رویکرد کلامی- تاریخی به سیرۀ نبوی(ص) در سیره‌نگاری علی دوانی و مهدی پیشوایی

مقدمه

نگارش سیرۀ رسول خدا(ص) با رویکردهای گوناگونی نگاشته شده که ازجمله این رویکردها، رویکرد کلامی-تاریخی است که در برخی از آثار مرتبط با رسول خدا (ص) بازتاب یافته است. دو کتاب تاریخ اسلام از آغاز تا هجرت نوشتۀ علی دوانی و تاریخ اسلام (از جاهلیت تا رحلت پیامبر اسلام) از مهدی پیشوایی ازجمله آثاری‌اند که بررسی محتوایی آن‌ها حاکی از همسویی این آثار با ویژگی‌های و مؤلفه‌های رویکرد کلامی-تاریخی است. بدین‌سان، این پرسش مطرح شد که رویکرد کلامی-تاریخی چیست و چه بازتابی در دو اثر تاریخ اسلام از آغاز تا هجرت علی دوانی و تاریخ اسلام مهدی پیشوایی یافته است؟ پاسخ احتمالی به این پرسش این است که رویکرد کلامی-تاریخی رویکردی تلفیقی و دوگانه است که از کلام و تاریخ بهره گرفته و به‌دلیل تقدم کلام بر تاریخ، باورها و آموزه‌های کلامی در بررسی تاریخی تقدم دارند. با توجه به پیشینه و پژوهش‌های علی دوانی و مهدی پیشوایی، این دو در اتخاذ رویکرد کلامی-تاریخی در نگارش تاریخ و سیرۀ رسول خدا(ص) همسو به نظر می‌رسند، و محتوای دو اثرشان این فرضیه را تأیید می‌کند. در ضرورت و اهمیت بررسی این موضوع باید گفت که چنین پژوهش‌هایی علاوه‌بر آنکه به تبیین جزئی‌تر و دقیق‌تر رویکردها کمک می‌کنند، تمایزهای آن‌ها را نیز نشان می‌دهند. همین دلیل موجب شد که دو اثر انتخاب شود، چه اینکه با بهره‌گیری از داده‌های هر دو اثر، تصویر کامل‌تری از رویکرد کلامی-تاریخی می‌توان ارائه کرد، درحالی‌که ممکن است با انتخاب یکی از این دو اثر چنین هدفی حاصل نشود. ازسویی، این پژوهش به فهم رویکرد و پیش‌فرض‌های نویسندگان آثار نیز کمک می‌رساند. به همین دلیل و در راستای پاسخ به پرسش یادشده دو کتاب تاریخ اسلام از آغاز تا هجرت اثر علی دوانی و تاریخ اسلام (از جاهلیت تا رحلت پیامبر اسلام) نوشتۀ مهدی پیشوایی به روش تحلیل محتوا و به‌صورت مقایسه‌ای واکاوی شده و بر مبنای داده‌های موجود در آن‌ها شواهد کافی برای تبیین دقیق‌تر رویکرد کلامی-تاریخی به دست آمد که در ادامه به آن پرداخته خواهد شد.

پیشینۀ پژوهش

مطالعات رویکردشناسانه پیش‌تر مورد توجه برخی از محققان بوده است، به‌طوری که همین روند به گونه‌شناسی رویکردهای مختلف در نگارش سیرۀ نبوی (ص) انجامیده است. انجام پژوهش‌هایی برای تبیین رویکرد کلامی و تاریخی به‌صورت مستقل و نیز رویکرد تلفیقی کلامی-تاریخی دغدغه نویسندگان بوده است. ازجمله آثاری که به تبیین رویکرد کلامی پرداخته، آثاری دربارۀ رویکرد سید جعفر مرتضی عاملی است که ازجمله آن‌ها می‌توان به کتاب مجموعه مقالات رویکرد الصحیح به سیرۀ رسول خدا(ص) از جعفریان و همکاران (1380)، اشاره کرد که تبیینی از رویکرد سید جعفر مرتضی عاملی در نگارش کتاب الصحیح من سیرة النبی الأعظم ارائه کرده است. همچنین، حمید جلیلیان و سید محمدعلی ایازی (1396) در مقالۀ «معیارسنجی باورهای کلامی در ارزیابی روایات تاریخی در الصحیح من سیره النبی الأعظم(ص)»، به تبیین رویکرد کلامی ایشان پرداخته‌اند. تبیین رویکرد تاریخی در مقالۀ حضرتی (1392) با نام «نسبت تاریخ‌شناسی و علم کلام در حوزه امام‌شناسی: مورد امام رضا (ع)» و حضرتی (1394) در مقالۀ «درآمدی بر نقد تاریخی» دنبال شده است. علاوه‌بر این مطالعات عام، دربارۀ رویکرد کلامی-تاریخی نیز آثاری در دست هست که ازجمله آن‌ها می‌توان به مقالۀ میرآقاسی رودکی و همکاران (1401) با عنوان «تبیین رویکرد کلامی- تاریخی علامه مجلسی در نگارش سیرۀ نبوی مبتنی‌بر کتاب حیات القلوب» اشاره کرد که فارغ از آنکه موضوع بررسی آن کتاب حیات القلوب علامه مجلسی است و نه سیره‌نگاری علی دوانی و مهدی پیشوایی، در تبیین رویکرد کلامی-تاریخی اقدام بایسته و جامع صورت نگرفته و به همین دلیل ضرورت انجام پژوهشی ژرف‌تر در تبیین این رویکرد را مرتفع نکرده است؛ ازاین‌رو، به جهت ضرورت تبیین رویکرد کلامی-تاریخی و نیز به‌دلیل اهمیت آثار تاریخی علی دوانی و مهدی پیشوایی در حوزۀ سیرۀ رسول خدا(ص) این پژوهش مورد توجه نویسنده قرار گرفته و در قالب نوشتار حاضر سامان یافت. تبیین رویکرد کلامی-تاریخی، به‌ویژه با مطالعه بر روی دو اثر تاریخ اسلام از آغاز تا هجرت علی دوانی و تاریخ اسلام (از جاهلیت تا رحلت پیامبر اسلام) مهدی پیشوایی پیش‌تر مورد توجه قرار نگرفته است. علاوه‌بر اینکه رویکرد کلامی-تاریخی به‌طور مشخص تعریف و مؤلفه‌ها و ویژگی‌های آن بررسی نشده است، تحلیل این رویکرد براساس داده‌های این دو اثر نیز تاکنون مورد توجه قرار نگرفته است؛ ازاین‌رو، می‌توان این پژوهش در نوع خود بدیع خواهد بود.

روش تحقیق

این مطالعۀ کیفی به‌‌لحاظ روش با تکیه بر تحلیل محتوا و به‌صورت مقایسه‌ای سامان یافته است. در این روش، ابتدا بر مبنای تصویروارۀ موجود از رویکرد کلامی-تاریخی به طبقه‌بندی و کدگذاری داده‌های استخراج‌شده از دو کتاب تاریخ اسلام از آغاز تا هجرت اثر علی دوانی و تاریخ اسلام نوشتۀ مهدی پیشوایی اهتمام ورزیده و همسویی داده‌های موجود در این دو اثر را با تصویروارۀ موجود از رویکرد کلامی-تاریخی به اثبات می‌رساند. گفتنی است تبیینی از تصویروارۀ موجود از رویکرد کلامی در مفهوم شناسی و در خلال مباحث ارائه خواهد شد. ازسوی‌دیگر، از منظر هدف می‌توان این پژوهش را در زمرۀ پژوهش‌های توسعه‌ای دانست؛ زیرا به توسعۀ دانش درزمینۀ رویکرد کلامی-تاریخی کمک خواهد کرد.

