مطالعه تطبیقی نظام‏های خیریه در خاورمیانه معاصر؛ مطالعه موردی خیریه‏ های مذهبی ایران، مصر و ترکیه

مقدمه و بیان مسأله

برخی از پژوهشگران معتقد هستند «رابطۀ بین دین و حیات اجتماعی همواره یکی از پرمناقشه‌برانگیزترین مباحث در محافل علوم اجتماعی بوده و هست» (غفاری و حبیب‏پور، 1397: 117). از این رو، با اندکی تسامح، می‏توان خیریۀ اسلامی یا خیریه در اسلام را به عنوان حلقۀ اتصال یا میانجی بین دو مفهوم «دین» و «حیات اجتماعی» در نظر گرفت. با مراجعه به متون الهیاتی و آموزه‌های دین اسلام، می‏توان فهمید در موارد متعدد بر خیرات و مبرات و کمک به فقرا و نیازمندان تأکید شده است. همچنین، شواهد تاریخی نشان می‏دهد در منطقۀ خاورمیانه، به ویژه ایران، مصر و ترکیه، بسیاری از خیرخواهی‏ها ملهم از آموزه‌ها و متون دینی بوده‏اند. همان‌طور که امی سینگر^[1] تصریح می‏کند: «خیریه به طور تاریخی و اجتماعی میراث پیشینیان و شاخصۀ مشترک مسلمانان معاصر است و از لحاظ فرهنگی و سیاسی و اقتصادی درهم‌آمیخته و غیرقابل جداسازی است» (سینگر، 1396: 379). کشور ایران و دیگر جوامع خاورمیانه از نظر کنش‏های خیر، امور خیریه و فعالیت‏های نیکوکارانه، تاریخی پرفرازوفرود داشته‏اند. با این حال، می‏توان گفت جوامع خاورمیانه در چند دهۀ اخیر شاهد یک چرخش و تغییر عمده در نوع خیریه‏ها بوده‏اند.

در چند دهۀ گذشته، انواعی جدید از نهاد‏های مدنی و غیردولتیِ ایمان‏بنیاد (F.B. NGOs)^[2] شروع به ظهور کردند که اساساً با تشکل‏های سنتی اسلامی پیش ازخود متفاوت هستند. این نهادهای جدید از دین به عنوان منبع الهام یا انگیزه استفاده می‎کنند، اما گفتمان و فعالیت‌هایشان صراحتاً ماهیت مذهبی ندارد. علاوه بر این، برخلاف تشکل‏های [سنتی] اسلامی، این سازمان‌های غیردولتی جدیدتر خارج از مساجد فعالیت می‌کنند و فعالیت‌های آنها شامل دروس دینی و موعظه^[3] نمی‌شود؛ بلکه این نهادها در دفاتر مدرن و خارج از مساجد کار می‏کنند و تمایل به داشتن کارکنان حرفه‏ای دارند و برای فعالیت‏های خود به تعدادی زیاد از جوانان داوطلب متکی هستند. علاوه بر این، نهادهای جدید به جای استفاده از زبانِ [ثواب] خیریه که توسط نهاد‎های سنتی استفاده می‎شود، از زبان توسعه، ظرفیت‎سازی^[4] و توانمندسازیِ^[5] استفاده‌شده توسط نهادهای مدرن استفاده می‎کنند (Shehata, 2012: 84).

در خاورمیانه، ایران و مصر و ترکیه هم از جنبۀ اقتصادی و اجتماعی، عمده‏ترین کشورهای منطقه هستند (فوران، 1398: 33) و نقشی که این سه کشور «در شکل‏گیری رویکردها و جریان‏های سنتی و بازاندیشانه در حوزۀ دین بر سایر مناطق فرهنگی جهان اسلام» داشته‏اند (اعتمادی‏فرد، 1394: 67) بر اهیمت موضوع می‏افزاید. بنابراین، با توجه به اینکه در خاورمیانه نقش دین در خدمات اجتماعی افزایش یافته و در مطالعات اخیر برجسته شده است (Cnaan et al., 1999) و با عنایت به اهمیت سنت‏های دینیِ خیرخواهی و نوع‏دوستی و نظام‏های خیریه در سه کشور ایران، مصر و ترکیه و نیز تشابهات/ تمایزاتِ الگو‏های خیریه‏گرایی در این جوامع، ضرورت دارد پژوهشی تطبیقی و مقایسه‏محور (بررسی تفاوت‏ها و مشابهت‏ها) با رویکرد جامعه‏شناسی انجام شود؛ زیرا جهت‏گیری آیندۀ جامعه مدنیِ اسلامی به نسل جدید بازیگران اسلامی بستگی دارد. برخلاف بازیگران قبلی، هدف نسل جدید صرفاً حفظ هویت اسلامی نیست، بلکه به دنبال دسترسی بهتر به زندگی مدرن است؛ بنابراین، با وجود اینکه هنوز مذهبی هستند، ممکن است هنجارهای محافظه‏کارانه را در برخی ابعاد دیگر نیز به چالش بکشند (Zihnioğlu, 2018: 43).

از این رو، با توجه به رویکرد اصلی پژوهش (بررسی تطبیقی نظام‎های خیریه یا خیریه‏های مذهبی در کشورهای ایران، مصر و ترکیه) و عطف به اینکه «هر نوع توصیف و تبیینی، تطبیقی است» (Smelser, 2003: 644)، مسئله‏مندی و«پرسش کانونی»^[6] و پرسش اصلی پژوهش حاضر که پژوهشگر درصدد پاسخ‌گویی به آن است، چنین است: عوامل مؤثر بر رشد و گسترش نظام‏های خیریه و نیز مهم‏ترین تمایزات و اشتراکات خیریه‏گرایی و خیریه‏های مذهبیِ در ایران و مصر و ترکیه کدا‌م‌اند؟

2- ادبیات نظری و پیشینۀ پژوهش

محمدرضا پویافر (1399) در پژوهشی با عنوان «خیر ایرانی - خیر عراقی؛ مقایسۀ الگوی فعالیت‏های خیر دینی ایرانیان و عراقیان در آیین پیاده‏روی اربعین» به این نتیجه رسیده است که یکی از ویژگی‏های آیین پیاده‏روی اربعین، مشارکت در فعالیت‏ها و خدمات رایگان داوطلبانه برای زائران است که مصداق «مفهوم خیر دینی» است. بر اساس یافته‏های این پژوهش، هفت نوع فعالیت خیر دینی در خدمت‏دهی داوطلبانه برای زائران شناسایی شده‌اند که عبارت‌اند از: اسکان و تغذیه، خدمات بهداشت و سلامت، خدمات فنی، فرهنگی و مذهبی، خدمات ویژۀ کودکان، سیاسی-ایدئولوژیکی و خدمات و تسهیلات سفر. همچنین، وی وضعیت سپهر خیر ایرانی و خیر عراقی را از نظر اشتراکات و تفاوت‏ها بر اساس چندین مؤلفه مانند شیوۀ مدیریت و تأسیس موکب‏ها، نقش حکومت در سازمان‌دهی اجرایی اربعین، قوم‎گرایی در ارائۀ خدمات، انگیزه‏های سیاسی و انقلابی از فعالیت‏های خیر دینی، میزان رقابت برای خدمت‏رسانی، رقابت برای ارائۀ خدمات، خلوص و سادگی و... مقایسه کرده است.

علی‏رضا صادقی (1400) در پژوهشی با عنوان «خیریه‏ای‌شدن بقا»^[7] به این نتیجه رسیده است که در ایران تشکل‏ها و فعالیت‏های خیریه «ضدجنبش حمایتی» در برابر پیشروی افسارگسیختۀ بازار نبوده‏اند، بلکه برعکس بازوی مدنی قدرتمندی برای گذار به جامعۀ بازار شده‏اند. خود تهی‏دستان هم برای برطرف‌کردن نیازهای حیاتی و ضروری‏شان، به‌جای مقابلۀ ایدئولوژیک علیه اقتصاد بازار، به خیّرین پناه می‏برند. از نظر صادقی، خیریه‏ها و سازمان‏های مردم‏نهاد در عمل برای حکومت‏مندی سه کارکرد مهم‏ داشته‏اند: نخست برای ندارها زیستی در حد بقا (بخور و نمیر) فراهم کرده‏اند، دوم با تلطیف مطالبات رادیکا‏ل‏تر از تضادهای طبقاتی کاسته‏اند، و سوم با محبوس‌کردن حمایت‏شوندگان در خانه‏ها و مکان‏های کنترل‏شده، نظم شهر را حفظ کرده‏اند. از قضا، این سه کارکرد به خدمت یک هدف راهبردی درآمده بودند: پیشبرد برنامه‏های نئولیبرال دولت و کاستن از هزینه‏های اجتماعی و سیاسی آن.

