید است که به عربی لؤلؤ خوانند و مطلق جواهر را نیز گفته‌اند. سنگ قیمتی مثل الماس و لعل و مروارید و امثال آن‌ها» (دهخدا، 1377، ج. 12/19425). جوهر: «گوهر. هر سنگ که از آن منفعتی برآید همچو الماس و یاقوت و لعل و امثال آن‌ها، معرب گوهر است که مروارید باشد» (دهخدا، 1377، ج. 5/7915). در این بیت گوهر و جوهر واژه‌هایی هستند که اگرچه در ظاهر توهّم جناس در ذهن به وجود می‌آورند، درواقع جناس نیستند، زیرا شرط اختلاف معنا در ارکان آن رعایت نشده است و از هر دو معنای ذات و اصل وجود اراده شده است. از سوی دیگر، این دو واژه را ارکان صنعت تکرار نیز نمی‌توان دانست، چراکه فاقد شرط تشابه تام یا مکرر شدن بدون اختلاف در معنا هستند. این دو واژه در حقیقت جناس‌نمایانی هستند که با استفاده از شیوۀ تعریب و تفریس به وجود آمده‌اند تا در نظام موازنه در بیت خللی وارد نکنند و از جهتی افادۀ معنای مورد نظر نیز شکل پذیرد.

بر فضل تیغ پاکی جوهر بود نشان o

بر قدر مرد نیکی گوهر بود اثر                            (قاآنی، 1363، ص. 217)o

در این بیت از قاآنی شیرازی دو واژۀ گوهر و جوهر بر سیاق شاهد پیشین که از خاقانی شروانی است به کار برده شده‌اند.

جوهر امر تو با قضاست مرکب o

گوهر ذات تو با سخاست مخمّر                           (قاآنی، 1363، ص. 224)oo

در اینجا نیز از جوهر و گوهر یک معنا اراده شده است و شاعر می‌گوید: ماهیّت امر و فرمان ممدوح چنان محتوم است که گویی با قضای الهی آمیخته و نیز ماهیّت ذات وی چنان بخشنده است که گویی با سخاوت سرشته شده است. همان‌طور که ملاحظه شد در هر سه بیت اخیر شاعران ضمن استفاده از صنعت موازنه، برای جلوگیری از تکرار واژه، گوهر و جوهر را در هر دو شکل فارسی و عربی به کار گرفته‌اند. کاربست دوگانی واژه در دو مصراع نیز در تقارن با یکدیگر است. از انواع جناس که در برخی از کتاب‌های بدیعی (همایی، 1389، ص. 48) ذکر آن رفته، یکی مضارع و لاحق است که بر اختلاف نوع حروف آغازین و میانی واژه دلالت دارد. این اختلاف بسته به قرب و بُعد مخرج ادای حروف مضارع و لاحق نام گرفته است. در شواهد بالا دو واژۀ جوهر و گوهر تداعی‌کنندۀ این نوع جناس است، هرچند که به‌دلیل فقدان تفاوت معنایی در زمرۀ جناس نمی‌گنجد.

گو سیه باش و سپید آن رستۀ دندان و خال به دل پاکان کروبی به جان خوبان روحانی گلاب خوش‌نفس باشد جعل را مرگ و جان کندن چو لشکر کشیدی به جنگ مخالف ور تاختنی کنی فلک‌وار پایگاهی کو سری جوید درخت کج بود تو گدا کژ بازی آخر کی رسی

مشک نیکوتر سیاه و در بود خوشتر سفید                           (خجندی، 1372، ص. 121) جلاب آرند از خلد و گلاب آرند از کوثر                               (غزنوی، 1362، ص. 82) جلاب شکّری باشد به صفرایی زیان جان                          (مولوی، 1390، ص. 648) زدی هم بر لشگر او معسگر                          (تبریزی، 1362، ص. 123) تا گرگان از حدود جرجان                      (امیر معزی، 1318، ص. 648) کژ برآید زار تا در دست استیصال باد                            (سوزنی، 1338، ص. 150) کج روا در پیش سلطان باختن                             (عطار، 1339، ص. 437)

3-3 تخفیف و تزیید

تخفیف و تزیید یک یا چند واج در واژه، یکی دیگر از روش‌های استعمال جناس‌نماست. گاهی ضرورت رعایت وزن و قافیه، گوینده را ناگزیر می‌کند که تکرار یک واژه را با کاهش یا افزایش تعداد واج‌ها صورت دهد. این کاهش و افزایش الزام‌گونه، نمود ظاهری واژه را ضمن حفظ معنا تغییر می‌دهد. در فروع صنعت جناس قسمی با عنوان جناس زائد در برخی از کتب بدیعی (گرکانی، 1377، ص. 205) ذکر شده که خود نیز دارای انواعی است. به‌طورکلی آنچه از جناس زائد خواسته‌ شده، زیادت یک یا دو حرف در یک رکن نسبت به رکن دیگر است که بسته به جانمایی آن حروف نوع جناس زاید مشخص می‌گردد. در شواهد زیر جناس‌نما در شکل ظاهری انواع جناس زاید دیده می‌شود که البتّه نباید آن  را با جناس زاید اشتباه گرفت.