الف) مفهوم شناسی

رویکرد کلامی-تاریخی از سه واژۀ کلیدی و مهم تشکیل شده که هرکدام سهمی در جهت‌دهی معنایی به این اصطلاح دارند. واژۀ رویکرد که در ترکیب این اصطلاح وجود دارد، معادل فارسی واژه انگلیسی Approach است که واژه‌های رهیافت، راهبرد، نگرش، تلقی و برخورد، دیگر معادله‌ای آن است (حق‌شناس، 1390، ص. 55؛ باطنی، 1377، ص. 36). در اصطلاح نیز رویکرد به طرحی ذهنی به قضایا و موضوع‌های مختلف اطلاق می‌شود که بر پایۀ باورهای فرد و نوع ارتباطی که فرد با موضوع برقرار می‌کند، ایجاد می‌شود (باقری، 1367، ص. 32). با توجه به این تعریف، می‌توان گفت مراد از این واژه در مطالعات تاریخی نوع نگرش حاکم بر مورخ بوده که بر مطالعات و پژوهش‌های وی و در نتیجه تحلیلی که ارائه می‌کند، اثر می‌گذارد. همچنین، رویکرد در مطالعات سیرۀ نبوی(ص) به نگرش و نوع مواجهه سیره‌نگار با سیرۀ رسول خدا(ص) و روش پردازش، ارزیابی و ارائۀ آن اشاره دارد. واژۀ کلام نیز در اینجا اشاره به آموزه‌ها و باورهای کلامی دارد که فرد باورمند به آن معتقد بوده و خاستگاه آن عقل، نقل معتبر یا خوش‌گمانی است (حسن بیگی، 1395، ص. 12). مراد از واژۀ تاریخی در اینجا پایبندی به روش تاریخی و الزامات آن است که عبارت است از: زمانمندی، مکانمندی، تبیین روابط علّی و معلولی رخدادها و متکی بودن بر اسناد و شواهد تاریخی (طباطبایی، 1400، ص. 4-6). این در حالی است که رویکرد کلامی-تاریخی رویکردی تلفیقی محسوب می‌شود که وامدار کلام و تاریخ است و از هر دو بهره می‌گیرد، با این توضیح که در تزاحم میان آموزۀ کلامی و گزارۀ تاریخی، کلام تقدم خواهد داشت. در این رویکرد توجه به باورها اصل بوده و تخطی نکردن از آن‌ها ضروری است. در واقع، در این رویکرد تاریخ، بستری برای تثبیت باورها و دفاع از آن‌هاست. باوجود این در رویکرد تاریخی نگارنده به‌دنبال کشف واقعیت بوده و به‌دنبال اثبات باورها نیست و ازسویی فقط موضوع‌های تاریخی را بررسی کرده و به مباحث فراتاریخی ورودی ندارد. همچنان که در رویکرد تاریخی-کلامی نیز باورها اهمیت و جایگاه ویژه‌ای دارد و مؤلف می‌کوشد از باورهای بنیادین تخطی نکند؛ اما به‌مانند رویکرد کلامی‌تاریخی دایرۀ باورها را گسترده نکرده و تنها بر باورها و آموزه‌های بنیادین تأکید دارد، درحالی‌که در رویکرد کلامی-تاریخی دایرۀ وسیع‌تری از باورها مورد اهتمام نگارنده است. ازسویی، مؤلف در این نگاه به‌دنبال ارائۀ الگو از سیرۀ رسول خدا(ص) است؛ ازاین‌رو، در نگارش تاریخ و سیرۀ آن حضرت اهداف تربیتی را نیز دنبال می‌کند؛ بنابراین، در توصیف آن می‌توان گفت که رویکردی کلامی-تاریخی به تاریخ و سیرۀ رسول خدا(ص) یعنی نگارش تاریخ و سیرۀ آن حضرت با تکیه بر مبانی کلامی و با بهره‌گیری از شواهد و مستندات تاریخی است؛ به‌گونه‌ای که برای مخاطب باورمند اقناع ایجاد و الگویی تربیتی از تاریخ و سیرۀ آن حضرت ارائه کند.

ب) معرفی نمونه‌ها

همان‌گونه که پیش‌تر اشاره شد در این نوشتار به بررسی دو اثر که هم‌آوا با رویکرد کلامی-تاریخی نگاشته شده‌اند، پرداخته خواهد شد. یکی از این آثار کتاب تاریخ اسلام از آغاز تا هجرت نوشتۀ علی دوانی از نویسندگان پرکار حوزوی است که در دورۀ معاصر آثار بسیاری را در حوزۀ تاریخ اسلام و پیرامون رجال شیعه پدید آورده است. نویسنده در مقدمۀ چاپ دوم کتاب نوشته است که این اثر را با تکیه بر مآخذ نخستین و منابع حدیثی شیعه و سنی نگاشته است. کتاب به سبکی نو و با نثری روان بدون اقتباس و تقلید از روش مورخان و نویسندگان پیشین و معاصر نگاشته و در آن آرا برخی از مورخان نقد شده است. این کتاب در اصل متن پیاده‌شدۀ سلسله مباحثی بوده که دوانی در سال 1353 با پژوهش گرد آورده و آن را تدریس می‌کرده و بعدها نیز مطالبی بر آن افزوده است (دوانی، 1373، ص. 3). نویسنده پس‌از گزارش مفصلی که دربارۀ وضعیت عربستان، اعراب زمان پیامبر(ص) و نیاکان آن حضرت ارائه کرده (دوانی، 1373، ص. 9-54)، به تاریخ پیامبر(ص) تا هجرت به مدینه پرداخته است. روشن نیست چرا نویسنده بخش هجرت تا رحلت رسول خدا(ص) را بررسی نکرده است، چه اینکه در این دوره به‌دلیل شکل‌گیری حکومت اسلامی در مدینه اتفاقات و رخدادهای مهمی پدید آمد که نیازمند تحلیل و واکاوی است. به‌هرحال، در این نوشتار، چاپ دوم کتاب تاریخ اسلام از آغاز تا هجرت که در سال 1373 منتشر شده، بررسی شده است.

اثر دیگری که در این نوشتار به آن پرداخته خواهد شد کتاب تاریخ اسلام (از جاهلیت تا رحلت پیامبر اسلام) تألیف مهدی پیشوایی است که سال‌ها در حوزۀ تاریخ به‌ویژه تاریخ اهل‌بیت(ع) به تحقیق و تألیف و تدریس پرداخت. این اثر گزارشی کامل از تاریخ اسلام با نگاه به دورۀ پیش‌از ولادت و نبوت ایشان است، چه اینکه به باور نویسنده برای فهم درست تاریخ اسلام، درک تاریخ جاهلیت ضروری است (پیشوایی، 1382، ص. 17)؛ ازاین‌رو، نویسنده بخش مفصلی را به این موضوع اختصاص داده و در آن به جزیرة العرب، مناطق و ساکنان آن، مذاهب و ادیان موجود در جزیرة العرب و فرهنگ‌ها و آداب و سنن آن پرداخته است (پیشوایی، 1382، ص. 21-96). نویسنده می‌کوشد تا برای هریک از حوادث عصر نبوی، منابع جداگانه و متنوعی بیاورد. همچنین با بیان شواهد قرآنی و حدیثی، حوادث را از شکل گزارش صِرف بیرون آورده و به تحلیل و بررسی برخی از آن‌ها پرداخته است. همچنان که به‌اقتضای مباحث به بررسی شبهاتی که از سوی خاورشناسان و دیگران مطرح شده نیز پرداخته است. تألیف این کتاب برای دانشجویان مقطع کارشناسی جنبۀ آموزشی داشته و در سال 1382، نشر معارف آن را در قم منتشر کرده است. همین نسخه در نوشتار حاضر بررسی شده است.

ج) ویژگی‌های رویکرد کلامی–تاریخی به سیرۀ پیامبر(ص)

رویکرد کلامی-تاریخی ویژگی‌هایی دارد که در این نوشتار با تکیه بر محتوای دو اثر تاریخ اسلام از آغاز تا هجرت علی دوانی و تاریخ اسلام (از جاهلیت تا رحلت پیامبر اسلام) مهدی پیشوایی به آن‌ها پرداخته خواهد شد.