امیرا میترما‏یر^[8] (2019) در پژوهشی با عنوان «خیریۀ اسلامی به مثابۀ غیرسیاسی در مصر معاصر»^[9] به این نتیجه رسیده است که در کشور مصر، خیریۀ اسلامی به صورت غیررسمی گسترش یافته است. در این کشور، بخشش مؤمنانه در حاشیۀ دولت اتفاق می‏افتد اما در قلب جامعه نهفته است. اقدامات خیرخواهانۀ روزانۀ مصریان را می‏توان به معنای وسیع پیشنهادی هانا آرنت^[10] سیاسی تلقی کرد: «تلاش شهروندان عادی برای شکل‏دادن به شرایط زیست جمعی خود...» اگر چه این چارچوب آرنتی به پژوهشگران کمک می‏کند تا فراتر از پارامترهای دولت، به سیاست فکر کنند، حتی چنین تصورات گسترده‏ای دربارۀ سیاست با اینکه بخشندگان مؤمن در مصر چگونه اقداماتشان را درک می‏کنند، هم‌خوانی ندارند. اینان در حالی که به فقرا کمک می‏کنند، معمولاً خود را به دور از امور اجتماعی و مادی می‏کشانند و ماورای آن، بهشت ​​و خدا را مدنظر قرار می‏دهند؛ حتی اگر «ماورا» با «اینجا و اکنون» ارتباطی مستقیم نداشته باشد. قراردادن خدا در پیش‌زمینه^[11]، و دیگری رنج‌دیده در پس‌زمینه^[12]، هم درک لیبرالی از شفقت و هم ضرورت نئولیبرالی خودیاری^[13] را مختل می‌کند. از آنجا که عمل متقابل با واسطه انجام می‏شود، قدرت انضباطی آن بر گیرنده محدود است و گیرندگان از صدمه‏ای که بخشش (خیریه) ایجاد می‏کند، محافظت می‏شوند. میترمایر به این نتیجه می‏رسد که در مصر انسان هم ماندگاری و هم تعالی را می‏یابد. در این فرهنگ، گاهی خدا در جایگاه قانون‌گذار انتزاعی و قاضی بسیار دور است؛ در مواقع دیگر، خدا از نزدیک حضور دارد. این تأکید می‏تواند در زندگی افراد، از لحظه‌ای به لحظۀ دیگر و از لحاظ تاریخی تغییر کند.

بورچ‏گروینک[14] (2020) در پژوهشی با عنوان «ان.جی.اویی‏شدن خیریۀ اسلامی؛ ادعای مشروعیت در بسترهای نهادی در حال تغییر»^[15] به این نتیجه رسیده‏ است که سازمان‌های رفاهی اسلامی در حال حاضر فرایندهای «ان.جی.اویی‏شدن»^[16] یا «سازمان غیردولتی‏شدن» را طی می‌کنند. این پژوهش با تکیه بر داده‏های کیفی از پاکستان، نروژ و بریتانیا، این موضوع را بررسی می‌کند که چگونه چند سازمان رفاه اسلامی که در جنبش‏های سیاسی اسلامی تعبیه شده‏اند، به «NGO‏های مسلمان» تبدیل می‏شوند. ان.جی.اویی‎شدن خیریۀ اسلامی نه فقط به معنای تغییر در ساختار سازمانی و وضعیت حقوقی، بلکه تغییراتی عمیق‌تر در گفتمان و عملکرد سازمانی است و شیوه‌هایی را نشان می‌دهد که سازمان‌ها ادعای مشروعیت می‌کنند. برای ادعای مشروعیت به عنوان ارائه‏دهندگان کمک در تغییر محیط‏های نهادی، سازمان‏ها از منابع مذهبی و حرفه‏ای قدرت استفاده می‏کنند. پژوهش حاضر با تحلیل ان.جی.اویی‎شدن خیریۀ اسلامی، اهمیت چارچوب‌های هنجاری را در شکل‌دهی به مشروعیت سازمانی نشان می‌دهد و اهمیت مستمر جنبه‌های اخلاقی و متعالی گفتمان‌ها، شیوه‌ها و هویت ان.جی.اوهای مسلمان را روشن می‌کند.

گیزم زنسیرکی[17] (2024) در پژوهشی با عنوان «اجتماع مسلمان: نئولیبرالیسم، خیریه و فقر در ترکیه»[18] نشان می‏دهد از سال ۲۰۰۲، از زمان به قدرت رسیدن، حزب عدالت و توسعه به عنوان حزب حاکم ترکیه، کاهش فقر را به بخش اصلی برنامۀ سیاسی خود تبدیل کرده است. برنامۀ حزب عدالت و توسعه علاوه بر اصلاحات نئولیبرال، تأکیدی بر امور خیریۀ اسلامی داشته است که در تاریخ جمهوری ترکیه بی‌سابقه است. برای درک علل و پیامدهای این پدیده، زنسیرکی مفهوم «اجتماعی مسلمان» را به عنوان رژیمی معرفی می‌کند که شیوه‌های اقتصادی نئولیبرال را با تعهدات رفاهی از طریق عملکرد منحصربه‌فرد سازمان‌های خیریه اسلامی گرد هم می‌آورد. زنسیرکی با تمرکز بر احتمالات زمینه‌ای و سیالیت شیوه‌های اقتصادی اجتماعی-سیاسی مانند نئولیبرالیسم، سهمی مهم در این زمینه دارد. این پژوهش استدلال می‌کند تمرکز بر خیریه می‌تواند نحوۀ عملکرد سرمایه‌داری را آشکار کند. وی به طرزی قانع‌کننده‌ نشان می‌دهد مداخلات اجتماعی به نام انسان‌دوستی و خیریه، به دور از تضاد با سرمایه‌داری، در واقع می‌توانند سازنده باشند. زنسیرکی در این پژوهش ترکیب ارزش‌های مذهبی و عناصر نئولیبرال را به شیوه‌های پویا وانعطاف‌پذیر بررسی می‌کند. اگرچه این مجموعه‌های دولتی نئولیبرالیسم اسلامی اشکالی جدید از سخاوت، مفاهیم متمایز فقر و روش‌های بدیع ارتباط با دیگران در جامعه را ایجاد کردند، زنسیرکی نشان می‌دهد چگونه این رژیم رفاهی کارایی مدیریتی و رفاه عاطفی را به قیمت اهداف دیگری مانند برابری، توسعه یا عدالت در اولویت قرار می‏دهد. این پژوهش دریچه‌ای به سوی زندگی روزمرۀ نئولیبرالیسم اسلامی می‌گشاید و در عین حال، آن نوع دغدغه‌های سیاسی را ترسیم می‌کند که به حکمرانی فقر در عصر سرمایه‌داری کنونی دامن می‌زنند.

در جمع‏بندی پژوهش‏های پیشین باید گفت هر کدام از این پژوهش‏ها از یک دیدگاه خاص و بعضاً تک‏بُعدی، موضع خیریه‏ را بررسی کرده‏اند؛ برای مثال، زمان و مکان محدود مطالعه (پویافر، 1399)، تأکید بر وجوه منفی و تیرۀ خیریه‌گرایی (صادقی، 1400)، تأکید بر یک جامعۀ خاص (Mittermaier, 2020)، تأکید برای گذار و دگرگونی از خیریۀ سنتی به نهاد مدنی مدرن (Borchgrevink, 2020) یا نسبت خیریه و فقر و رفاه با سیاست‏های نئولیبرال در یک کشور و در بازۀ زمانی محدود (Zencirci, 2024) و... . اما هیچ کدام در یک جغرافیای وسیع‏تر و با یک بازۀ زمانی طولانی‏تر و به شکل مقایسه‏ای، خیریه و خیریه‏گرایی را مطالعه نکرده‌‏اند. از این رو، پژوهش حاضر می‏خواهد با ایجاد نوآوری و با قصد فراروی از پژوهش‏های پیشین، با یک رویکرد مقایسه‏ای و تطبیقی (بررسی اشتراکات و افتراقات)، درک و تحلیلی جدیدتر از نظام‏های خیریه، به ویژه خیریه‏های مذهبی در سه کشور مورد مطالعه ارائه دهد و به فرماسیون متفاوت نظام‏های خیریه در سه جامعۀ مورد مطالعه پاسخ بدهد.

برخی از پژوهشگران بین دو مفهوم خیریه و نوع‏دوستی (انسان‏دوستی) از نظر انگیزه، هدف و خاستگاه مذهبی/ سکولار یا سنتی/ مدرن تفاوت قائل هستند؛ تا جایی که گفته می‏شود «خیریه دارای انگیزه‏های مذهبی و معنوی است و یا با متن‏های دینی تداعی می‏شود، در حالی که در قرن‌های ۱۹ و ۲۰، بشردوستی به حرکت‏هایی با رنگ و بوی سکولار و حرفه‌ای و منطقی اشاره دارد» (سینگر، 1396: 45؛ کاپور، 1398: 17). با این حال، در پژوهش حاضر با مقداری تسامح، مفاهیم نظری نوع‏دوستی و دیگرخواهی را به سبب شمولیت و فراگیری آن برای تحلیل مفهومی و نظری خیریه‏ها به کار گرفته‏‏ایم.