عید را شادان گذار و ناطلب کرده بیاب

ز ایزد پاداش ده پاداشن ماه صیام                 (فرّخی سیستانی، 1335، ص. 238)

پاداش: «پاداشن. پاداشت. مطلق مکافات و جزا اعم از خیر و شر» (دهخدا، 1377، ج. 4/5327). پاداشن: «پاداش. پاداشت» (دهخدا، 1377، ج. 4/5328). ضرورت رعایت وزن در شعر سبب شده که، فرّخی واژۀ پاداش را در استفادۀ مجدّد در بیت، در صورت دیگر واژه یعنی پاداشن به کار بَرَد. کاربست دو صورت از یک واژه در این بیت که مبنی‌بر زیادت یک حرف در پایان یکی از ارکان نسبت به دیگری است گمان استعمال جناس زاید را در مخاطب به وجود می‌آورد.

در آرزوی روی نگاریش بدم دی

آن آرزوی دینۀ من راست شد امروز                           (سوزنی، 1338، ص. 374)o

دی: «روز گذشته؛ دیروز» (انوری، 1382، ج. 4/3450). دینه: «1. مربوط به دیروز؛ دیروزی» (انوری، 1382، ج. 4/3485). استعمال صورت دیگری از واژۀ «دی» در این بیت، به‌ضرورت رعایت وزن شعر صورت گرفته و این دو شکل از منظر معنایی یکسان هستند. این دو واژه در ارتباط ظاهری مشابه جناس زاید به نظر می‌رسند، اما در حقیقت به‌دلیل فقدان تفاوت در معنا، جناس نیست و ذیل جناس‌نما قرار می‌گیرند.

دید آسمان که در دهنش خاک می‌کنند

و آگاه نبد که نیست دهانش سزای خاک                           (خاقانی، 1391، ص. 238)o

دهن: «1. دهان» (انوری، 1382، ج. 4/3444). دهان: «1. (جانوری) اوّلین قسمت دستگاه گوارش معمولاً شامل لب‌ها، زبان، دندان‌ها، و غدد بزاقی» (انوری، 1382، ج. 4/3433). خاقانی با استفاده از واژۀ دهان و شکل تخفیف‌یافتۀ آن یعنی دهن در یک بیت، جناس‌نما به وجود آورده است؛ چراکه این دو واژه با صورت ناهمسان، دارای معنای یکسان هستند.

اژدها بین حلقه گشته خفته زیر دامنم

زان نجنبم ترسم آگه گردد اژدرهای من                             (خاقانی، 1391، ص. 321)

اژدها: «1. جانور افسانه‌ای بزرگ، به شکل سوسمار، گاهی دارای چند سر، دو بال، و دهانی که آتش از آن بیرون می‌آید. 2. مار بزرگ» (انوری، 1382، ج. 1/350-349). اژدرها: «اژدها» (انوری، 1382، ج. 1/349). اژدرها و اژدها در ظاهر شبیه به جناس زاید هستند، اما با حفظ یکسانی معنایی در حیطۀ جناس قرار نمی‌گیرند. ارتباط این دو واژه ذیل جناس‌نما دارای وجهی مطلوب‌تر است.

شیب تو با فراز و فراز تو با نشیب

فرزند آدمی به تو اندر به شیب و تیب                            (رودکی، 1376، ص. 69)

شیب: «مقابل بالا. ضد فراز که بلند است» (دهخدا، 1377، ج. 10/14635). نشیب: «پستی. فرود. ضدفراز. سرازیری» (دهخدا، 1377، ج. 14/22510). ضرورت رعایت وزن سبب شده که رودکی شکلی دیگر از واژه را با حفظ معنا ارائه دهد. شیب و نشیب اگرچه تداعی‌کنندۀ جناس زائد هستند، در حقیقت ذیل صنعت جناس قرار نمی‌گیرند.

زمانه چون ز فرازت به شیب خواهد برد رودکیا برنورد مدح همه خلق

دویده گیر بسی سال در نشیب و فراز                            (اوحدی، 1340، ص. 27) مدحت او گوی و مهر دولت بستان                             (رودکی، 1376، ص. 103)

مدح: «ستایش. ثنای به صفات جمیله. وصف به جمیل. توصیف به نیکوئی» (دهخدا، 1377، ج. 13/20531). مدحت: «ستایش. مدح» (دهخدا، 1377، ج. 13/20532). در این بیت شاعر برای پرهیز از تکرار و رعایت وزن از صورت دیگر واژۀ مدح استفاده کرده و دو واژه نسبت به هم جناس‌نمای زائد هستند.