1. هدف

در رویکرد کلامی-تاریخی سیرۀ رسول خدا(ص) منبعی برای هدایت است و مورخ ازاین‌رو به آن می‌پردازد که زمینه را برای هدایت جامعه و الگوگیری از وی فراهم سازد. در واقع، در این رویکرد پرداختن به تاریخ، اصل نیست؛ بلکه ابزار و وسیله‌ای برای دستیابی الگوی عملی به هدف هدایت و تربیت است. بر این اساس، مباحثی که در این آثار مطرح شده به‌صورت هدفمند و به‌منظور ارائۀ تصویری روشن از تاریخ و سیرۀ رسول خدا(ص) و الگوسازی از ایشان بوده است. به همین دلیل هرچیزی که به درک بهتر تاریخ و سیرۀ آن حضرت کمک کند مورد توجه قرار می‌گیرد؛ ازاین‌رو، پیشوایی در کتاب تاریخ اسلام (از جاهلیت تا رحلت پیامبر اسلام) به دورۀ جاهلیت پرداخته، چه اینکه بر این باور بوده که این موضوع به درک بهتر تاریخ رسول خدا(ص) و علت ظهور اسلام در جزیرة العرب کمک می‌کند. پاسخگویی به سؤالات و شبهات نیز ازجمله اهدافی است که در آثار نگاشته‌شده با رویکرد کلامی-تاریخی دنبال شده است. ازسویی، ایجاد اقناع درون‌مذهبی برای مخاطب شیعه نیز هدف دیگری است که در این کتاب‌ها به آن توجه می‌شود. علی دوانی در کتاب تاریخ اسلام از آغاز تا هجرت بعداز آنکه خبر از اعلام جانشینی حضرت علی(ع) در جلسۀ سه‌نفره رسول خدا(ص) با وی و حضرت خدیجه(س) می‌دهد، تصریح می‌کند که این خبر با اعتقاد ما شیعیان مبنی‌بر خلافت بلافصل حضرت علی(ع) از رسول خدا(ص) هماهنگ بوده و مهم نیست که در کتاب‌های ابن‌هشام و ابن‌سعد و امثال اینان به آن اشاره نشده باشد (دوانی، 1373، ص. 116). این سخن بیان‌کنندۀ کارکرد درون‌مذهبی کتاب یادشده، است که نویسنده به آن تصریح کرده است.

نکتۀ دیگر اینکه مطالعات تاریخی تقرب به خداوند و جلب رضایت اهل‌بیت(ع) یکی دیگر از اهداف نویسندگان آثار با رویکرد کلامی-تاریخی است. برای همین منظور، این نویسندگان توجه خود را معطوف به تاریخ مقدس، یعنی تاریخ پیامبر(ص) و اهل‌بیت(ع) کرده‌اند و به موضوع‌هایی که با تاریخ مقدس و پیرامون آن مرتبط نیست، علاقه‌ای نشان نداده‌اند؛ زیرا پرداختن به آن‌ها را سودمند ندانسته و خارج از رسالت دینی و حوزوی خود می‌دانسته‌اند (جباری، 1394، ص. 48). بر این اساس، تلاش علی دوانی پرداختن به موضوع‌هایی بوده که به تاریخ پیامبر(ص)، ائمه، اصحاب ایشان یا علمای دین مرتبط بوده است. این رویکرد را پیشوایی نیز در نگارش آثار تاریخی دنبال کرده و وی نیز تمرکز خود را بر تاریخ پیامبر(ص) و اهل‌بیت(ع) گذاشته است. علاوه‌بر کتاب تاریخ اسلام (از جاهلیت تا رحلت پیامبر اسلام)، کتاب‌هایی همچون سیرۀ پیشوایان و مقتل جامع سیدالشهداء(ع) گواهی بر این ادعاست.

2. مبانی و الزامات رویکرد کلامی– تاریخی

1-2. تکیه بر باورهای کلامی

یکی از ویژگی‌های و مبانی مهم رویکرد کلامی‌تاریخی تکیه بر باورها و مبانی کلامی و تخطی نکردن از آن‌ها و دفاع از این مبانی است. این ویژگی از ابزار پرداختن به تاریخ مقدس است، توضیح اینکه اساساً رجوع به موضوع‌هایی دربارۀ تاریخ مقدس بر مبنای باور داشتن به رسالت دینی در برابر اهل‌بیت(ع) اتفاق افتاده است؛ ازاین‌رو، تحفظ بر باورها اصلی مهم در تاریخ‌نگاری با رویکرد کلامی‌تاریخی است (جباری، 1394، ص. 49)؛ برای نمونه، علی دوانی در نقد نذر عبدالمطلب اولین دلیلی که ارائه می‌کند ناسازواری این گزارش با شأن و جایگاه عبدالمطلب و مقام و منزلت وی است. دوانی با تأکید بر اینکه باورهای شیعی حاکی از موحد بودن عبدالمطلب است، این نذر را با خداپرستی وی ناسازگار می‌داند (دوانی، 1373، ص. 54-59). پیشوایی نیز به‌صورت مستقل به این موضوع نپرداخته، اما در پاورقی به این موضوع اشاره کرده و با ارجاع به کتاب تاریخ اسلام از آغاز تا هجرت علی دوانی همگرایی خود را با وی در تأکید بر باورها در نقد گزارش تاریخی یادشده نشان داده است (پیشوایی، 1382، ص. 102). دوانی همین رویکرد را در نقد داستان عشق فاطمه خثعمیه به عبدالله پدر رسول خدا(ص) که حاوی گزاره‌های ناهمگون با فردی مؤمن و خداپرست است به کار برده و این داستان را جعلی می‌شمارد (دوانی، 1373، ص. 61). همچنین، پیشوایی در بیان ایمان خاندان رسول خدا(ص) ابتدا به باور شیعه به موحد بودن ایشان اشاره کرده و سپس از مستند بودن این باور به آیات و روایات سخن به میان می‌آورد. وی این رویه را دربارۀ ایمان ابوطالب نیز پی گرفته است (پیشوایی، 1382، ص. 102). در این رویکرد، ناسازگاری گزارش‌ها با عصمت رسول خدا(ص) یا شأن وی دلیل مهمی برای رد گزارش خواهد بود. رد گزارش حضور حضرت محمد(ص) در جنگ‌های فجار (پیشوایی، 1382، ص. 115) و نیز رد مزدوری حضرت محمد(ص) برای خدیجه و قائل شدن به اینکه قرارداد مضاربه معیار تعامل تجاری آن حضرت با خدیجه بوده (پیشوایی، 1382، ص. 117)، بیشتر به‌دلیل ناسازگاری این گزارش‌ها با شأن حضرت محمد(ص) صورت گرفته است. همچنان که، نقد کردن گزارش چوپانی حضرت محمد(ص) برای مردمانی از مکه به‌دلیل تناسب نداشتن آن با شأن آن حضرت پذیرفته نشده است (دوانی، 1373، ص. 90). این دلیل کلامی ازسوی برخی دیگر از نگارندگان سیره نیز مطرح شده است (سید مرتضی عاملی، 1426ق، ج. 2/98). همچنین، نقد داستان پناه آوردن رسول خدا(ص) به مُطعم بن عدی بعداز بازگشت از طائف به مکه نیز باوجود گردآوری قرائن و شواهد تاریخی عمدتاً به جهت تحفظ بر باورها و مبانی کلامی صورت گرفته است (دوانی، 1373، ص. 181-182). بدین معنا که چون پناه آوردن به یک بت‌پرست با باورها و مبانی کلامی ناسازگار است، قرائن و شواهدی که به وقایع دیگری از تاریخ رسول خدا(ص) مرتبط‌اند کنار هم گرد آمده تا با استناد به آن‌ها گزارش پناه آوردن به مطعم رد شود.

این ویژگی در رویکرد کلامی نیز وجود دارد، با این تفاوت که در رویکرد کلامی تأکیدی حداکثری بر توجه به باورها و مبانی کلامی در بررسی گزارش‌های تاریخی صورت می‌گیرد، به‌گونه‌ای که بسیاری از گزارش‌های تاریخی از تاریخی بودن خارج شده و صبغۀ کلامی می‌گیرند که برخی از آن‌ها به گزاره‌های کلام‌نما یاد می‌کنند (صفری فروشانی، 1394، ص. 95)؛ برای مثال، پیشوایی به نقش حکیم بن حزام در ارسال خواروبار به درون شعب ابی‌طالب در جریان تحریم اقتصادی قریش اشاره کرده، بدون آنکه این گزاره را نقد و رد کند (پیشوایی، 1382، ص. 167)، درحالی‌که سید جعفر مرتضی این گزارش را به‌دلیل تمایل زبیری‌ها به حکیم بن حزام و تلاش آنان در جهت فضیلت‌تراشی برای او رد کرده است. ازسویی، گرایش عثمانی وی و روی‌گردانی او از حضرت علی(ع) را نیز دلیل دیگری بر این فضیلت‌تراشی دانسته است (سید مرتضی عاملی، 1426ق، ج. 3/201). بااینکه پذیرش این خبر به این دلیل که حکیم بن حزام خواسته باشد به عمه‌اش حضرت خدیجه(س) خدمتی کرده باشد، دور ازنظر نیست. نمونۀ دیگر، حفر خندق است که پیشوایی نقل کرده که سلمان فارسی آن را پیشنهاد داده است (پیشوایی، 1382، ص. 251). درحالی‌که سید جعفر مرتضی پیشنهاددهندۀ حفر خندق را رسول خدا(ص) می‌داند که ازطریق الهام خداوند به این راهکار رسیده بود و بر این باور است که سلمان فارسی فقط به تبیین حکمت حفر خندق پرداخت (سید مرتضی عاملی، 1426ق، ج. 10/195-197). این نگاه بر این اساس مطرح می‌شود که از نگاه نویسنده، رسول خدا(ص) بایستی جامع همۀ ویژگی‌های کمال باشد و نمی‌شود چنین راهکاری به ذهن ایشان نرسیده باشد.