در حوزۀ وسیع مفاهیم نظری^[19] مرتبط با نوع‏دوستی و دیگرخواهی، متفکران و صاحب‏نظران مختلف و مکاتب متعدد به نظریه‏پردازی و تتبعات و تکاپوهای نظری در حوزۀ خیریه و نوع‏دوستی توجه داشته‌‏اند.[20] در میان متفکران صاحب‏نظر، کنت[21] با وجود پیشگامی در این حوزه و برجسته‏کردن مفهوم دیگرخواهی و «دیانت انسان» و الهام‏بخشی به سنت دورکیمی، زیمل[22] با وجود حساسیت به مفاهیم «صورت‏های زیستی» و «انسان حسابگر» و لویناس[23] با تأکید بر «دیگری» و فکرکردن به او و ضرورت دوست‏داشتن دیگری، با توجه مقتضیات پژوهش حاضر، قدرت تبیین‏گری کمتری دارند و در ردیف متفکران منتخب و نهایی قرار نمی‏گیرند. چلبی به عنوان متفکری که در سه دهۀ اخیر، جایگاهی برجسته‏ در علوم اجتماعی ایران داشته است، اگرچه در نوع‏شناسی وی، به ویژه مبادلۀ گرم متقارن (یاری‌گری) و مبادلۀ گرم نامتقارن (بخشش) اهمیت زیادی دارد، توان تحلیلی و تبیینی وی به طور کامل به کار پژوهش حاضر نمی‏آید. مرتضی فرهادی هم به عنوان پژوهشگر و نظریه‏پرداز ایرانی و تأکید خاص بر شرایط بومی و مقتضیات خاص اجتماعی و فرهنگی جامعۀ ایران، مفاهیم سه‏گانۀ خودیاری، هم‌یاری و دیگریاری (نوع‏دوستی ناب و خالص) را مفهوم‏سازی کرده است و اگرچه گونۀ سوم، یعنی دیگریاری، با پژوهش حاضر قرابت دارد، در مجموع، با توجه به مقتضیات و شرایط خاص پژوهش حاضر، در جمع‏بندی نهایی و به طور کامل، به کار پژوهش حاضر نمی‏آید. مکتب انتخاب عقلانی با توجه به اینکه همه چیز را از زاویۀ سود و محاسبه نفع و ضرر می‏بیند، قدرت تبیین ‏اقدامات فداکارانه و خیرخواهانه و نوع‏دوستانۀ بدون چشمداشت را ندارد. مکتب مبادله هم بر اساس بده‏بستان است و در آن، هر کمک، بخشش و دادنی لزوماً باید با جبران و برگشت همراه باشد؛ از این رو، توانایی تبیین بخشش و دهش یک‏سویه، گم‏نام و ناشناس را ندارد. مکتب کنش متقابل نمادین هم که عموماً بر سطح خرد (کنش روزمره) و درون‏گروه و همدلی با هم‏گروه (افراد دارای فاصلۀ اجتماعی کمتر) متمرکز است، قدرت تبیین بخشش‏های فرامرزی، برون‏گروهی، کمک به افراد غریبۀ ناشناس و غیریت‏اندیشی را ندارد. در نتیجه، به دلایلی که مطرح شد، این سه مکتب هم از تحلیل نهایی پژوهش حاضر خارج می‏شوند.

در این میان، پنج متفکر منتخب، یعنی: 1. زوج موس/دورکیم[24]، 2. زوج ژیژک/کاپور[25] و 3. سینگر با توجه به مختصات دستگاه نظری‏شان، بیشتر به کار پژوهش حاضر می‏آیند. این پنج متفکر منتخب در یک صورت‏بندی برساختی^[26]، نمایندۀ سه سنت فکریِ برجسته در ساحت اندیشۀ اجتماعیِ خیرخواهی هستند. این سه سنت را می‏توان این‏گونه نام‏گذاری کرد: الف. خیریه‏گرایی مشروط^[27] (موس/ دورکیم)، ب. خیریه‏گرایی ایجابی^[28] (سینگر)، پ. خیریه‏گرایی سلبی^[29] (ژیژک و کاپور)؛ اما دلیل انتخاب این متفکران و سه سنت فکری:[30]

دلیل انتخاب موس/ دورکیم: موس در مقام یک مردم‏شناس و دورکیم در مقام یک عالم اجتماعی ژرف‏بین و به عنوان یکی از بنیان‌گذاران جامعه‏شناسی، در زمانه‏ای که فردگرایی افراطی، گریز از مسئولیت اجتماعی، رقابت روزافزون برای موفقیت فردی، عافیت‏طلبی، سیاست‏گریزی، تضعیف عام‏گرایی و تشویق خاص‏گرایی و به عبارت موجز «کاهش همبستگی اجتماعی»، تهدیداتی جدی برای زیست اجتماعی ما هستند، میراث فکری موس/ دورکیم می‏تواند در اعاده و بازیابی انسان تام اجتماعی و نیز در ساحت اندیشه‏ورزی اجتماعی و کنشگری مدنی و پذیرش مسئولیت اجتماعی‏ راه‌گشا و الهام‏بخش باشد.

دلیل انتخاب سینگر: در شرایطی که مکاتب و نحله‏هایی همچون مکتب رفتار عقلانی (افرادی مانند گری بکر[31]) و مکتب مبادله (افرادی مانند پیتر بلاو[32]) و... هرگونه مسئولیت‏پذیری اجتماعی و کنش خیرخواهانه و نوع‏دوستانه را ذیل رفتار محاسبه‏گرانۀ سود و زیان و دودوتا چهارتا کردن و در مسیر تلاش برای کسب قدرت، پرستیژ اجتماعی، آبرو و حشمت، شهرت، خوشنامی و... می‏دانند و از نظر ایشان، انسان‏ها با محاسبۀ سودِ بیشینه و زیانِ کمینه در یک عمل اجتماعی (چربش سود بر ضرر و کسب دستاورد حداکثری)، اگر نتیجه و خروجی آن عمل اعتبار اجتماعی و به چشم دیگران بزرگ‏آمدن باشد، انجام رفتار خیرخواهانه را توجیه‏پذیر می‏دانند، در این میان، سینگر به عنوان نماینده و نماد «جنبش دیگردوستی مؤثر» در دفاع از اندیشۀ مسئولیت اجتماعی انسان‏ها و خیرخواهیِ عام‏گرایانه حضوری فعال دارد و اندیشه و باور خیرخواهی و نوع‏دوستیِ بدون چشمداشت و فارغ از هر گونه مرزبندی هویتی را تبلیغ و ترویج می‏کند.

دلیل انتخاب ژیژک/ کاپور: این زوج با پذیرش مسئولیت اجتماعی روشنفکر، برای مقابله با نتایج خودخواهی افراطی و فردگرایی ویران‌گر و سیاست‏زدایی از جامعه و نیز برای یادآوری علل بنیادین شرایط نابه‏سامان موجود، با نگاهی متفاوت و با نقد ساختارهای درهم‏تنیدۀ اقتصادِ سیاسی سرمایه‏داری، کل داستان را نوعی بازی در زمین نظام سرمایه‏داری و پذیرش قواعد این بازی و نظام می‏بینند و ضمن برجسته‏کردن نقش ساختار اقتصادِ سیاسی و نظم سیاسی-حقوقی مستقر در پدیدآیی وضع موجود و نیز با نقد اندیشه‏های نئولیبرال (که در پی مسئولیت‏زدایی از حکومت‏ها هستند)، نقش آن را در ترویج و میدان‏دادن به فعالیت‏های خیرخواهانه به چالش می‏کشند.

3- روش‏ پژوهش

روش پژوهشی اتخاذشده در اینجا روش تطبیقی است. اجمالاً می‏توان گفت «روش تطبیقی مبتنی بر مقایسه برای فهم مشابهت‏ها و تفاوت‏های میان واحدهاست» (غفاری، 1388: 76). سی. رایت میلز[33] معتقد است پژوهش‌های دانشمندان علوم اجتماعی دربارۀ نهادهای اجتماعی بیشتر تطبیقی بوده‌اند (میلز، 1387: 160). در حوزۀ علوم اجتماعی و جامعه‏شناسی، پژوهش تطبیقی را می‏توان پژوهشی تعریف کرد که به صورت نظام‏مند کوشش می‏کند با ارائۀ مدارک و مستندات تجربی، واحدها و واقعیت‏های اجتماعی را با یکدیگر مقایسه کند (میرزایی، 1402: 71).