مدح همه خلق را کرانه پدیدست تا من درین دیارم مدح کسی نگفتم دانم که چو من عاجزم از مدحت تو کس از غیرت و از رشک که بر مدح تو دارم مدحت آنست که بد را به سخن خوب کند دبیر ما به صفت روبه است گوا دم او

مدحت او را کرانه نی و نه پایان                           (رودکی، 1376، ص. 104) جز آفرین و مدحت شه را به حق‌گزاری                        (منوچهری، 1338، ص. 101) مدح تو نگوید به سزا در همه گیهان                      (مسعود سعد، 1362، ص. 377) دارم قلم از مدحت اغیار شکسته                         (سوزنی، 1338، ص. 334) چو جز این گفتی آن مدح همه باشد ذم               (فرخی سیستانی، 1335، ص. 243) بلی هر آینه روباه را دم است گواه                             (خاقانی، 1391، ص. 920)

روبه: «همان روباه باشد که جانوری است دشتی و به حیله‌گری مشهور است» (دهخدا، 1377، ج. 8/12305). روباه: «نام جانوری دشتی که آن را به حیله‌گری نسبت کرده‌اند. یکی از حیوانات پستاندار گوشتخوار و از جنس سگ که حیله‌گری را بدان نسبت می‌دهند» (دهخدا، 1377، ج. 8/12301). گوا: «مخفف گواه باشد، به عربی شاهد گویند» (دهخدا، 1377، ج. 12/19326). گواه: «شاهد. دلیل. برهان» (دهخدا، 1377، ج. 12/19336). در این شاهد همان‌طور که آشکار است شاعر دوبار از جناس‌نما استفاده کرده تا ضمن پرهیز از تکرار، رعایت قواعد وزن شعر را مغفول نگذارد. روبه و روباه و نیز گوا و گواه ضمن همسانی در وجه معنایی، وجه صوری متمایزی دارند که این دو خصوصیت سبب می‌شود که نه ذیل صنعت تکرار و نه ذیل صنعت جناس قرار گیرند.

کشت مرا دلش به کین هست لبش گوا برین اقرار کرد مال به جود تو و بسست یکی گفتش ای مرد راه خدایo

خامشی گواه بین تنگ دهان کیست او                         (خاقانی، 1391، ص. 658) دو کف تو گواه و دو باید همی گوا                       (مسعود سعد، 1362، ص. 2) بدین ره که رفتی مرا ره نمای                             (سعدی، 1354، ص. 12)o

راه: «1. گذرگاه رفت‌و‌آمد یا مسیر حمل‌و‌نقل بار» (انوری، 1382، ج. 4/3559). ره: «راه» (انوری، 1382، ج. 4/3758). تخفیف شاعرانۀ «راه» به «ره» برای رعایت وزن اگرچه از منظر معنایی تکرارگونه و از منظر آوایی جناس‌گونه است، باز این دو رکن ذیل جناس‌نما قرار می‌گیرند، چراکه فاقد شروط کافی برای قرار گرفتن ذیل صنایع جناس و تکرار هستند.

سرآمد به به تأیید ملک از سران

نهادند سر بر خطش سروران                             (سعدی، 1354، ص. 40)o

سران: «بزرگان به‌ویژه بزرگان کشور و رؤسای دولت‌ها» (انوری، 1382، ج. 5/4108). سرور: «آن‌که مورد احترام است و نسبت به دیگری یا دیگران سمت بزرگی دارد. 2. فرمان‌ده؛ رئیس؛ بزرگ» (انوری، 1382، ج. 5/4168). سر و سرور در الزام به رعایت قافیه و وزن شعر به دو صورت استعمال شده‌ و با ظاهری متفاوت و معنای یکسان ذیل جناس‌نما قرار گرفته‌اند.

اگرچه جود و سخاوت ز قدر بر فلکند

فرود سایۀ انگشت اوست جود و سخا                             (عنصری، 1363، ص. 2)

سخا: «جوانمردی و کرم و بخشش و دهش» (دهخدا، 1377، ج. 9/13499). سخاوت: «جود. بخشش کردن» (دهخدا، 1377، ج. 9/13500). شاعر برای رعایت قافیه و وزن، دو صامت از واژۀ سخاوت در مصراع اوّل کاسته و آن را به‌شکل سخا در محل قافیۀ مصراع دوم به کار برده است. با توجه به اینکه دو واژه فاقد مغایرت معنایی هستند، از زمرۀ جناس بیرون و ذیل جناس‌نما قرار می‌گیرند.

مه بر زمین نرفت و پری دیده برنداشت

تا ظن برم که روی تو ماه است یا پری                          (سعدی، 1354، ص.  307)o

مه:. «1. (نجوم) ماه» (انوری، 1382، ج. 8/7510). ماه: «1. (نجوم) جرم آسمانی نسبتاً بزرگی که شب‌ها به‌صورت لکۀ روشن بزرگی از زمین دیده می‌شود و هر 29 تا 30 شبانه‌روز یک‌بار دور زمین می‌گردد» (انوری، 1382، ج. 8/6565). اگرچه «مه» صورت شاعرانه و مخفّف «ماه» بوده، ازآنجاکه تغییری در معنا رخ نداده، نمی‌توان آن‌ها را ذیل جناس قرار داد و از جانب دیگر به‌سبب تخفیف موجود در واژه، تکرار نیز نیست و داخل در جناس‌نماست.