2-2. بازنمایی نقش حضرت علی(ص) در تحولات عصر رسول خدا(ص)

پرداختن به نقش و جایگاه حضرت علی(ع) در تاریخ و زندگی رسول خدا(ص) و نیز تحولات عصر آن حضرت ازجمله دغدغه‌مندی‌های نویسندگانی است که با رویکرد کلامی-تاریخی به سیره‌نگاری پیامبر(ص) پرداخته‌اند، چه اینکه برخی در طول تاریخ درصدد بوده‌اند با نپرداختن به جایگاه و نقش آن حضرت در عصر رسول خدا(ص) یا کمرنگ نشان دادن آن از اهمیت حضور ایشان بکاهند؛ ازاین‌رو، نویسنده‌ای که با رویکرد کلامی-تاریخی به سراغ تاریخ صدر اسلام می‌رود، می‌کوشد این خلأ را پر کند. این موضوع با پرداختن به حضور حضرت علی(ع) در کودکی در منزل حضرت محمد(ص) آغاز (پیشوایی، 1382، ص. 221-222) و تا پایان حیات آن حضرت دنبال می‌شود. پیشوایی در بحث از نخستین ایمان‌آورندگان به بیان استدلال‌های تاریخی و حدیثی روی آورده که دلالت بر پیشتازی حضرت علی(ع) در این موضوع می‌کند (پیشوایی، 1382، ص. 138-140). دوانی نیز با استناد به منابع مختلف ازجمله روایات شیعه به تقدم حضرت علی(ع) بر دیگران در ایمان آوردن به رسول خدا(ص) تصریح کرده است (دوانی، 1373، ص، 113-114). این خبر در دیگر منابع و با دیگر رویکردها نیز نقل شده است، با این تفاوت که نویسنده در رویکرد کلامی-تاریخی به‌منظور اثبات حقانیت حضرت علی(ع) در جانشینی رسول خدا(ص) به تبیین این موارد می‌پردازد؛ ازاین‌رو، در این‌گونه آثار ذکر فضائل حضرت علی(ع) مانند ایثار آن حضرت در خوابیدن در بستر رسول خدا(ص) در شب هجرت به مدینه (پیشوایی، 1382، ص. 196-197)، انتخاب حضرت علی(ع) به‌عنوان برادر رسول خدا(ص) (پیشوایی، 1382، ص. 207)، در کنار ذکر رویدادها و احادیثی همچون یوم الدار (دوانی، 1373، ص. 128-130؛ پیشوایی، 1382، ص. 146-148) و حدیث منزلت (پیشوایی، 1382، ص. 294) که بر جایگاه ویژۀ حضرت علی(ع) در نزد رسول خدا(ص) دلالت می‌کند، کارکرد کلامی داشته و برای اثبات جانشینی حضرت علی(ع) از رسول خدا(ص) مطرح شده است (پیشوایی، 1382، ص. 295). در این میان، واقعۀ غدیر نقش پررنگی در نمایان ساختن جانشینی حضرت علی(ع) از رسول خدا(ص) دارد که در این آثار بدان توجه و اهتمام شده و به‌تفصیل به آن پرداخته شده است (پیشوایی، 1382، ص. 311-324.). علی دوانی نیز باآنکه به دورۀ بعداز هجرت به مدینه نپرداخته، از توجه دادن به جانشینی حضرت علی(ع) غافل نبوده است؛ ازاین‌رو، در جریان اسلام آوردن حضرت علی(ع) و حضرت خدیجه(س) با تکیه بر منابع شیعی نقل کرده که رسول خدا(ص) در همان مجلس سه‌نفره جانشینی حضرت علی(ع) پس‌از خود را اعلام فرموده و حضرت خدیجه(س) را به پذیرش این جانشینی دعوت کرده که وی نیز پذیرا بوده و به آن اقرار کرده است (دوانی، 1373، ص. 116). نقش تأثیرگذار حضرت علی(ع) در غزوات موضوعی است که در بخش‌های مرتبط با عملیات نظامی عصر رسول خدا(ص) به‌خوبی به آن پرداخته شده است (پیشوایی، 1382، ص. 228-229، 230، 240-242، 255، 276). نقش حضرت علی(ع) در فتح مکه نیز پررنگ بود (پیشوایی، 1382، ص. 283). این تأثیرگذاری و نقش‌آفرینی که در پیروزی مسلمانان تعیین‌کننده بود، در کنار پرداختن به ناکامی برخی از اصحاب که بعدها بر کرسی خلافت تکیه زدند (پیشوایی، 1382، ص. 275)، به‌نوعی تلاش برای نمایان ساختن ظلمی است که بعداز رحلت آن حضرت به حضرت علی(ع) روا داشته شد؛ یعنی باوجود نقش پررنگ حضرت علی(ع) در اسلام، در کنار تأکیدات رسول خدا(ص) مبنی‌بر جانشینی و خلافت آن حضرت پس‌از رسول خدا(ص) از حق خویش بازماند و دیگران خود را به‌عنوان خلیفۀ معرفی کردند (پیشوایی، 1382، ص. 174). ناگفته نماند در این آثار، دلدادگی به حضرت علی(ع) و همراهی با آن حضرت در برجستگی و جایگاه افراد، تأثیرگذار دانسته شده است. همچنان که، تمجید از ام‌سلمه همسر رسول خدا(ص) در کنار پارسا بودن و ویژگی‌های برجسته ایشان، به پایداری وی در دفاع از اهل‌بیت(ع) و اطاعت از حضرت علی(ع) نیز برمی‌گردد (پیشوایی، 1382، ص. 177)؛ بنابراین، یکی از موضوع‌های مهم در آثار سیره با رویکرد کلامی-تاریخی بازنمایی نقش و جایگاه حضرت علی(ع) در تحولات صدر اسلام است.

3-2. پرداختن به معجزات و امور خارق‌العاده

یکی از ویژگی‌های رویکرد کلامی-تاریخی پرداختن به معجزات است. این در حالی است که در برخی از رویکردها مانند رویکرد تاریخی اقبالی به معجزات نشان داده نمی‌شود و گاه تفسیری مادی از آن ارائه می‌شود. نمونۀ آن را می‌توان در کتاب سیرۀ رسول خدا(ص) تألیف زریاب خویی یافت (زریاب خویی، 1370، ص. 13). درحالی‌که در رویکرد کلامی-تاریخی از تفسیر مادی معجزات و امور خارق‌العاده پرهیز و برای آن ریشه‌ای ماورائی تصویر می‌شود (پیشوایی، 1382، ص. 111)؛ البته در رویکرد روایی یا کلامی نیز به معجزات پرداخته می‌شود که تفاوت آن‌ها با رویکرد کلامی-تاریخی در کمیت معجزات است، بدین معنا که در رویکرد کلامی و روایی نگاهی حداکثری به معجزات وجود دارد، درحالی‌که در رویکرد کلامی-تاریخی به‌دلیل توجه به الزامات تاریخی کمتر به معجزات پرداخته می‌شود. به هر روی، پیشوایی در گزارش سفر تجاری به شام از بروز کراماتی ازسوی حضرت محمد(ص) خبر داده است (پیشوایی، 1382، ص. 118). پرداختن به نقش عوامل غیبی در جنگ‌ها نیز موضوعی است که در این رویکرد دنبال شده است (پیشوایی، 1382، ص. 181-182، 256). پیشوایی به برخی از پیشگویی‌های پیامبر(ص) نیز اشاره کرده است که ازجمله آن‌ها پیشگویی آن حضرت در جریان نگارش متن صلح حدیبیه توسط حضرت علی(ع) است که وقتی نمایندۀ قریش خواستار پاک شدن عنوان «رسول‌الله» در ابتدای صلح‌نامه شد، آن حضرت، به امیرالمؤمنین علی(ع) خبر داد که بعدها چنین اتفاقی برای شما نیز به وقوع خواهد پیوست و این خبر با حذف عنوان «امیرالمؤمنین» در نامۀ حکمیت به اصرار معاویه عینیت پیدا کرد (پیشوایی، 1382، ص. 265-266). علی دوانی نیز به برخی از امور خارق‌العاده پرداخته است (دوانی، 1373، ص. 143-144).