با توجه به اینکه بررسی کلی نظام‏های خیریه و وضعیت خیریه‌گرایی در هر کشور سیمایی عمومی از کنش‏های خیر و خیریه‏گرایی به ما می‏دهد، این سیما فقط در سطح باقی می‏ماند و دقیق و عمیق نیست. از طرف دیگر، توجه و تمرکز صرف بر سه مؤسسۀ خیریه (تحت عنوان مطالعۀ موردی) اگرچه اطلاعاتی جالب توجه و ذی‌قیمت را در اختیار ما می‏گذارد، این سبک پژوهش نمی‏تواند نشانگر و مدعی ترسیم سیمای عمومی وضعیت خیریه‏گرایی در هر سه جامعه باشد. به‌ناچار و برای افزودن غنای کار و اقناع‏بخش‌بودن یافته‏های پژوهش، «تحلیل دوسطحی» را انتخاب کرده‏ایم؛ یعنی از یک سو، «واحد تحلیل»[34] ما سطح کلان، یعنی جامعه یا کشور، است (سیمای عمومی و کلی خیریه و نظام‏های خیریه در جامعۀ مدنظر) و از سوی دیگر، واحد تحلیل ما سازمان یا انجمن است (مطالعۀ عمقی و تفصیلی انجمن مورد مطالعه). از این رو، با عنایت به اهداف پژوهش، می‎توان گفت پژوهش حاضر مطالعه‏ای تطبیقی (مقایسۀ نظام‏های خیریه و خیّرِ مذهبی در جوامع خاورمیانه)، ذیل سنت کیفی (توصیف ژرف) و از نوع موردمحور (مطالعۀ موردی سه مؤسسۀ خیریۀ‏ مذهبی) و با موارد معدود و کم یا N کوچک (سه کشور ایران، مصر و ترکیه) خواهد بود. با این تفاسیر، در اینجا، پژوهشگر به دنبال ژرفانگری، تفصیل بیشتر، توصیف تفصیلی و تشریح عمیق فرایندهای اجتماعی سیاسی مؤثر بر نظام‏های خیریه در تعدادی معدود از موارد (ایران و مصر، ترکیه) خواهد بود. راگین [35] یکی از ارزشمندترین ویژگی‏های رویکرد تطبیقیِ کیفیِ موردمحور را «برقراری دیالوگ عمیق میان داده‏ها و ایده‏های محقق» می‏داند (راگین، 1397: 85). به طور خلاصه، پژوهش حاضر به عنوان پژوهشی تطبیقی و در سنت کیفی و با موارد معدود، یعنی N کوچک، انجام شده است.

در اینجا، برای ایران «مؤسسۀ خیریه و عام‏المنفعۀ دارالاکرام حضرت ابوالفضل العباس»^[36]، برای مصر «جمعیت خیریۀ الاورمان»^[37] و برای ترکیه «انجمن کمک و همبستگی کیمسه‏ یوک ‏مو»^[38] در نظر گرفته شده است[39]. از این رو، در اینجا، انجمن‏های خیریۀ دارالاکرام ایران، دارالاورمان مصر و کیمسه یوک ‏مو ترکیه در کلیت خود و به مثابۀ یک امر تام اجتماعی و در متن و بافتار تاریخی، فرهنگی و سیاسی خاص خود و در ابعاد مختلف (مؤسسان، جامعۀ هدف، وضعیت فعالیت، نحوۀ ارائۀ خدمات، نحوۀ ارتباط و الهام‎گیری از آموزه‏های دینی، نحوۀ تأمین منابع مالی و...) بررسی می‏شوند.

برای جمع‏آوری داده‏ها و همچنین به منظور غنابخشیدن و اعتباردادن به یافته‎ها از تکنیک‏هایی مختلف مانند:

1. تحلیل ثانویۀ داده‏های حاصل از پیمایش‏های بین‏المللی مانند «بنیاد کمک‏ خیریه‏ها» (CAF)[40] و ارزش‏های جهانی (WVS)[41]،
2. بررسی اسناد مالی و حقوقی و گزارش‏های ادواری این انجمن‏ها،
3. مصاحبه با صاحب‎نظران و متخصصان حوزۀ خیریه و... استفاده می‏شود. با لحاظ‌کردن این مهم تلاش شده است تا با تحلیل دقیق داده‏ها، فهمی از الگوهای حاکم بر مناسبات و نظام‏های خیریه‏‏ای در ایران و مصر و ترکیه به دست آید.

4- یافته‏های پژوهش

در این قسمت، یافته‏های پژوهش در سه بخش: 1. علل رشد و گسترش نهادهای خیریه در خاورمیانه، 2. بررسی خیریه‏گرایی سه جامعۀ مورد مطالعه طبق تحلیل ثانویۀ داده‎های حاصل از پیمایش‏های جهانی و 3. بررسی تطبیقیِ موردمحورِ خیریه‏‏های مذهبی در سه کشور مورد مطالعه ارائه می‏شود.

1-4 علل رشد و گسترش نهادهای خیریه در خاورمیانه

با نگاه جامعه‏شناسیِ تاریخی به منطقۀ خاورمیانه و بررسی تاریخ و نیز بسترهای سیاسی و فرهنگی و اجتماعی و اقتصادی این منطقه، می‏توان گفت عوامل متعددی موجب رشد و گسترش خیریه‏ها و به ویژه خیریه‏های مذهبی مدرن در این منطقه شده‌اند. برخی از مهم‏ترین این عوامل عبارت‌اند از:

1. انگیزه‏های خیرخواهانۀ انسانی و تمایلات مذهبی برای کمک به هم‏نوعان و دستگیری از ضعفا و فقرا؛
2. وجود نابرابری‏های اجتماعی و نیازهای برآورده‌نشده در میان فقرا و تهی‎دستان این جوامع؛
3. تمایل‌نداشتن بخش خصوصی و بازار برای ورود به حوزه‏های اجتماعی غیرسودآور؛
4. اصرار بسیاری از دولت‏ها برای در پیش‏ گرفتن برنامه‏های موسوم به «تعدیل ساختاری» و عمل‌کردن به دیدگاه‏های راست‏گرایانه و نئولیبرالیستی^[42] (صورت متأخر سرمایه‏داری جهانی) تحت عنوان خصوصی‏سازی، چابک‏سازی یا کوچک‎سازی دولت و در نتیجه، عقب‏نشینی مستمر و مُصرانه از حوزۀ مسئولیت‏های اجتماعی مانند مسکن، بهداشت، رفاه، آموزش، به‌زیستی و برون‏سپاری این حوزه‏ها و نیز بی‏توجهی به مقولۀ عدالت اجتماعی.

از این رو، از ترکیب و برهم‌کنش این عوامل و شرایط زمینه‏ای با برخی شرایط و عوامل دیگر، موقعیت برای حضور نهادهای مدنی و خیریه و داوطلب و خیریه‏های مذهبی فراهم شده است. به تعبیر دیگر، ورود خیریه‏ها و نهادی مدنی و داوطلب به این حوزه‏ها بخشی از سر انتخاب و تمایل و بخشی از سر اضطرار بوده است.

2-4 بررسی خیریه‏گرایی سه جامعۀ مورد مطالعه طبق تحلیل ثانویۀ داده‎های حاصل از پیمایش‏های جهانی

یکی از راه‌های بررسی وضعیت امر اجتماعی خیر، کنش‏های خیرخواهانه و نهادهای خیریه در یک کشور و بازنمایی سیما و تصویری قابل فهم از نظام خیریه در آن کشور (تحلیل در سطح کلان و جامعه)، استناد به شاخص‏ها، مقیاس‏ها، آمار و ارقام و داده‏های پراستناد جهانی است که توسط مؤسسه‌ها و نهادهای معتبر علمی و بین‏المللی تهیه شده باشد.

1-2-4 تحلیل ثانویۀ داده‏های حاصل از بنیاد کمک خیریه‏ها (CAF)

استناد ما در این بخش به آمار و داده‏هایی است که «بنیاد کمک‏ خیریه‏ها» یا (CAF) از سال 2010 تا کنون ارائه کرده است. این داده‏های بین‏المللی بر اساس «شاخص‏ جهانی دهش» (WGI)^[43] سه رفتار نیکوکارانه در نظر گرفته می‏شود و مورد پرسش قرار می‏گیرد. این سه رفتار عبارت‌اند از: کمک به یک فرد غریبه، پرداخت و اهدای پول به مؤسسه‌های خیریه، تخصیص وقت به فعالیت‏های داوطلبانه. سپس با محاسبۀ میانگین امتیاز هر سه رفتار و محاسبات آماری دیگر، رتبه و امتیاز هر کشور در دامنۀ یک مقیاس به دست می‎آید. حال مسأله این است که وضعیت نهادمندی و کنش‏های خیریه در کشورهای ایران، مصر و ترکیه و به عبارتی، خیریه‏گرایی ایرانیان، مصریان و ترکیه‏ای‏ها مطابق با این شاخص‏های سه‏گانه چگونه است.

• بررسی تطبیقی وضعیت جوامع مورد مطالعه در جدیدترین داده‏های CAF

در تحلیل داده‏های متأخر و جدیدترین پیمایش CAF (طبق امتیازات شاخص جهانی دهش (WGI) در سال 2024، همان‌طور که جدول 1 و شکل 1 نشان می‏دهند، کشور ایران در سه شاخص تحت بررسی از امتیاز بالاتر و جایگاهی بهتر نسبت به دو کشور دیگر برخوردار است.