هم به چشم شاه روی شاه خواهی دید بس

دیده اندر روی شه کن کوری بدخواه را                                 (سنایی، 1386: 17)o

شاه: «1. آن‌که به‌طور دائم و به‌صورت موروثی بر کشوری حکمرانی می‌کند؛ پادشاه؛ سلطان؛ مَلِک» (انوری، 1382، ج. 5/4421). شه: «(شاعرانه) شاه» (انوری، 1382، ج. 5/4615). این دو واژه شرایطی درست مشابه با واژگان ماه و مه در شاهد پیشین دارند و به همان شیوه تحلیل می‌شوند.

این شه از فرمان ایزد برنتابد ساعتی اگر خورشید رخسار تو بیند

شاد باش ای شاه وز فرمان ایزد برمتاب                          (عنصری، 1363، ص. 13) در آن رخساره حیران بازماند                             (فرغانی، 1364، ص. 678)

رخسار: «روی و چهره و عارض» (دهخدا، 1377، ج. 8/11972). رخساره: «روی و صورت و چهره و سیما» (دهخدا، 1377، ج. 8/11972). ناهمسانی صوری و یگانگی معنا میان دو واژه جناس‌نما به وجود آورده است.

یاسمن لطیف را همچو عروس بکر بین

باد مشاطه فعل را جلوه‌گر سمن نگر                               (عطار، 1339، ص. 314)

یاسمن: «درختچه‌ای از تیرۀ زیتونیان که دارای گونه‌های برافراشته و یا بالارونده است. گل‌هایش درشت و معطر و به رنگ‌های سفید یا زرد و یا قرمز می‌باشد» (دهخدا، 1377، ج. 15/23691). سمن: «گلی است خوش‌بو و سپید و آن را یاسمن و یاس نیز گویند» (دهخدا، 1377، ج. 9/13760). در اینجا عطار به‌ضرورت وزن یاسمن در مصراع دوم را به‌صورت سمن ذکر کرده و جناس‌نمایی با ظاهر جناس زائد آفریده است.

سینۀ صاف چون سمن عارض تر چو یاسمن سوریش به یاسمن معانق به شب از داغ هجر تو نمی‌دانم غنود ای جان

مقصد شیخ و برهمن رشک بتان آزری                             (قاآنی، 1363، ص. 633) خیریش به یاسمین موافق                          (جامی، 1378، ج. 2/321) که درد و داغ هجران تو خواب از من ربود ای جان                      (امیر معزی، 1318، ص. 783)

هجر: «جدایی. مفارقت. ضد وصل. دوری. فراق» (دهخدا، 1377، ج. 15/23411). هجران: «جدایی. مفارقت. دوری. دوری از دوستان و یاران» (دهخدا، 1377، ج. 15/23413). هجر و هجران در این بیت ارکان سازندۀ جناس‌نما هستند.

چنان ترسد دل از هجر تو گویی حافظ شکایت از غم هجران چه می‌کنی از پی آن کآتش هجر تو دارم یادگار مرد باید بهر کار ایدون نه کار از بهر مرد

شب هجران تو روز وفاتست                 (انوری ابیوردی، 1364، ص. 471) در هجر وصل باشد و در ظلمت است نور                            (حافظ، 1362، ص. 514) نزد من آب حیاتست آتش هجران تو                           (خاقانی، 1391، ص. 658) هم کُلَه باید برای سر نه سر بهر کلاه                  (ادیب الممالک، 1312، ص. 447)

کُلَه: «مخفف کلاه است» (دهخدا، 1377، ج. 12/18509). کلاه: «چیزی که از پوست و پارچۀ زربفت دوزند و بر سر گذارند» (دهخدا، 1377، ج. 12/18462). شاعر در این بیت دو شکل کله و کلاه را برای رعایت وزن و قافیه آورده و اگر الزام به رعایت قافیه نداشت، می‌توانست به‌جای کلاه مجدّد کله بیاورد و بیت را مزیّن به صنعت تکرار کند. این الزام به رعایت قافیه سبب‌ساز آفرینش جناس‌نما در بیت شده است.

فی‌المثل گر سر و پای خود او ماند لخت خود کلاه و سرت حجاب تواند گفتم دلم به وصل تو تعجیل می‌کند

کله و کفش خرد بهر تو با کفش و کلاه                (ایرج میرزا، 2536/1356، ص. 51) چه فزائی تو بر کله دستار                           (سنایی، 1385، ص. 199) گفتا ز من به صبر توان یافتن وصال                            (اوحدی، 1340، ص. 250)

وصل: «ضد هجر. مقابل فراق. رسیدن به محبوب و معشوق» (دهخدا، 1377، ج. 15/23200). وصال: «دوستی بی‌آمیغ و بی‌غرض کردن. رسیدن به مقصود. در تداول، رسیدن به کسی. مقابل فراق» (دهخدا، 1377، ج. 15/23198). در این بیت جناس‌نما به‌ ضرورت قافیه تحقّق یافته است.