4-2. نگاه انتقادی به برخی از گزارش‌های تاریخی اهل‌سنّت

در رویکرد کلامی-تاریخی به سیرۀ رسول خدا(ص) مؤلف خود را موظف می‌داند که روایتی صحیح از تاریخ و سیرۀ آن حضرت ارائه کند. همین موضوع موجب شده که نویسندگان در این رویکرد نگاهی انتقادی به برخی از گزارش‌های تاریخی در منابع اهل‌سنّت داشته باشند. شایان ذکر است نگاه انتقادی به گزارش‌های تاریخی اهل‌سنّت در رویکردهای دیگر مانند رویکرد تاریخی نیز می‌تواند وجود داشته باشد، با این تفاوت که در رویکرد تاریخی مبنای نقد گزارشی از منابع اهل‌سنّت، ناسازواری آن با ملاک‌های تاریخی است، درحالی‌که در رویکرد کلامی-تاریخی عمدتاً ناسازگاری گزارش با باورهای شیعی دربارۀ عصمت و شأن رسول خدا(ص) یا دیگر باورهای دربارۀ ایشان می‌تواند زمینه‌ساز نقد آن شود. ازجمله این موارد گزارش منقول در برخی از منابع تاریخی از عایشه دربارۀ چگونگی نزول وحی است که حاوی مطالبی است که با شأن و عصمت رسول خدا(ص) ناسازگار است. بر این اساس، پیشوایی با نقدی کلامی-تاریخی به سراغ این گزارش رفته و علاوه‌بر نقد سندی، به‌دلیل آنکه متن روایت نشان‌دهندۀ تردید رسول خدا(ص) در رسالت خویش است، آن را با مقام رسالت ناسازگار دانسته است (پیشوایی، 1382، ص. 131-135). این گزارش پیش‌تر ازسوی علی دوانی در دو کتاب شعاع وحی بر فراز کوه حراء و تاریخ اسلام از آغاز تا هجرت نیز نقد و بررسی شده است. وی در کتاب تاریخ اسلام از آغاز تا هجرت با اتکا به مبانی کلامی شیعه و نیز برخی از روایات که در منابع شیعه آمده، گزارش عایشه را نقد کرده و بر این باور است که مطالب این حدیث با شأن پیامبر تناسبی ندارد (دوانی، 1373، ص. 98-103). وی در کتاب شعاع وحی بر فراز کوه حراء نیز منافات داشتن گزارش عایشه با ساحت رسول خدا(ص) را یکی از دلایل ضعف این گزارش و رد آن می‌داند (دوانی، 1351، ص. 75). علاوه‌بر این، به روایات و گزارش‌های دیگری در نقد آن پرداخته و در نهایت با تکیه بر منابع شیعی تصویری صحیح از اتفاقات پیرامون نزول وحی ارائه می‌کند (دوانی، 1351، ص. 95-97). در واقع نگارندگان به‌دلیل پیش‌فرضی که درزمینۀ شأن و جایگاه رسول خدا(ص) داشته‌اند به‌نقد این گزارش و نظایر آن پرداخته و سپس با استفاده از اخبار دیگر و روایات درون گفتمانی روایتی دیگر از واقعۀ نزول وحی که با مقام رسالت تناسب داشته باشد، ارائه کرده‌اند.

5-2. نقد شبهات مستشرقان

یکی دیگر از ویژگی‌های آثاری که با رویکرد کلامی-تاریخی نوشته شده، نقد شبهات مستشرقان است. در این باره نیز تنها در رویکرد کلامی-تاریخی نیست که محقق به‌نقد شبهات مستشرقان می‌پردازد، بلکه گاه در آثاری که با رویکرد تاریخی نوشته شده‌اند نیز نقد آرا مستشرقان دیده می‌شود. در اینجا نیز تفاوت جدی در روش نقد و ابزار نقد است، بدین معنا که در رویکرد تاریخی مورخ با نگاه به منابع تاریخی و تکیه بر روش تاریخی به‌نقد آرا مستشرقان می‌پردازد. درحالی‌که در رویکرد کلامی-تاریخی اولاً نقد به‌عنوان دفاع از دین و باورها صورت می‌گیرد و دوم آنکه ممکن است نقد با تکیه بر اسناد تاریخی نیز باشد؛ اما ناسازگاری ادعای مستشرقان با باورهای دینی نیز مورد توجه قرار می‌گیرد؛ برای نمونه، پیشوایی در رد داستان‌سرایی مستشرقان از ازدواج رسول خدا(ص) با زینب بنت جحش؛ همسر پیشین زید بن حارثه، در عین آنکه به اسناد تاریخی استناد جسته، به ناسازگاری آن با عصمت، شأن و جایگاه رسول خدا(ص) نیز اشاره کرده است (پیشوایی، 1382، ص. 179). روشن است که در برابر خاورشناسانی که اعتقادی به عصمت رسول خدا (ص) ندارند استناد به ناسازگاری ادعای آنان با عصمت آن حضرت نمی‌تواند اقناع‌آور باشد. در این میان علی دوانی جز اشاراتی (دوانی، 1373، ص. 80)، بررسی و نقدی جدی از دیدگاه مستشرقان ارائه نکرده است.

3. به‌کارگیری ادبیات و تعابیر کلامی-تاریخی

از ویژگی‌های آثاری که با رویکرد کلامی-تاریخی نگاشته شده، به‌کارگیری ادبیات و تعابیر کلامی و تاریخی است. بدین معنا که نگارندگان از تعابیر و اصطلاحاتی بهره گرفته‌اند که در علم کلام و تاریخ رواج دارد؛ ازاین‌رو، در دو کتاب علی دوانی و مهدی پیشوایی در کنار به‌کارگیری تعابیر و اصطلاحاتی همچون بسترشناسی، اخبار، مورخان و عبارات دیگری که در میان مورخان مرسوم است، از اصطلاحات و ادبیاتی که در متون کلامی رواج دارد نیز بهره برده‌اند. به‌گونه‌ای که گاه در نقد گزارشی تاریخی از ناسازگاری آن با باورها (پیشوایی، 1382، ص. 164) یا ناسازگاری گزارشی با عصمت یا شأن پیامبر(ص) بهره گرفته‌اند (پیشوایی، 1382، ص. 179). همچنین، تعابیری مانند «به اعتقاد علمای امامیه» (پیشوایی، 1382، ص. 164)، «اجماع علمای شیعه» (دوانی، 1373، ص. 63) و «به اعتقاد ما شیعه» در این آثار رواج دارد که ادبیات متناسب با آثار کلامی است (دوانی، 1373، ص. 81)؛ بنابراین، ادبیات موجود در این آثار نیز صبغۀ کلامی و تاریخی با ترجیح ادبیات کلامی داشته که حاکی از رویکرد نویسندگان این آثار است، چه اینکه ایشان نگارش سیره را راهی برای ترویج و تثبیت باورها می‌دانند.