جدول 1. وضعیت خیریه‏گرایی در سه کشور مورد مطالعه (طبق امتیازات WGI) در جدیدترین پیمایش CAF در سال 2024

Table 1. The state of philanthropy in the three countries studied (according to WGI scores) in the most recent CAF survey in 2024

) CAF, 2024: 16-18 (

برای نمونه، کشور مصر در شاخص «کمک به افراد غریبه» برتری 3درصدی به ایران و 16درصدی به ترکیه دارد، ولی در شاخص «کمک پولی به امور خیریه»، کشور ایران از یک برتری حدوداً 6برابری نسبت به کشور مصر و یک برتری حدوداً 5/2برابری نسبت به کشور ترکیه برخوردار است. در شاخص «تخصیص وقت به فعالیت‏های داوطلبانه» وضعیت هر سه کشور نسبت به دیگر کشورهای جهان نامناسب است؛ با این حال، کشور ایران در این شاخص نسبت به دو کشور ترکیه و مصر وضعیت بهتری دارد؛ یعنی در این شاخص، کشور ایران از برتری 5برابری نسبت به کشور مصر و از برتری 5/1برابری نسبت به کشور ترکیه برخوردار است. در نهایت، در پیمایش اخیر، رتبۀ‏ منطقه‏ای (خاورمیانه) و جهانی برای کشور ایران به ترتیب 3 و 27، برای کشور مصر 12 و 128 و برای کشور ترکیه 11و 122 است. دلیل این اختلاف امتیاز و رتبه را به‌راحتی نمی‏توان تبیین کرد. قطعاً شرایط مالی و اقتصادی مانند «درآمد سرانه» یا «مرئی‏بودن فقر» نمی‏تواند یک متغیر تأثیرگذار باشد؛ زیرا برای مثال، کشور ترکیه به‌مراتب از نظر درآمد سرانه و دیگر شاخص‏های اقتصادی نسبت به ایرانیان بالاتر است، ولی 95 پله اختلاف امتیاز دارد. و از طرفی، فقر در مصر نسبت به ایران و ترکیه آشکارتر و رؤیت‏پذیرتر (از نظر ترغیب و تحریک شهروندان متمول برای کمک به هم‌نوعان فقیر) است، ولی جایگاه آن 101 پله از ایران پایین‏تر است. احتمالاً عوامل و متغیرهایی دیگر موجب این اختلاف امتیاز شده‏اند.

شکل 1. مقایسۀ وضعیت خیریه‏گرایی در سه کشور مورد مطالعه (طبق امتیازات WGI) و در جدیدترین پیمایش CAF در سال 2024

Figure 1. Comparison of the state of philanthropy in the three countries studied (according to WGI scores) and in the most recent CAF survey in 2024

• بررسی تطبیقی روند تغییرات در سه شاخص مورد مطالعه در در بازۀ زمانی 2010-2024

نکتۀ دیگر که می‏توان از تحلیل ثانویۀ داده‏های جهانی CAF استنباط کرد این است که روند تغییرات در امر اجتماعی خیریه‏گرایی (طبق سه شاخص جهانی دهش) در طی زمان قابل تأمل است.

1. در کشور ایران، همان‌طور که در شکل 2 قابل مشاهده است، بهترین وضعیت مربوط به سال 2012 است. همچنین، در تمام بازۀ زمانی مورد مطالعه، کشور ایران دارای فراز و فرود بوده است، اگرچه در چهار سال اخیر دارای یک روند افزایشی در هر سه شاخص بوده است. نکتۀ دیگر اینکه (با لحاظ‌کردن امتیاز در هر سه شاخص به طور مستقل و نیز امتیاز میانگین سه شاخص) همواره امتیاز دو شاخص «کمک به افراد غریبه» و «کمک پولی به امور خیریه» از نمرۀ میانگین بالاتر بوده است، ولی امتیاز شاخص «تخصیص وقت به فعالیت‏های داوطلبانه» از نمرۀ میانگین کمتر بوده است.

شکل 2. روند تغییرات وضعیت خیریه‏گرایی ایرانی‏ها طبق سه شاخص‏ جهانی دهش (WGI) در سال‏های 2010-2024

Figure 2. Trends in Iranians' charitable giving according to the three Global Giving Indexes (WGI) from 2010 to 2024

2. در کشور مصر، همان‌طور که در شکل 3 قابل مشاهده است، بهترین وضعیت مربوط به سال 2021 ‏است. همچنین، در تمام بازۀ زمانی مورد مطالعه، به ویژه از ابتدای مطالعه، یعنی سال 2010 تا سال 2019، کشور مصر دارای فراز و فرودی اندک بوده و یک روند کند و بطئی در هر سه شاخص را طی کرده است. نکتۀ دیگر اینکه (با لحاظ‌کردن امتیاز در هر سه شاخص به طور مستقل و نیز امتیاز میانگین سه شاخص) همواره امتیاز شاخص «کمک به افراد غریبه» از نمرۀ میانگین و نیز نمرۀ دو شاخص دیگر بالاتر بوده است و نقش دو شاخص «کمک پولی به امور خیریه» و «تخصیص وقت به فعالیت‏های داوطلبانه» در کسب امتیاز برای کشور مصر اندک بوده است؛ تا جایی که نمرۀ شاخص «کمک پولی به امور خیریه» هیچ‌گاه از امتیاز 21 درصد و نمرۀ شاخص «تخصیص وقت به فعالیت‏های داوطلبانه» هیچ‌گاه از 11 درصد بالاتر نرفته است. نکتۀ آخر اینکه منحنی امتیاز این شاخص در کشور مصر تا سال 2021 همواره دارای ثبات نسبی و دارای کمترین نوسان بوده و از این سال تا کنون افت داشته است.

شکل 3. روند تغییرات وضعیت خیریه‏گرایی مصری‏ها طبق سه شاخص‏ جهانی دهش (WGI) در سال‏های 2010-2024

Figure 3. Trends in the philanthropic status of Egyptians according to the three Global Giving Indexes (WGI) in the years 2010-2024

3. در کشور ترکیه، همان‌طور که در شکل 4 قابل مشاهده است، بهترین وضعیت مربوط به سال 2022 است. همچنین، در تمام بازۀ زمانی مورد مطالعه، به ویژه از ابتدای مطالعه، یعنی سال 2010 تا سال 2018، کشور ترکیه دارای فراز و فرودی اندک بوده است و یک روند کند و بطئی در هر سه شاخص را طی کرده است. در سال‏های 2018 تا 2022، ترکیه شاهد یک روند افزایشی بوده، ولی در متأخرترین داده‏های پیمایش جهانی، با کاهش و افولی قابل تأمل مواجه بوده است. نکتۀ دیگر اینکه (با لحاظ‌کردن امتیاز در هر سه شاخص به طور مستقل و نیز امتیاز میانگین سه شاخص) همواره امتیاز شاخص «کمک به افراد غریبه» از نمرۀ میانگین و نیز نمرۀ دو شاخص دیگر بالاتر بوده است و نقش دو شاخص «کمک پولی به امور خیریه» و«تخصیص وقت به فعالیت‏های داوطلبانه» برای کسب امتیاز کشور ترکیه اندک بوده است؛ تا جایی که نمرۀ شاخص «کمک پولی به امور خیریه» هیچ‌گاه از امتیاز 33 درصد و نمرۀ شاخص «تخصیص وقت به فعالیت‏های داوطلبانه» هیچ‌گاه از 11 درصد بالاتر نرفته است. نکتل آخر اینکه منحنی امتیاز این شاخص در کشور ترکیه همواره دارای ثبات نسبی و دارای کمترین نوسان بوده است.

شکل 4. روند تغییرات وضعیت خیریه‏گرایی ترکیه‏ای‏ها طبق سه شاخص‏ جهانی دهش (WGI) در سال‏های 2010-2024

Figure 4. Trends in the philanthropy status of Turkish people according to the three Global Giving Indexes (WGI) in the years 2010-2024

2-2-4 بررسی تطبیقی طبق داده‏های موج‏ هفتم پیمایش ارزش‏های جهانی WVS

علاوه بر داده‏های گزارش‏های جهانی و سالیانۀ CAF، در اینجا برای مقایسۀ وضعیت خیریه‏گرایی در این سه کشور باید گزارش‏ها و داد‏ه‏های پیمایش ارزش‏های جهانی (WVS) در موج‏ هفتم (2017-2022) را بررسی کرد.

• بررسی تطبیقی «میزان عضویت» در نهادهای خیریه

یکی از نکات مهم در بررسی و تحلیل کنش اجتماعی خیر و نهادهای خیریه‏ای، توجه به میزان عضویت (شامل فعال و غیرفعال) شهروندان در مؤسسه‌ها و نهادهای خیریه است (جدول 2).

جدول 2. بررسی میانگین وضعیت عضویت در نهادهای خیریه در سه کشور تحت بررسی در موج هفتم WVS

Table 2. Survey of average status of membership in charitable organizations in the three countries surveyed, in the seventh wave of the WVS

 ( 2022: 33-34,WVS)

طبق داده‏های موج هفتم (2017-2022) از پیمایش ارزش‏های جهانی یا WVS، آن‏طور که در جدول 2 قابل مشاهده است، در ایران 2/69 درصد از پاسخ‌گویان اعلام کرده‏اند عضویتی در مؤسسه‌ها و سازمان‏های خیریه ندارند و 8/30 درصد از پاسخ‌گویان اعلام کرده‏اند عضویت (9/18 درصد فعال و 9/11 درصد غیرفعال) در مؤسسه‌ها و سازمان‏های خیریه دارند. در مصر، 6/94 درصد از پاسخ‌گویان اعلام کرده‏اند عضویتی در مؤسسه‌ها و سازمان‏های خیریه ندارند و فقط 4/5 درصد از پاسخ‌گویان اعلام کرده‏اند عضویت (5/3 درصد فعال و 8/1 درصد غیرفعال) در مؤسسه‌ها و سازمان‏های خیریه دارند. همچنین، در ترکیه، 1/92 درصد از پاسخ‌گویان اعلام کرده‏اند عضویتی در مؤسسه‌ها و سازمان‏های خیریه ندارند و 1/6 درصد از پاسخ‌گویان اعلام کرده‏اند عضویت (9/4 درصد فعال و 2/1 درصد غیرفعال) در مؤسسه‌ها و سازمان‏های خیریه دارند. در اینجا، شاهد برتری 6برابری ایران نسبت به مصر و 5برابری نسبت به ترکیه از نظر عضویت در مؤسسه‌ها و سازمان‏های خیریه هستیم؛ اگرچه نمی‏توان با قاطعیت دلایل این اختلاف آماری در عضویت در سازمان‏های خیریه را تحلیل کرد، شاید عواملی مانند پیشینه و بافت مذهبی متفاوت (تشیع/ تسنن)، اعتقاد به خیر اجتماعی، میل به تشکل‏گرایی و رفتارهای نهادمند، فراوانی و در دسترس بودن مؤسسه‌های خیریه، شرایط آسان عضویت و فعالیت و... تا حدودی این موضوع را توضیح دهند.