نگارا از وصال خویش ما را شادمان گردان ننمایند روی وصل به خام شب تاریک پرسیدی که بی من چون همی باشی

اگرچه منصب وصل تو بیش از حد ما باشد                           (اوحدی، 1340، ص. 160) پختگان را وصال نیست حرام                          (اوحدی، 1340، ص. 608) زهی روز من از هجرت شب تاری چه می‌گویی                            (اوحدی، 1340، ص. 879)

تاریک: «اکثر استعمال آن به‌معنی تیره است» (دهخدا، 1377، ج. 4/6236-6235). تاری: «مخفف تاری. تیره و تاریک» (دهخدا، 1377، ج. 4/6200). جناس‌نما در این بیت بر‌اساس ضرورت وزنی حاصل شده است.

دیدۀ من شد سپید از هجر و دل تاریک ماند در درون درع تاری پیکر رخشان او بی شبهه فرشته اهرمن گردد

خانه‌ها تاری شود چون پرده بر روزن کشند                          (خاقانی، 1391، ص. 524) جان جبریلست در تاریک جسم اهرمن                              (قاآنی، 1363، ص. 498) چندی چو شود رفیق اهریمن                          (اعتصامی، 1381، ص. 180)

اهرمن: «آهرمن. اهریمن. راهنمای بدی‌ها باشد چنان‌که یزدان راهنمای نیکی‌هاست و شیطان و دیو را نیز گویند» (دهخدا، 1377، ج. 3/3660). اهریمن: «به‌معنی اهرمن است که راهنمای بدی‌ها باشد، چنان‌که یزدان راهنمای نیکی است و شیطان و دیو و جن را هم گفته‌اند» (دهخدا، 1377، ج. 3/3661). جناس‌نما در اینجا بر‌اساس قواعد وزن صورت گرفته است.

مرا ز عشق که بر اهرمن نصیب مباد عاشق که ناله می‌کشد بر یاد روی وی کشد

سیه‌تر آمده گیتی ز جان اهریمن                                (بهار، 1387، ص. 43) جز رخش رستم کی کشد رنج رکیب روستم                           (سنایی، 1386، ص. 279)

رستم: «(مجاز) مرد شجاع و نیرومند. در اصل نام پهلوان معروف شاهنامه است» (انوری، 1382، ج. 4/3617). روستم: «تحریف شده رستم» (دهخدا، 1377، ج. 8/12373). ضرورت رعایت وزن سبب شده که شاعر مجاب شود در تکرار واژۀ رستم از صورت تحریف شدۀ آن یعنی روستم استفاده کند. این تحریف سبب درهم‌ریختگی ساختار صنعت تکرار شده و در وجه صوری مشابهتی بین دو واژۀ یادشده با جناس به وجود آمده است اما فقدان اختلاف در معنا، آن‌ها را از حیطۀ جناس نیز خارج می‌کند. بااین‌حال ارتباط صوری و معنایی انکارناپذیر این دو واژه را می‌توان ذیل جناس‌نما قرار داد.

چرا دو چشم تو دیبای لعل پوشیدست

اگر نپوشند ای دوست زاهدان دیباه                     (مسعود سعد، 1362، ص. 651)

دیبا: «قماشی باشد از حریر الوان. قماشی است ابریشمین در نهایت نفاست. و دیبه حریر نیک و دیباج معرب آن است» (دهخدا، 1377، ج. 8/11351). دیباه: «همان دیبا و آن جامه‌ای است ابریشمین که آن را دیبا نیز گویند و تعریبش دیباج است» (دهخدا، 1377، ج. 8/11355). جناس‌نما در این بیت بر پایۀ قواعد قافیه صورت پذیرفته است.

هنرمند و بادانش و بانژاد

تو شادان و کاووس‌شاه از تو شاد                           (فردوسی، 1391، ص. 227)

شادان: «خوشحال. خوش. شاد. شادمان» (دهخدا، 1377، ج. 9/13966). شاد: «خوشوقت. خوشحال. بی‌غم. شادان. شادمان» (دهخدا، 1377، ج. 9/13965). در این بیت محدودیت قافیه و وزن شاعر را بر آن داشته که شکل دیگر واژه را کاربندد و جناس‌نما به وجود آورد.

خمش کن همچو عالم باش خموش و مست و سرگردان

وگر او نیست مست مست چرا افتان و خیزانست                            (مولوی، 1390، ص. 118)

خمش: «(شاعرانه) 1. خاموش؛ ساکت» (انوری، 1382، ج. 4/2827). خموش: «(شاعرانه) 1. خاموش» (انوری، 1382، ج. 4/2828). این دو واژه، هردو وجه شاعرانۀ واژۀ خاموش هستند که از‌نظر معنایی مشابه صنعت تکرار هستند؛ اما از‌جهت ظاهری به صنعت جناس از نوع زاید شباهت دارند و چون در حیطۀ هیچ‌یک از این صنایع نمی‌گنجند، باید آن‌ها را ذیل جناس‌نما قرار داد.