4. روش رویکرد کلامی-تاریخی

در رویکرد کلامی-تاریخی نویسنده می‌کوشد با بهره‌گیری از شواهد و اسناد تاریخی و در مواردی به‌کارگیری روش تحلیل تاریخی به نگارش تاریخ و سیرۀ رسول خدا(ص) روی بیاورد؛ زیرا روش تاریخی می‌تواند زبان مشترک میان عقلا باشد (صفری فروشانی، 1394، ص. 96) و به همین دلیل بهره‌گیری از آن در نگارش تاریخ و سیرۀ رسول خدا(ص) ضروری است. علاوه‌بر این، با توجه به تأکید قرآن بر تاریخ و بهره‌گیری تربیتی از آن، بایستی به روش تاریخ و تاریخ‌نگاری توجه کرد (جباری، 1394، ص. 48). در این مسیر، گردآوری شواهد و قرائن موجود، بررسی امکان وقوع حادثه و رویداد ازنظر زمانی و مکانی و صحت‌سنجی اسناد گزارش‌های تاریخی نیز مورد توجه قرار می‌گیرد (پیشوایی، 1394، ص. 43). دوانی و پیشوایی از این شیوه در نقد گزارش‌های تاریخی بهره برده‌اند. همچنان که از تحلیل رویدادهای عصر رسول خدا(ص) نیز غافل نبوده‌اند؛ برای نمونه، دوانی پس‌از نقل خبر حضور حضرت محمد(ص) در جنگ‌های فجار، این گزارش را تحلیل کرده و به این نتیجه رسیده که آن حضرت شخصاً به کسی تیراندازی نکرده و فقط از جان عموهایش دفاع کرده است (دوانی، 1373، ص. 65-66). این سخن بدان جهت گفته شده که حضور در جنگ‌هایی که فجار؛ «گناه پایه» بود، با شخصیت حضرت محمد(ص) تناسب ندارد؛ ازاین‌رو، دوانی به‌دلیل رویکرد تلفیقی کلامی-تاریخی در عین آنکه با تکیه بر اسناد تاریخی به نقل آن پرداخته، به توجیه کلامی آن نیز پرداخته است؛ البته در برخی از نقل‌ها گفته شده که کسانی همچون ابوطالب به این دلیل در این جنگ حاضر شدند که از دامنۀ آن بکاهند (یعقوبی، بی‌تا، ج. 2/15). پیشوایی در تحلیل چرایی مخالفت قریش با دعوت رسول خدا(ص) با تکیه بر شواهد و اسناد ریشه‌های اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و رقابت و حسادت قبیلگی آن را تبیین کرده است (پیشوایی، 1382، ص. 153-158). همچنین، دربارۀ ایمان ابوطالب، به ریشه‌شناسی اتهام کفر ابوطالب پرداخته و به تمایل امویان و عباسیان برای خدشه‌دار کردن ابوطالب به جهت برجسته نشان دادن اجداد خویش اشاره کرده است (پیشوایی، 1382، ص. 173). این تحلیل پیش‌تر ازسوی علی دوانی نیز مطرح شده و وی نیز روایات کفر ابوطالب را ساخته‌وپرداخته بنی‌امیه برای کاستن از فضائل حضرت علی(ع) و تقابل با وی می‌داند (دوانی، 1373، ص. 241). همچنان که، ملاحظه می‌شود نگارندگان در دو نمونۀ یادشده علاوه‌بر بررسی تاریخی، به باورهای کلامی نیز استناد جسته و این گزارش‌ها را رد کرده‌اند. همچنین، علی دوانی در نقد نذر عبدالمطلب اولین دلیلی که ارائه می‌کند ناسازواری این گزارش با شأن و جایگاه عبدالمطلب و مقام و منزلت وی است. دوانی با تأکید بر اینکه باورهای شیعی حاکی از موحد بودن عبدالمطلب است، این نذر را با خداپرستی وی ناسازگار می‌داند (دوانی، 1373، ص. 54-59). وی همین رویکرد را در نقد داستان عشق فاطمه خثعمیه به عبدالله پدر رسول خدا(ص) که حاوی از گزاره‌های ناهمگون با فردی مؤمن و خداپرست است به کار برده و این داستان را جعلی می‌شمارد (دوانی، 1373، ص. 61)؛ بنابراین، در رویکرد کلامی-تاریخی ممکن است مؤلف به گردآوری شواهد و قرائن موجود، بررسی امکان وقوع حادثه و رویداد از منظر زمانی و مکانی و نیز صحت‌سنجی اسناد گزارش‌ها نیز پرداخته باشد (پیشوایی، 1394، ص. 43)؛ اما آنچه مهم است سازگاری یا ناسازگاری گزارش تاریخی با باورها و مبانی کلامی است. نکتۀ دیگر آنکه در رویکرد کلامی-تاریخی در مواردی که به باورهای شیعی مربوط می‌شود تلاش بر آن است که از منابع اهل‌سنّت اسناد و شواهد فراوانی مبنی‌بر درستی باور و گزارش شیعی ارائه شود. نمونه این کار را در گزارش نخستین ایمان‌آورندگان می‌بینیم که پیشوایی تلاش می‌کند بیشتر به منابع تاریخی اهل سنّت ارجاع دهد (پیشوایی، 1382، ص. 138-140). همچنان که با ارجاع به تاریخ طبری و برخی دیگر از منابع اهل‌سنّت نقل می‌کند که حضرت علی(ع) هفت سال پیش‌تر از دیگران با رسول خدا(ص) نماز به پا می‌داشته است (پیشوایی، 1382، ص. 140). همچنین، جریان یوم الدار را نیز از منابع تاریخی اهل‌سنّت نقل کرده است (پیشوایی، 1382، ص. 147). پیش‌تر نیز دوانی در موضوع ولادت حضرت علی(ع) می‌کوشد با ارجاع به برخی از منابع دیدگاه علمایی از اهل‌سنّت که قائل به تولد حضرت علی(ع) در کعبه هستند (دوانی، 1373، ص. 72-74)، این شیوه را به کار برده است.

5. منبع‌شناسی رویکرد کلامی-تاریخی

استفاده هم‌زمان از منابع تاریخی و روایی و توجه بیشتر به منابع شیعی از ویژگی‌های آثاری است که با رویکرد کلامی-تاریخی نگاشته شده‌اند. علی دوانی برای تدوین کتاب تاریخ اسلام از آغاز تا هجرت به منابع تاریخی و روایی شیعه و اهل‌سنّت مراجعه کرده، اما تکیه بر منابع شیعی داشته و تلاش کرده است بر مبنای آن‌ها تصویری مطابق با باورهای شیعی از تاریخ و سیرۀ رسول خدا(ص) ارائه کند که از برخی پیرایه‌ها که در دیگر منابع وجود دارد، عاری باشد. وی در مقدمۀ چاپ اول کتاب و نیز مقدمۀ چاپ دوم به تکیه داشتن اثر خود بر منابع شیعی اشاره کرده است (دوانی، 1373ص. 3، 7). دوانی به پژوهش‌های معاصر شیعیان نیز ارجاع داده است؛ بااین‌حال، از بهره‌گیری از منابع خاورشناسان در مواردی که ارتباطی با باورها نداشته، غافل نبوده است. نکتۀ مهم توجه جدی دوانی به بهره‌گیری از قرآن کریم است که گاه وی با استناد به آیات قرآن کریم برخی از گره‌های تاریخی را گشوده است (دوانی، 1373، ص. 108-109)؛ چنان‌که، در توصیف و تشریح وضعیت عصر جاهلیت به قرآن استناد جسته و دورنمایی از آن جامعه ارائه کرده است (دوانی، 1373، ص. 118-121). در این میان، مهدی پیشوایی در کتاب تاریخ اسلام (از جاهلیت تا رحلت پیامبر اسلام) ارجاعات فراوانی به منابع گوناگون تاریخی و… داشته است. مراجعه به منابع متقدم و معاصر و نیز آثار مستشرقان از ویژگی‌های این اثر است. نویسنده برای هر مطلبی آدرس دقیق آن را ذکر کرده و از کلی‌گویی در ذکر آدرس‌ها پرهیز کرده است. همچنان که، کوشیده است به آیات و روایات نیز به‌تناسب بحث ارجاعاتی داشته باشد (پیشوایی، 1382، ص. 18).