همچنین، طبق این داده‏ها، آن‌گونه که در جدول 2 قابل مشاهده است، در هر سه کشور مردان بیش از زنان در مؤسسه‌ها و سازمان‏های خیریه مشارکت و عضویت داشته‏اند. علاوه بر این، در ایران افراد مسن و بزرگسال با 38 درصد نسبت به دو گروه سنی دیگر، یعنی میانسالان با 30 درصد و جوانان با 26 درصد، عضویت بیشتری در مؤسسه‌های خیریه داشته‏اند. در اینجا، به عبارت دیگر، بین افزایش سن و عضویت (شامل فعال و غیرفعال) در مؤسسه‌ها و سازمان‏های خیریه رابطۀ همبستگی مثبت برقرار است. در مصر برعکس، افراد جوان با 4/6 درصد نسبت به دو گروه سنی دیگر، بزرگسالان با 6/4 درصد و میانسالان با 1/4 درصد، عضویت بیشتری در مؤسسه‌های خیریه داشته‏اند. در نهایت اینکه در ترکیه افراد مسن و بزرگسال با 1/7 درصد نسبت به دو گروه سنی دیگر، یعنی جوانان با 5/6 درصد و میانسالان با 4/5 درصد، عضویت بیشتری در مؤسسه‌های خیریه داشته‏اند.

• بررسی تطبیقی «میزان اعتماد» به نهادهای خیریه

یکی از دیگر نکات مهم در بررسی و تحلیل کنش اجتماعی خیر و نهادهای خیریه‏ای، توجه به میزان اعتماد شهروندان به مؤسسه‌های خیریه است.

جدول 3. بررسی میانگین وضعیت اعتماد به نهادهای خیریه‏ در سه کشور تحت بررسی طبق گزارش‏های WVS

Table 3. Survey of the average state of trust in charitable institutions in the three countries studied, according to WVS reports

 ( 2022: 23-24,WVS)

طبق داده‏های موج هفتم از ارزش‏های جهانی یا WVS، آن‏طور که در جدول 3 قابل مشاهده است، در ایران بیش از چهارپنجم یا 4/81 درصد از پاسخ‌گویان اعلام کرده‏اند «اعتماد زیاد و خیلی زیاد» به نهادهای خیریه دارند و حدود یک‌پنجم یا 9/18 درصد هم اعلام کرده‏اند اعتمادی (چندان یا اصلاً) به بنیادهای خیریه ندارند. در مصر کمتر از نیمی یا حدود 44 درصد از پاسخ‌گویان اعلام کرده‏اند «اعتماد زیاد و خیلی زیاد» به سازمان‏های خیریه دارند و بیش از یک‌سوم یا 6/33 درصد هم اعلام کرده‏اند اعتمادی (چندان یا اصلاً) به به نهادهای خیریه ندارند و بیش از یک‏پنجم 4/22 درصد هم پاسخ روشنی به این پرسش نداده‏اند. در ترکیه هم وضعیت اعتماد به خیریه‏ها این‌گونه بوده است: حدود 58 درصد از پاسخ‌گویان اعلام کرده‏اند «اعتماد زیاد و خیلی زیاد» به خیریه‏ها دارند و حدود 37 درصد هم اعتماد چندانی به این نهادها ندارند و 4 درصد هم پاسخ روشنی به این پرسش نداده‏اند.

همچنین، طبق این داده‏ها، آن‏طور که در جدول 3 قابل مشاهده است، در ایران زنان هم‏اندازۀ مردان به مؤسسه‌های خیریه اعتماد دارند (2/81 درصد در برابر 6/81 درصد). همچنین، در مصر مردان تقریباً به میزان زنان ابراز داشته‏اند به نهادهای خیریه «اعتماد زیاد و خیلی زیاد» دارند (حدود 44 درصد). وضعیت در ترکیه این‌گونه است: زنان اندکی (1 درصد) بیش از مردان ابراز داشته‏اند که به نهادهای خیریه «اعتماد زیاد و خیلی زیاد» دارند.

از نظر تفکیک و گروه‏بندی سنی، باید گفت آن‏طور که در جدول 3 قابل مشاهده است، در ایران، افراد مسن و بزرگسال با 2/85 درصد نسبت به دو گروه سنی دیگر، یعنی میانسالان با 1/81 درصد و جوانان 8/79درصد، اعتماد بیشتری به مؤسسه‌های خیریه داشته‏اند. در ترکیه، وضعیت اعتماد گروه‏‏بندی‌های سنی همانند ایران است: افراد مسن و بزرگسال و میانسالان با 60 درصد نسبت به گروه سنی میانسالان با 58 درصد و جوانان با 57 درصد، اعتماد بیشتری به مؤسسه‌های خیریه‏ها داشته‏اند. به عبارت دیگر، در ایران و ترکیه، بین افزایش سن و اعتماد به نهادها و سازمان‏های خیریه رابطۀ همبستگی مثبت برقرار است؛ یعنی هرچه سن افراد بالاتر می‏رود، میزان اعتماد به نهادها و مؤسسه‌های خیریه نیز افزایش می‏یابد. اما در مصر وضعیت به گونه‌ای دیگر است؛ افراد گروه سنی جوانان با 50 درصد بیش از دو گروه سنی دیگر یعنی میانسالان با 3/43 درصد و گروه مسن و بزرگسال با 6/39 درصد، اعتماد بیشتری به مؤسسه‌های خیریه داشته‏اند. به عبارت دیگر، در مصر بین افزایش سن وکاهش ‏اعتماد به مؤسسه‌ها و سازمان‏های خیریه رابطۀ همبستگی معکوس خفیفی برقرار است؛ یعنی هرچه سن افراد بالاتر می‏رود، میزان ‏اعتماد آنها به نهادهای خیریه به طور خفیف کاهش می‏یابد.

3-4 بررسی تطبیقیِ موردمحورِ خیریه‏‏های مذهبی در سه کشور مورد مطالعه

در اینجا، برای تحلیل در سطح انجمنی و سازمانی، یعنی بررسی تطبیقی کنش خیر مذهبی و نهادهای خیریۀ مذهبی، یعنی مؤسسۀ خیریه و عام‏المنفعۀ دارالاکرام حضرت ابوالفضل العباس (ایران)، مؤسسۀ دارالاورمان یا جمعیت خیریۀ الاورمان (مصر) و انجمن کمک و همبستگی کیمسه یوک ‏مو (ترکیه) تعدادی مؤلفه استخراج شده‌اند[44] که مهم‏ترین مؤلفه‏های تحت بررسی تطبیقی به شرح زیر هستند:

1. سال تأسیس: قدمت و سابقۀ فعالیت سه انجمن مورد مطالعه کمتر از 30 سال است؛ برای نمونه، مؤسسۀ خیریۀ دارالاکرام در سال 2001 (1380)، جمعیت خیریۀ الاورمان در سال 1993 و انجمن کیمسه یوک ‏مو هم در سال 2002 تأسیس شده است.
2. شرایط و زمینۀ اجتماعی تأسیس: منظور از زمینۀ اجتماعی تأسیس، زمینه و شرایط تاریخی، فرهنگی و اجتماعی و نیز موقعیت بحرانی (بحران‏هایی مانند قحطی، تورم شدید، رکود حاد و مزمن اقتصادی، سیل، زلزله، جنگ و...) یا شرایط عادی جامعه در زمان تأسیس و شکل‏‏گیری انجمن است. خیریۀ دارالاکرام تقریباً در شرایط عادی و غیربحرانی جامعۀ ایران تأسیس شد. خیریۀ الاورمان در زمانۀ افزایش تعداد ایتام و کودکان بی‏سرپرست در اواخر دهۀ 80 و اوایل دهۀ 90 در مصر و خیریۀ کیمسه یوک ‏مو هم بعد از وقوع زلزلۀ سال 1999 در منطقۀ مارمالا و حواث بعد از آن تشکیل شد.
3. مرجع دولتی نظارت و صدور مجوز: در ایران، نهاد متولی، وزارت کشور، در مصر وزارت همبستگی اجتماعی و در ترکیه وزارت کشور مسئول این امور هستند.
4. منابع مالی و نحوۀ تأمین آن: یکی از مهم‏ترین مسائل و چالش‏های هر انجمن و نهاد مدنی به ویژه خیریه‏ها، سرمایۀ مالی و منابع مالی برای پیشبرد کارها و برنامه‏هاست. موضوع دیگر توجه به منبع مالی شرعی به اسم زکات است. در رابطه با انجمن دارالاکرام باید گفت با توجه به ممنوعیت اخلاقی فعالیت اقتصادی، این انجمن فقط وابسته به کمک‏های مالی حامیان و خیّران و نیز بخشی از وجوهات شرعی مقلدانِ برخی از مراجع تقلید است. برخلاف اینکه در ایران خیریه‏ها کمتر بر موضوع زکات توجه و تکیه می‏کنند، در مصر و ترکیه وضع به گونه‌ای دیگر است. در رابطه با انجمن الاورمان باید گفت عمدتاً وابسته به منابع مالی درون‏دینی و شرعی (زکات، کفارات و نذورات) و سپس کمک‏های مالی متنوع مردمی است. در رابطه با کیمسه یوک ‏مو هم باید افزود عمدتاً از جانب حمایت‏ها و کمک‏های سرمایه‏گذاران، صاحبان صنایع و تجار ترک و سپس کمک‏های مردمی و زکات تأمین مالی می‏شود.
5. جامعۀ هدف: دارالاکرام جامعۀ هدف و ذی‌نفعان خود را از میان دانش‏آموزان بااستعداد ولی فاقد سرپرست مؤثر در ایران انتخاب کرده است. الاورمان هم در مصر به فقرا و نیازمندان (با تأکید بر ایتام، زنان سرپرست خانوار و مردان ناتوان در امرار معاش خانواده) با راستی‏آزمایی و صحت‎سنجی، خدمات خود را ارائه می‏کند. کیمسه یوک ‏مو هم جامعۀ هدف خود را از میان مصیبت‏دیدگان قحطی و گرسنگی، سیل و زلزله، جنگ و دیگر بحران‏های اجتماعی (عمدتاً آسیا و آفریقا) انتخاب کرده است.
6. تمرکز اصلی: دارالاکرام تمرکز اصلی خود را بر آموزش‌وپرورش قرار داده است. الاورمان هم بر برطرف‌کردن فقر و توسعۀ پایدار و کیمسه یوک ‏مو هم بر امداد بین‏المللی و کمک‏های اضطراری برون‏مرزی متمرکز شده است.
7. مرزبندی هویتی، دینی، قومی، نژادی و... در انتخاب دریافت‏کنندگان خدمات: پرسش اصلی در اینجا این است که آیا انجمن خیریه در تخصیص خدمات خود نگاهی عام‏گرایانه دارد یا نگاهی خاص‏گرایانه (درون‏گروه) به موضوع دارد. مطالعات پژوهشگر نشان می‏دهد هر سه انجمن کمک‎های خود را بدون لحاظ‏کردن مرزبندی‏های هویتی، دینی، قومی و نژادی و... در اختیار نیازمندان قرار می‏دهند.
8. شعار و چشم اندازاصلی: دارالاکرام این شعار را انتخاب کرده است و به تحقق آن متعهد است: «توسعۀ انسانی: از تحصیل کودکان تا شهروندان خوب». الاورمان هم شعار و چشم‏انداز «از خیریه تا پایداری؛ چشم‏اندازی جدید برای یک زندگی پایدار» را سرلوحۀ اقدامات و فعالیت‏های خود قرار داده است. کیمسه یوک‏ مو هم به همان ایدۀ آغازین خود در بدو تأسیس، یعنی «آنجا [برای کمک‏کردن]کسی هست؟» وفادار مانده است.
9. فعالیت برون‏مرزی و بین‏المللی: در این رابطه باید گفت در حوزۀ فعالیت‏ها و اقدامات انجمن دارالاکرام ایران موردی مشاهده نشد. برای الاورمان مصر 2 مورد گزارش کمک بین‏المللی (غزه و فلسطین) به دست آمد. اما کیمسه یوک ‏مو عمدتاً بر اهداف بین‏‏المللی و پروژه‏های برون‏مرزی در بیش از 40 کشور جهان تمرکز کرده است.
10. وابستگی به شخصیت‏ها و مراجع دینی، نهادهای مذهبی و...: مسأله این است که آیا این سه انجمن وابستگی خاصی به چهره‏ها وشخصیت‏های برجسته و مراجع دینی، نهادهای مذهبی و... دارند؟ در رابطه با دارالاکرام ایرن و الاورمان مصر وابستگی خاصی مشاهده نشد. اما انجمن کیمسه یوک ‎مو با الهام و تأثیرپذیری از افکار و اندیشه‏های فتح‏اله گولن (1938-2024) مصلح دینی، رهبری فکری و پدر معنوی جنبش هیزمت[45] (خدمت) ترکیه، به وجود آمده است.
11. روابط و مناسبات با دولت وقت: یکی از مباحث حساس و مناقشه‏برانگیز فعالیت‏های مدنی به ویژه خیریه‏ها، چگونگی روابط و مناسبات این تشکل‏ها (به عنوان بخشی از جامعۀ مدنی) با نهاد قدرت و دولت است. گاه این روابط و مناسبات از نوع همکاری و تعامل و مکمل است، گاه خصمانه و به چشم رقیب و دشمن ‏نگریستن به آن. در رابطه با انجمن‏های دارالاکرام ایران و الاورمان مصر باید گفت تا کنون این روابط و مناسبات بدون چالش و مسالمت‏آمیز بوده است، اما روابط و مناسبات انجمن کیمسه یوک مو با دولت وقت ترکیه و حزب حاکم (حزب عدالت و توسعه) در ابتدا بسیار حسنه و عالی بود، در سال 2013 اختلافات بروز کرد و در نهایت، از جولای 2016[46]به بعد این تشکل با سرکوب و تعطیلی از سوی دولت روبه‌رو شده است و کلیۀ فعالیت‏های آن در داخل خاک ترکیه غیرقانونی اعلام شده است.
12. ماهیت دینی‏بودن مؤسسۀ خیریه: در اینجا، مفهوم دینی‏بودن با سه معیار و ملاک سنجیده می‏شود: 1. اسم و عنوان، 2. انگیزه و نیرو محرکه برای فعالیت و 3. استفاده از وجوهات شرعی و منابع مالی درون‏دینی و مذهبی. از نظر اسم و عنوان باید گفت جمعیت خیریه و عام المنفعۀ دارالاکرام حضرت ابوالفضل عباس با استفاده از اسم قدسی و دینی فعالیت می‏کند، اما الاورمان مصر و کیمسه یوک ‏مو ترک فاقد اسم قدسی و دینی هستند. از نظر انگیزه و نیرو محرکه برای فعالیت باید گفت دارالاکرام دارای انگیزۀ دینی متأثر و الهام‏گرفته از آموزه‏های الهیاتی (اسلامی-شیعی) است. الاورمان مصر و کیمسه‎ یوک ‎مو ترکیه هم متأثر و الهام‏گرفته از آموزه‏های الهیاتی اسلامی برای فعالیت هستند. از نظر معیار «استفاده از وجوهات شرعی و منابع مالی درون‏دینی» باید گفت الاکرام با استعلام از دفتر چند تن از مراجع تقلید و موافقت با استفاده از بخش و سهمی از وجوهات شرعی مرجع مربوط، امور خود را پیش می‏برد. دریافت زکات آنلاین و گوشت قربانی و سایر نذورات دینی و نیز برگذارکردن سفره‏های افطار(خیمۀ افطار یا چادرهای رمضانی) نشان‏دهندۀ استفادۀ الاورمان و کیمسه‏یوک ‏مو از وجوهات شرعی و منابع مالی درون‏دینی است.
13. حامیان شاخص یا شناخته‏شده: انجمن دارالاکرام از حمایت روشفکرانی مانند شفیعی کدکنی، هوشنگ مرادی کرمانی، مصطفی ملکیان، محمدعلی موحد و... برخوردار است. در رابطه با الاورمان مورد خاصی مشاهده نشد. انجمن کیمسه ‏یوک ‏مو هم از حمایت‏های معنوی فتح‏اله گولن برخوردار بوده است.
14. برگزاری نشست‏ها، گفتگوها و سمینارهای تخصصی: بسیاری از مؤسسه‌ها و نهادهای مدنی در حوزۀ مسئولیت اجتماعی و مسئولیت مدنی اقداماتی متعدد مانند برگزاری نشست‏ها، گفت‌وگوها و سمینارهای تخصصی را در دستور کار قرار دارند. دارالاکرام مجموعه نشست‏های موسوم به «خیر و خرد» را برگزار می‏کند. برای الاورمان در این باره مورد خاصی مشاهده نشد. نشست‏های وابسته به جنبش هیزمت و موسوم به «آبانت» هم در ترکیه انجام می‏شود.
15. خلاقیت یا فعالیت خاص و منحصربه‌فرد: فعالیت خاص و شاخص دارالاکرام بورسیه‏کردن دانش‏آموزان مستعد تا پایان دبیرستان و حتی در دوران دانشگاه است. الاورمان هم با ایده و طرح «روز یتیم» در اولین جمعۀ ماه آوریل، توزیع متوازن قربانی (قربانی‏های ایام تشریق در آمریکای جنوبی) پروژه‏های زیست‏محیطی و... برجستگی خاصی پیدا کرده است. کیمسه یوک ‏مو هم با طرح «خواهرخواندگی خانواده‏ها» و نیز درمان و جراحی رایگان آب مروارید چندده هزارنفر در کشورهای آسیایی و آفریقایی شهرتی خاص پیدا کرده است.
16. راهبردهای حمایتی: فقیرنوازی یا فقرزدایی: در حوزۀ فعالیت‏های خیریه‏ای، مهم‏ترین هدف و فلسۀ وجودی یک تشکل خیریه‎ای، کمک به فقرا و تهی‏دستان است. در این امر می‏توان دو رویکرد و راهبرد حمایتی را از هم تفکیک کرد: آیا هدف و نقش اصلی خیریه‏ها بیشتر توجه به فرد «فقیر» است یا نگاه ساختاری و توجه به ریشه‏های «فقر»؟ در واقع، بررسی و در دستور کار قراردادن دوگانۀ فقیرنوازی/ فقرزدایی، وجه تمایز این دو رویکرد است. بیشتر خیریه‏ها کمتر بر ساختارهای اجتماعی مولدِ فقر و نابرابری و برطرف‌کردن و کاهش فقر، مبارزه با بی‏عدالتی و تلاش برای تحقق عدالت اجتماعی متمرکز می‏شوند و بیشتر توان و منابع خود را بر فرد فقیر و کمک‏های مالی مستمر یا ادواری به فرد فقیر تخصیص می‏دهند. حالت دوم این است که خیریه‏ها و نهاد‏ها‏ی مدنی و داوطلب بخش بیشتری از زمان و تلاش خود را صرف رسیدگی به علل سیستماتیک فقر کنند و زمان نسبتاً کمتر را صرف پاسخ‏ها‏ی اضطراری برای کمک‏ها‏ی فوری به فقرا‏ کنند. بررسی کارنامۀ فعالیت‏های هر سه انجمن دارالاکرام، الاورمان و کیمسه ‎یوک ‏مو نشان می‏دهد به نظر می‏رسد هرسه انجمن از موضع «فقیرنوازی» صرف فاصله گرفته‏اند ولی هنوز و به طور کامل در موقعیت «فقرزدایی» تثبیت نشده‏اند.
17. جایزه یا نشان برجستۀ کسب‏شده: انجمن دارالاکرام با معرفی‏شدن به عنوان خیریۀ برتر در حوزۀ «خیر و صلح» از سوی «انجمن علمی مطالعات صلح ایران» و کیمسه‏یوک ‏مو هم با دریافت نشان «ستارۀ ایثار» از دولت پاکستان و عنوان «سازمان منافع عامه» از دولت ترکیه و «مقام مشورتی» شورای اقتصادی و اجتماعیِ سازمان ملل متحدد دارای عنوان یا نشان برجسته هستند، ولی برای الاورمان مورد خاصی مشاهده نشد.
18. استفاده از ظرفیت‏های دینی و ایام مذهبی: این شاخص برای دارالاکرام خیلی کم است، اما الاورمان در موسم قربانی عیدالاضحی (عید قربان) و قربانی‏های ایام تشریق، تهیه و توزیع بسته‏های غذایی افطار ماه رمضان و... فعالیت‏های فراوانی انجام می‏دهد. کیمسه‏یوک‏ مو هم در این حوزه از ظرفیت خیمه رمضان (سفره‏های عمومی افطار)، قربان بایرامی (عید قربان) و رمضان بایرامی (عید فطر) استفاده کرده است.
19. هم‌پوشانی با شاخص‏های توسعۀ انسانی (آموزش، بهداشت و درآمد سرانه): دارالاکرام ایران در درجۀ اول بر آموزشِ باکیفیت و در موارد فرعی بر ارائۀ خدمات بهداشتی به ذی‌نفعان و راه‏اندازی پروژه‏های مهارت‏آموزی و کارآفرینی (برای درآمدزایی) تأکید کرده است. الاورمان مصر در درجۀ اول در حوزۀ بهداشت و سلامت (تأسیس بیمارستان‏های تخصصی سرطان، قلب و کودکان)، سپس پروژه‏های اشتغال‏زایی و ایجاد درآمد (طرح کیوسک، توزیع دام زنده، وام اشتغال و...) و در مواردی ساخت و تجهیز مدارس فعالیت توسعه‏ای دارد. کیمسه ‏یوک ‏مو هم با ساخت بیمارستان و کلینیک، جراحی و درمان بیماران مبتلا به آب‏مروارید در 12 کشورآفریقایی و آسیایی و ساخت و تجهیز مدارس در کشورهای متعدد در حوزۀ شاخص‏های توسعۀ انسانی فعالیت می‏کند. خلاصۀ مباحث مقایسه‏ای بالا در جدول 4 بازنمایی شده است.