خامش کن و در خمش تماشا کن

بلبل از گفت پای‌بست آمد                             (مولوی، 1390، ص. 238)

خامش: «(شاعرانه) خاموش» (انوری، 1382، ج. 4/2658). خمش: «(شاعرانه) 1. خاموش؛ ساکت» (انوری، 1382، ج. 4/2827). تحلیل این بیت درست مشابه شاهد واژگان خمش و خموش در سطرهای پیشین است.

نه چنان گوهر مرده که نداند گهر خود

همه گویا همه جویا همگی جانور آید                          (مولوی، 1390، ص. 266)o

گوهر: «1. هرکدام از سنگ‌های قیمتی مانند الماس، زمرد، و یاقوت. 2. مروارید» (انوری، 1382، ج. 6/6304). گهر: «(شاعرانه) گوهر» (انوری، 1382، ج. 6/6312). گهر تخفیف شاعرانۀ واژۀ گوهر است که به‌ضرورت رعایت وزن شعر در چنین صورتی استعمال شده است. این دو واژه به این دلیل ذیل جناس‌نما قرار می‌گیرند که در وجه تجنیسی آن‌ها شرط اختلاف معنا رعایت نشده است و همچنین در وجه تکریر فاقد رعایت همسانی صوری هستند.

من گوش‌کشان گشتم از لیلی و از مجنون

آن می‌کشدم زان سو وین می‌کشدم زین سون                          (مولوی، 1390، ص. 660)

سو: «جای مورد اشاره، مورد نظر یا معیّن؛ جانب؛ طرف؛ جهت» (انوری، 1382، ج. 5/4286). سون: «سوی؛ طرف؛ سمت» (انوری، 1382، ج. 5/4325). در این بیت استفاده از جناس‌نما مطلقاً برای رعایت قافیه است، فارغ از وزن؛ یعنی ضرورت رعایت قافیه شاعر را مجاب کرده که واژۀ سو را در استعمال دوم، به سون بدل کند و جناس‌نما خلق کند. این افزایش واجی مشابه جناس زاید است.

با یار بودم ساعتی رفتم به باغ و بوستان

در باغ و بستان آمدم افتان و خیزان ساکنک                           (دهلوی، 1361، ص. 367)o

بوستان: «1. بستان» (انوری، 1382، ج. 2/1061). بستان: «1. باغ گل و میوه» (انوری، 1382، ج. 2/967). در این بیت تکرار بوستان به‌ضرورت رعایت وزن، به‌شکل بستان ذکر شده که گمان ایجاد صنعت جناس را به وجود می‌آورد، حال ‌آنکه واژۀ باغ که در جایگاه مناسب با وزن آمده، بدون تغییر و عیناً تکرار شده است. این شاهد به‌خوبی مبیّن این موضوع است که استفاده از جناس‌نما در شعر مبنی‌بر اصلاح خللی است که رعایت‌نکردن آن شعر را به وجهی دارای مشکل می‌کند.

خدای را مفشان خون دیده بر دامان

که دامن تو نیالوده بر به هیچ گناه                  (ادیب‌الممالک، 1312، ص. 460)o

دامان: «دامن» (انوری، 1382، ج. 4/2981). دامن: «2. قسمت پایین هر نوع لباس» (انوری، 1382، ج. 4/2983). در این بیت نیز جناس‌نما ظاهری همچون جناس زاید دارد.

رخ شاه محمود شست از گناه

که شد یاور پادشه پادشاه                  (ادیب‌الممالک، 1312، ص. 667)o

پادشه: «شاه» (انوری، 1382، ج. 2/1230). پادشاه: «شاه» (انوری، 1382، ج. 2/1229). نمود جناس‌نما در این بیت ناظر بر یکی دیگر از انواع جناس، یعنی جناس مزدوج[3] است. این دو واژه با برخورداری از معنای قاموسی یکسان، نمی‌توانند ذیل جناس قرار بگیرند و از‌سوی‌دیگر، چون از نظر صوری ناهمسان هستند در مقولۀ تکرار نیز نمی‌گنجند.

چون سوارش بر مردم همه پیغمبر بود

او هم اندر بر خرها همه پیغامبر است               (ایرج میرزا، 2536/1356، ص. 66)o

پیغمبر: «1. فرستادۀ خدا که مردم را به‌سوی او دعوت می‌کند و آن‌ها را راهنمایی می‌کند» (انوری، 1382، ج. 2/ 1523-1522). پیغامبر: «1. پیغمبر» (انوری، 1382، ج. 2/1522). در این نمونه و مثال بعدی، جناس‌نما به‌شکلِ جناس زاید در بیت ذکر شده که تحلیل آن‌ها هم‌راستا با نمونه‌های پیشین است.