چنان‌که گفته شد توجه به منابع درون‌مذهبی و ارائۀ تصویری متناسب با باورهای شیعی از دغدغه‌های نویسندگان سیرۀ پیامبر(ص) با رویکرد کلامی-تاریخی بوده است؛ ازاین‌رو، در مواردی که روایت‌های مختلفی دربارۀ واقعه‌ای تاریخی وجود دارد، مبنای آن، خبری است که در منابع درون‌گفتمانی از اعتبار بیشتری برخوردار است (پیشوایی، 1382، ص. 104)؛ برای مثال، علی دوانی پس‌از نقل گزارش مشهور دربارۀ سن حضرت خدیجه(س) و بیوه یا باکره بودن وی، در ادامه با استناد به نقل ابن‌شهرآشوب وی را دختری در سن 25، 28 یا 30سالگی می‌داند (دوانی، 1373، ص. 71-72)؛ بااین‌حال، دوانی در صفحات بعد ثروت خدیجه را از پدر و دو شوی پیشین وی می‌داند (دوانی، 1373، ص. 80) که در تضاد با دیدگاه پیشین است. پیشوایی نیز در جریان ازدواج حضرت محمد(ص) با خدیجه قول مشهور را در دو ازدواج پیشینی و نیز سن وی نقل کرده، ولی در پاورقی قول به نبود ازدواج پیشینی خدیجه و نیز اقوال در سن وی در هنگام ازدواج با حضرت محمد(ص) را نیز نقل کرده است (پیشوایی، 1382، ص. 119). همچنین، دوانی بعداز آنکه زینب، رقیه و ام‌کلثوم را فرزندان حضرت خدیجه(س) از رسول خدا(ص) می‌داند، با استناد به برخی از اخبار اینان را خواهرزادگان خدیجه(س) می‌داند. وی در این نقل تکیه بر مناقب ابن‌شهرآشوب دارد. در ادامه نیز از اینان به‌عنوان منسوب به پیامبر(ص) یاد می‌کند (دوانی، 1373، ص. 78-79) که به‌نوعی بیان‌کنندۀ پذیرش خبر خواهرزاده بودن این دختران برای خدیجه و نه فرزندان وی از رسول خدا(ص) است. بر این منوال، علی دوانی در جریان هجرت رسول خدا(ص) به مدینه با استناد به امالی شیخ طوسی، حضرت علی(ع) را همان کسی می‌داند که مرکب و توشه رسول خدا(ص) را برای سفر به مدینه فراهم کرد (دوانی، 1373، ص. 289-290). این خبر در مقابل گزارشی است که در برخی از منابع تاریخی آمده و در آن گفته شده که ابوبکر بانی تجهیز توشه و مرکب رسول خدا(ص) بوده است (ابن‌هشام، 1955م، ج. 1/486-487). مهدی پیشوایی نیز در نقد گزارش امتناع دایگان از پذیرش حضرت محمد(ص) به‌دلیل یتیمی وی، به مناقب ابن‌شهرآشوب ارجاع داده و بر این نکته تأکید کرده است که دایگان برای گرفتن کودکی که به عبدالمطلب منتسب بود، سر و دست می‌شکستند (پیشوایی، 1382، ص. 107). همچنین، دربارۀ نبوت رسول خدا(ص) با تکیه بر منابع شیعی ازجمله الکافی و دیگر منابع بر به نبوت رسیدن آن حضرت در سن 37سالگی تأکید کرده است (پیشوایی، 1382، ص. 107). دوانی نیز با تکیه بر منابع درون‌گفتمانی به نبوت آن حضرت پیش‌از 40‌سالگی اذعان کرده است (دوانی، 1373، ص. 95-96). همچنین، دوانی و پیشوایی دربارۀ ولادت حضرت فاطمه(س) نیز سال پنجم بعثت را تاریخ ولادت ایشان می‌دانند که قول مشهور در میان علمای شیعه است (دوانی، 1373، ص. 171؛ پیشوایی، 1382، ص. 162). پیشوایی دربارۀ آیات نخستین سورۀ نجم، دیدگاهی که در منابع شیعی نقل شده و نزول آن‌ها را مربوط به بعثت می‌داند را مبنا قرار داده است (پیشوایی، 1382، ص. 130). وی دربارۀ تعداد غزوات و سریه‌های رسول خدا(ص) نیز به کتاب مناقب ابن‌شهرآشوب و برخی دیگر از منابع شیعی ارجاع می‌دهد (پیشوایی، 1382، ص. 222)، درحالی‌که در موضوع غزوات کتاب المغازی واقدی از تقدم برخوردار بوده و در این حیطه رویکردی تخصصی داشته است. این ترجیح محدود به منابع پیشین نبوده و بلکه دربارۀ برخی از مورخان معاصر شیعه نیز در مواردی چنین رویه‌ای اتخاذ شده و دیدگاه آنان بر گزارش‌های منابع پیشین مقدم شده است. نمونۀ آن علت و زمان جنگ بنی‌نضیر است که پیشوایی دیدگاه سید جعفر مرتضی عاملی را ترجیح داده که این جنگ را پس‌از غزوۀ احد دانسته و علت آن را توطئه بنی‌نضیر برای قتل رسول خدا(ص) ذکر کرده است (پیشوایی، 1382، ص. 247). پیشوایی در جریان اعزام سپاه به جنگ موته نیز با تکیه بر منابع شیعی گزارشی را ترجیح می‌دهد که در ترتیب فرماندهان ابتدا از جعفر بن ابی‌طالب، سپس زید بن حارثه و در پایان از عبدالله بن رواحه یاد کند (پیشوایی، 1382، ص. 280). روشن است این تقدم فقط ناشی از اعتماد به منابع شیعی و ترجیح و تقدم دادن آنان است، درحالی‌که تقدم زید بن حارثه به فرماندهی به‌دلیل سابقه‌ای که در میدان‌های نظامی داشته، علاوه‌بر آنکه شواهد تاریخی متقن‌تری دارد (واقدی، 1409ق، ج. 2/756؛ طبری، 1378ق، ج. 3/36)، از ارجحیت برخوردار است. شایان ذکر است که این رویه در مواردی می‌تواند برساختی از تاریخ صدر اسلام ارائه کند که با واقعیت ماجرا متفاوت باشد؛ چنان‌که گاه می‌تواند به اصلاح روایت مشهور بینجامد که ممکن است باوجود مشهور بودن با واقعیت ماجرا متفاوت باشد.

6. نقدها و چالش‌ها

1-6. تخطی از الزامات تاریخ‌نگاری

یکی از نقدهای مشترکی که بر رویکردهای کلامی و کلامی-تاریخی وارد می‌شود، پایبند نبودن به الزامات تاریخ‌نگاری است. برخی بر این باورند که مبنا قرار دادن باورها در نقد و تحلیل گزارش‌های تاریخی دور شدن از روش تاریخی است که برای امور فراطبیعی و غیرتاریخی جایگاهی تعریف نکرده است (حضرتی، 1394، ص. 87). اینان بر این باورند که حتی در بررسی تاریخ و سیرۀ رسول خدا(ص) نیز بایستی به این موضوع پایبند بود؛ بااین‌حال، برخی تاریخ و سیرۀ رسول خدا(ص) را در زمرۀ تاریخ مقدس دانسته و آن را منبعی معرفتی-دینی می‌دانند که اساساً در نگارش آن نمی‌توان از باورها فاصله گرفت (شهیدی، 1366، ص. 156). ازسویی، خالی بودن مورخ از باورها و اندیشه‌ها برای تاریخ‌نگاران چندان پذیرفتنی نیست و به‌هرحال، مورخ از پیش‌فرض‌ها، باورها و اندیشه‌های پیشین خود اثر می‌پذیرد (شهیدی، 1366، ص. 87-88)؛ ازاین‌رو، نمی‌توان بر کسانی که تاریخ و سیرۀ رسول خدا(ص) را با توجه به باورهای خویش مینگارند خرده گرفت؛ چنان‌که بر دیگر تاریخ‌نگاران نیز نمی‌توان خرده گرفت. به‌هرحال، دوانی و پیشوایی در مواردی از الزامات تاریخ‌نگاری صرف‌نظر کرده‌اند؛ برای نمونه، علی دوانی در جریان شور قریش در دار الندوه پیرمردی نجدی را که پیشنهاد قتل رسول خدا(ص) را می‌دهد، شیطان معرفی می‌کند (دوانی، 1373، ص. 282). این در حالی است که شاهدی بر اینکه این پیر نجدی شیطان یا همان ابلیس بوده باشد، وجود ندارد و طبعاً تعبیر شیطان توصیفی است که بعدها مسلمانان برای پیر نجدی یا فردی که پیشنهاد ترور رسول خدا(ص) را داد، به کار برده‌اند (جعفریان، 1373، ص. 406).