نای آزادی کند چون نی نوای انقلاب

باز خون سازد جهان را نینوای انقلاب                       (فرّخی یزدی، 1357، ص. 92)

نای: «4. (موسیقی ایرانی) نوعی ساز بادی مانند بوق یا شیپور که روز جنگ می‌نواختند» (انوری، 1382، ج. 8/7729-7728). نی: «2. (موسیقی ایرانی) ساز بادی در مناطق مختلف ایران و از جنس‌های مختلف و پلاستیک. دارای چهار تا شش سوراخ در پشت» (انوری، 1382، ج. 8/8064).

 

3-4 تقلیب

یکی دیگر از شگردهای شاعران برای ساختن جناس‌نما، روش تقلیب است. قلب واژه‌ها برای ایجاد جناس‌نما گاه بنا بر ضرورت‌ها و گاه بی‌هیچ ضرورتی انجام گرفته است. این‌گونه استنباط می‌شود که در کاربست‌های غیرضروری صرفاً انگیزۀ شاعران پرهیز از تکرار واژه‌هاست. به بیان دیگر اینکه شاعران از تکرار واژه‌های دور از وجه ادبی و غیر هنری و نامؤثر در ادبیّت متن پرهیز می‌کنند.

اگر مدح و حمد و ثنا راست معدن نیارد حمد و مدح و شکر و توصیفت گرش باشد جود تو محیطی است که بی غور و کنار است

توئی معدن حمد و قطب ثنائی                     (مسعود سعد، 1362، ص. 516) محیط آمه شجر خامه فلک نامه جهان دفتر                            (قاآنی، 1363، ص. 286) جاه تو جهانی است که بی حّد و کران است                            (ساوجی، 1376، ص. 49)

کنار: «نقیض میان. کنارۀ چیزی و گوشه و طرف. ضد میان و آن را کران نیز گویند» (دهخدا، 1377، ج. 12/18602). کران: «کنار باشد که در مقابل میان است. کناره» (دهخدا، 1377، ج. 12/18232). در این بیت و ابیات بعد جناس‌نما با شگرد تقلیب واژگان بنا بر ضرورت رعایت قافیه ایجاد شده است.

شب اعدات را مباد کران شاید که نیست نعمت و جاه تو را کران روی هامون سبز چون گردون ناپیدا کران تا هوا را پدید نیست کنار جهان جاه تو را ناممهدست کران نه حدّ کوشش این را پدید هست کنار هم در کنار سایۀ شمشاد اوست باغ

روز شادیت را مباد کنار               (انوری ابیوردی، 1364، ص. 135) زیرا که نیست همت و فضل تو را کنار               (فرخی سیستانی، 1335، ص. 154) روی صحرا ساده چون دریای ناپیدا کنار               (فرخی سیستانی، 1335، ص. 176) تا فلک را پدید نیست کران                (فرخی سیستانی، 1335، ص. 313) محیط جود تو را نامعینست کنار                           (قاآنی، 1363، ص. 321) نه بحر بخشش آن را پدید هست کران                           (تبریزی، 1362، ص. 285) هم بر کران چشمۀ خورشید او چه است                             (غزنوی، 1362، ص. 264)

در این بیت و بیت بعد، از جناس‌نما فقط برای پرهیز از تکرار واژه استفاده شده است.

دیدم به ناز تکیه زده بر کنار حوض

همچون گلی که نو شکفد بر کران جوی                             (فرغانی، 1364، ص. 365)

3-5 اشتقاق

اشتقاق نیز شگرد دیگری است که شاعران برای پرهیز از تکرار واژه‌ها و ساختن جناس‌نما به کار می‌بندند. در این روش با استفاده از اشکال دیگر یک ریشه و نگاهداشت معنا جناس‌نما خلق می‌شود.

اگر به کوی تو باشد مرا مجال وصول کنم از حمد و مدح این دو امام

رسد به دولت وصل تو کار من به اصول                           (حافظ، 1373، ص. 306) ری و خوی را ز محمدت دو ازار                          (خاقانی، 1391، ص. 204)

حمد: «ستایش و شکر. نقیض ذم و نکوهش. سپاسداری» (دهخدا، 1377، ج. 6/9197). محمدت: «ستایش و مدح و ثنا و ذکر خیر و نیک‌نامی. سپاس. حمد. ستودن» (دهخدا، 1377، ج. 13/20441). در این بیت جناس‌نما به شیوۀ اشتقاق با حفظ معنای ستایشگری خلق شده است.

گیتی چو فرش باغ ز فرش منقش است

کز سنبلش فِراش و ز شمشاد مفرش است                     (فلکی شروانی، 1345، ص. 91)

فرش: «بساط افکنده. گستردنی. زیرانداز. قالی» (دهخدا، 1377، ج. 11/17077). فِراش: «گستردنی. آنچه گسترده می‌شود و بر آن می‌خوابند» (دهخدا، 1377، ج. 11/17015). مفرش: «هرچه بگسترانند. گستردنی» (دهخدا، 1377، ج. 14/21265). همان‌طور که ملاحظه می‌شود در این بیت، فلکی شروانی جناس‌نمای سه رکنی به اقتضای وزن و قافیه استعمال کرده است.

آنکه منکر بود روز حشر و روز بعث را o

رزم او دیده مقر آمد که روز محشر است                          (عنصری، 1363، ص. 18) o

حشر: «قیامت. رستاخیز. روز قیامت» (دهخدا، 1377، ج. 6/9080-9079). محشر: «روز قیامت. روز رستخیز» (دهخدا، 1377، ج. 13/20386).

 

3-6 تبدیل واجی

از دیگر روش‌ها و شگردها برای ساختن جناس‌نما تبدیل یک واج به واجی دیگر در واژه است. مجوّز این تبدیل واجی در گروی یکسان ماندن معناست.

جار و جنجال و خدم با خود میاور زینهار به برگ نسرین زنجیر برنهاد از قیر

زآنکه طبعم رنجه است از قیل و از قال ای وزیر                  (ادیب‌الممالک، 1312، ص. 270) به گرد پروین پرگار برنهاد از قار                       (امیر معزی، 1318، ص. 389)

قیر: «جسم جامد غیر‌متبلور سیاه‌رنگی که سطح شکستگی آن مانند شیشه ناصاف است و در اماکن نفتی قدیمی یافت می‌شود» (دهخدا، 1377، ج. 12/17836). قار: «قیر. قیر که بر کشتی و جز آن مالند» (دهخدا، 1377، ج. 11/17301). ضرورت استفاده از جناس‌نما در این بیت با حفظ معنا رعایت قواعد قافیه است.

باغ‌ها بینم همی پر زنگیان پای‌کوب به بالا و کمرگاه به زلفین و به مژگانت روزی که گرد معرکه تیره کند هوا در غم آزت چو شیر شد سر چون قیر

چهره اندوده به قیر و جامه آلوده به قار                      (امیر معزی، 1318، ص. 215) زهی تیر و زهی تار زهی قیر و زهی قار                          (سنایی، 1386، ص. 182) گردد زمین چو قیر و فلک تار همچو قار                  (عمعق بخارایی، 1339، ص. 167) وان دل چون تازه شیر تو شده چون قار                     (ناصرخسرو، 1357، ص. 258)

4 نتیجه‌

چنان‌که از نظر گذشت ارتباط صوری و معنایی برخی واژه‌ها با یکدیگر در متون، آمیزه‌ای است از دو صنعت جناس و تکرار، به‌گونه‌ای که پنداشت کاربست این صنایع برای مخاطب به وجود می‌آید. این واژه‌ها به شیوه‌های گوناگونی اعم از ممال، تعریب و تفریس، تخفیف و تزیید واجی، تقلیب، اشتقاق و تبدیل واجی به کار برده شده و در ظاهر، درست مشابه انواعی از فروع صنعت جناس است. هدف از این تغییرات صوری بیشتر رعایت افاعیل عروضی و قوافی در شعر و همچنین پرهیز از تکرار واژه در ترصیع و موازنه است. نگارندگان با هدف بازشناختن این نوع واژه‌ها و تمیز آن‌ها از صنایع جناس و تکرار، آن‌ها را در قالب نوینی با نام جناس‌نما تعریف کرده تا مخاطبان متون، ضمن برکنار ماندن از خطاهای سهوی، این نوع واژه‌ها را ذیل عنوانی مستقل و مشخّص بشناسند. در ادامه پرسش‌های پژوهش پاسخ داده می‌شود:

1 .جناس‌نما در وجه صوری با صنعت جناس مشابه و در وجه معنایی از آن متمایز است.

2 .جناس‌نما در وجه معنایی به صنعت تکرار شباهت دارد و در وجه صوری بین آن‌ها تفاوت است.

3. 3. جناس‌نما به دلیل این‌که دارای شرایط کافی برای تبدیل‌شدن به صنایع جناس و تکرار نیست، ذیل این دو صنعت نمی‌گنجد.

در پایان شایان یادآوری است که ممکن است واژه‌های دیگری ازاین‌دست را نیز بتوان به شیوه‌های دیگر ذیل این عنوان قرار داد.

 

1. 1. این عنوان را نگارندگان وضع کرده‌اند.
2. 2. در برخی منابع نام‌های دیگری نظیر جناس اختلاف مصوت بلند (شمیسا، 1374، ص. 45) یا ناقص اختلافی ذکر شده است.
3. «وهو أن یتوالی الجناسان مطلقاً من غیر فصل بینهما إلا بحرف جر أو عطف وما أشبهه. سمی بذلک لازدواج اللفظین بتوالیهما، ولما یظهر بین الکلمتین من الاستواء، ویسمی المکرر والمردد أیضاً؛ لتکرر أحدهما بالآخر، وترداده به» (الجندی، 1954م، ص. 160).

تعداد مشاهده مقاله: 394

تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 271