2-6. ابزاری دیدن تاریخ

در رویکرد کلامی-تاریخی تاریخ ابزاری است برای دفاع از رسول خدا(ص) و ارائۀ الگوواره زندگی آن حضرت (جباری، 1394، ص. 50) و این یکی از تفاوت‌های رویکرد کلامی-تاریخی با رویکرد تاریخی است که در دومی تاریخ علم مستقل بوده که دارای الزامات و قواعد خاصی است. در واقع در رویکرد کلامی-تاریخی اصل باورها و کلام است که برای اثبات آن‌ها شواهد و قرائن تاریخی به خدمت گرفته می‌شود؛ برای مثال، می‌توان به جریان پناه بردن رسول خدا(ص) به مُطعم بن جبیر بعداز بازگشت آن حضرت از طائف به مکه اشاره کرد. پیشوایی بعداز نقل این گزارش به آن به دیدۀ تردید می‌نگرد و برای رد آن شواهد و قرائنی که ارتباطی با این گزارش نداشته و بلکه در موقعیت‌های دیگر رخ داده‌اند را جمع آورده و به رد این گزارش می‌پردازد (پیشوایی، 1382، ص. 181-182). بررسی این بخش به‌خوبی نمایان می‌سازد که به‌دلیل آنکه پناه بردن به یک بت‌پرست با باورها و عقاید ناسازگار تشخیص داده شده، سعی بر آن شده که هر قرینه‌ای که می‌تواند یاریگر باشد به خدمت گرفته شود تا این گزارش دچار تردید شود. این در حالی است که پناه بردن افراد به یکدیگر در میان اعراب امری مرسوم بوده و ربطی به باورها و گرایش آن‌ها هم نداشته است. همچنان که عثمان بن مظعون بعداز آنکه از حبشه به مکه بازگشت، به ولید بن مغیره پناه آورد که البته در ادامه برای همدردی با دیگر مسلمانان خود را از پناه او خارج ساخت (ابن‌هشام، 1955م، ج. 1/369-370). علی دوانی نیز در مواضع مختلف از کتاب تاریخ اسلام از آغاز تا هجرت رویکرد خود را در ابزاری و وسیله دیدن تاریخ نشان داده است؛ برای نمونه، دوانی پس‌از طرح مفصل اقوال متکلمان و علمای شیعه و سنی دربارۀ ایمان پیامبر(ص) قبل‌از رسالت و تأکید بر اینکه ایشان پیش‌از رسالت علنی و رسمی پیغمبر بوده، به شواهدی از تاریخ استناد می‌جوید که بیان‌کنندۀ حالاتی خاص از ایشان است که به حالات انبیا شباهت داشته است (دوانی، 1373، ص. 89-88). موارد دیگری نیز در این کتاب هست که دوانی استناد به منابعی همچون سیرۀ ابن‌هشام، الکامل ابن‌أثیر و دیگر آثار تاریخی را به‌عنوان ابزاری برای اثبات باورها به کار گرفته است (نک: دوانی، 1373، ص. 121-122).

3-6. خلط کلام با تاریخ

یکی از مواردی که دربارۀ رویکرد کلامی-تاریخی می‌توان به‌عنوان آسیب یا کاستی یاد کرد، خلط کلام با تاریخ است. این مورد به‌نوعی وجه‌اشتراک رویکرد کلامی-تاریخی با رویکرد کلامی است، با این تفاوت که در رویکرد کلامی بهره‌گیری حداکثری از کلام صورت می‌گیرد. در دو اثر مورد بررسی در این نوشتار نیز نمونه‌های بسیاری را می‌توان یافت که کلام با تاریخ خلط شده است؛ برای مثال، دوانی درباره ایمان نیاکان رسول خدا(ص) و پدر و مادر وی، به‌جای بررسی اخبار و شواهد تاریخی، به سخن علامه مجلسی استناد می‌جوید که ایمان عبدالله و آمنه و نیز نیاکان رسول خدا(ص) را میان علمای شیعه اجماعی می‌داند (دوانی، 1373، ص. 63). همچنین، رویکرد دوانی در مواجهه با این سخن که «اسلام با مال خدیجه و شمشیر علی(ع) پیشرفت کرد» رویکردی کلامی است، چه اینکه این را یک تهمت و شایعه می‌داند (دوانی، 1373، ص. 80) و دلیل این امر هم بدان جهت است که چنین سخنی را موجب وهن اسلام و باعث تردید در تعالیم آن می‌داند. درحالی‌که، لازم بود یک بررسی تاریخی دقیقی از ثروت خدیجه(س) و اقدام‌های حضرت علی(ع) داشته باشد و با استناد به شواهد و مستندات تاریخی این سخن را زیر سؤال ببرد؛ اما ما شاهد چنین بررسی‌ای در این کتاب نیستیم، بلکه فقط با یک انکار مواجه می‌شویم که این موضوع ناشی از خلط کلام با تاریخ است. همچنین، دوانی در بحث از ایمان رسول خدا(ص) به یک مسئلۀ اعتقادی استناد می‌جوید و آن اینکه به اعتقاد ما شیعه، حضرت محمد(ص) پیش‌از آنکه رسماً پیغمبری خود را اعلام کند، معصوم و پیغمبر بوده است (دوانی، 1373، ص. 81). وی در ادامه به قول شیخ طوسی در عدة الاصول استناد جسته که قبل‌از بعثت، امور خاصی ازطریق وحی به آن حضرت ابلاغ می‌شده است (دوانی، 1373، ص. 84). در ادامه هم به نقل‌قول متکلمان شیعه و معتزله در این باره می‌پردازد (دوانی، 1373، ص. 84).

4-6. بی‌توجهی به ‌نقد درون‌گفتمانی

چنان‌که گفته شد یکی از ویژگی‌های رویکرد کلامی-تاریخی تلقی به قبول کردن گزارش‌های منابع درون‌گفتمانی است، چه اینکه سیره‌نگاران در این رویکرد اهتمام ویژه‌ای برای بهره‌گیری از منابع شیعی قائل است (جباری، 1394، ص. 48). این مسئله گاه به غفلت از نقد اخبار ضعیف یا اهمال از بررسی جامع اقوال گوناگون در موضوعی منجر می‌شود؛ البته این آسیب در رویکرد کلامی بیشتر است؛ اما رویکرد کلامی-تاریخی نیز از آن مصون نیست؛ برای نمونه، علی دوانی در ازدواج پیشینی حضرت خدیجه(س)، سن ایشان در هنگام ازدواج با حضرت محمد(ص) (دوانی، 1373، ص. 71-72) و فرزندان وی از رسول خدا(ص) (دوانی، 1373، ص. 78-79) با استناد به مناقب ابن‌شهرآشوب قول مشهور را به‌گونه‌ای دچار تردید می‌کند. این در حالی است که لازمۀ پژوهش بررسی جامع اقوال است؛ ولی دوانی از بررسی مناقب ابن‌شهرآشوب و منشأ اخبار وی و صحت‌سنجی آن‌ها صرف‌نظر کرده و به‌نوعی دیدگاه وی را پذیرفته است. در کتاب تاریخ اسلام (از جاهلیت تا رحلت پیامبر اسلام) نیز نقدهای درون‌گفتمانی دیده نمی‌شود و بیشتر نقدها متوجه مباحث فراگروهی است.

نتیجه‌گیری

رویکرد کلامی-تاریخی یکی از رویکردهای، تلفیقی و دوگانه است که در آن محقق با هدف دفاع از باورها و مبانی کلامی و با استفاده از تاریخ سعی در بازسازی تاریخ و سیرۀ رسول خدا(ص) دارد، به‌گونه‌ای که از پیرایه‌ها خالی باشد و تصویری صحیح و مطابق با باورها و مبانی کلامی از تاریخ و سیرۀ آن حضرت ارائه کند. برای تبیین رویکرد کلامی-تاریخی به معرفی و تحلیل محتوایی دو اثر معاصر پرداخته شد. کتاب تاریخ اسلام از آغاز تا هجرت از علی دوانی و تاریخ اسلام (از جاهلیت تا رحلت پیامبر اسلام از مهدی پیشوایی دو اثری بودند که با بهره‌گیری از آن‌ها به تحلیل رویکرد کلامی-تاریخی پرداخته شد. بررسی‌ها نشان داد که در رویکرد کلامی-تاریخی باوجود توجه جدی نگارندگان به تاریخ، مبنا و اصل، کلام بوده و تاریخ ابزاری برای اثبات باورهاست. این ویژگی در رویکرد کلامی نیز دیده می‌شود، با این تفاوت که ممکن است دامنۀ باورها و آموزه‌های کلامی در این دو رویکرد متفاوت باشد. ازسویی، توجه به منابع درون‌مذهبی و در مقابل بی‌توجهی به نقد آن‌ها از ویژگی‌های این آثار است که دومی در زمرۀ پوش نوارها می‌گنجد. علاوه‌بر این، دفاع از باورهای شیعی، بازنمایی نقش و جایگاه حضرت علی(ع) در تاریخ صدر اسلام، نقد شبهات مستشرقان، نگاه انتقادی به برخی از مشهورات تاریخی در منابع اهل‌سنّت، استفاده از تحلیل‌های موردی ازجمله ویژگی‌های رویکرد کلامی-تاریخی است. در این رویکرد، نویسندگان به روش کلامی و تاریخی مباحث را پیش برده و از منابع تاریخی، کلامی و روایی و نیز قرآن کریم بهره می‌گیرند؛ بااین‌حال، ابزاری دیدن تاریخ و نیز تخطی از الزامات تاریخ‌نگاری و همچنین خلط کلام با تاریخ ازجمله مواردی است که می‌تواند در بازتولید آثار مبتنی‌بر رویکرد کلامی-تاریخی اثر بگذارد.