جدول 4. تحلیل تطبیقی موردمحور خیریه‏های مذهبی در سه کشور مورد مطالعه

Table 4. Case-based comparative analysis of religious charities in the three countries studied

5- نتیجه‏‏گیری نهایی و جمع‏بندی

پژوهش حاضر که با هدف بررسی تطبیقی نظام‎های خیریه و خیریه‏های مذهبی در کشورهای ایران، مصر و ترکیه انجام شده است، به دنبال پاسخ این پرسش بود: عوامل مؤثر بر رشد و گسترش خیریه‏ها و نیز مهم‏ترین تمایزات و اشتراکات خیریه‏گرایی و خیریه‏های مذهبی در ایران و مصر و ترکیه کدام‌اند؟

بررسی منطقۀ خاورمیانه از منظر جامعه‏شناسیِ تاریخی نشان می‏دهد عوامل متکثر و متغیرهای فراوانی بر رشد و گسترش مؤسسه‌های خیریه در منطقۀ خاورمیانه مؤثر بوده‌اند که مهم‏ترین این علل و عوامل و متغیرها در این منطقه عبارت‌اند از: 1. انگیزه‏های خیرخواهانۀ انسانی و تمایلات مذهبی؛ 2. فقر و نابرابری‏های اجتماعی؛ 3. بی‏رغبتی بخش خصوصی؛ 4. اجرای برنامه‏های نئولیبرالیستی و عقب‏نشینی دولت‏ها از حوزۀ مسئولیت‏های اجتماعی.

در سطح کلان کشوری و کلی، بررسی تطبیقی سه کشور طبق تحلیل ثانویۀ داده‏های سالیانۀ CAF نشان داد: در متأخرترین داده‏ها، رتبۀ‏ منطقه‏ای و جهانی برای کشور ایران به ترتیب 3 و 27، برای کشور مصر 12و 128 و برای کشور ترکیه 11و 122 است. در اینجا، شاهد برتری 101پله‏ای ایران نسبت به مصر و برتری 95پله‏ای نسبت به ترکیه هستیم.

تحلیل ثانویۀ داده‏های حاصل پیمایش ارزش‏های جهانی نشان داد از نظر میزان عضویت در مؤسسه‌ها و سازمان‏های خیریه، در اینجا شاهد برتری 6برابری ایران نسبت به مصر و 5برابری نسبت به ترکیه از نظر عضویت نهادی هستیم؛ اگرچه نمی‏توان با قطعیت علل این اختلاف فاحش آماری در عضویت در سازمان‏های خیریه را تحلیل کرد، شاید عواملی مانند سابقه و بافتار مذهبی متفاوت (تشیع/تسنن)، اعتقاد به خیر اجتماعی، میل به تشکل‏گرایی و رفتارهای نهادمند، کثرت و در دسترس بودن مؤسسه‌های خیریه، شروط آسان عضویت و فعالیت و... تا حدودی این موضوع را تبیین کنند. همچنین، در هر سه کشور، مردان بیش از زنان عضویت نهادی داشته‏اند. علاوه بر این، در ایران بین افزایش سن و عضویت (شامل فعال و غیرفعال) در مؤسسه‌ها و سازمان‏های خیریه رابطۀ همبستگی مثبت برقرار است. در مصر برعکس، جوانان نسبت به دو گروه سنی دیگر، یعنی بزرگسالان و میانسالان، عضویت بیشتری داشته‏اند. اما در ترکیه افراد مسن و بزرگسال نسبت به دو گروه سنی دیگر، یعنی جوانان و میانسالان، عضویت بیشتری داشته‏اند.

طبق داده‏های موج هفتم از ارزش‏های جهانی یا WVS، آن‏طور که در جدول 3 قابل مشاهده بود، در ایران بیش از چهارپنجم پاسخ‌گویان اعلام کرده‏اند «اعتماد زیاد و خیلی زیاد» به نهادهای خیریه دارند و حدود یک‌پنجم هم اعلام کرده‏اند اعتمادی (چندان یا اصلاً) به بنیادهای خیریه ندارند. در مصر کمتر از نیمی از پاسخ‌گویان اعلام کرده‏اند «اعتماد زیاد و خیلی زیاد» به سازمان‏های خیریه دارند و بیش از یک‌سوم هم اعلام کرده‏اند اعتمادی (چندان یا اصلاً) به نهادهای خیریه ندارند. در ترکیه هم وضعیت اعتماد به خیریه‏ها این‌گونه بوده است: حدود سه‏پنجم پاسخ‌گویان اعلام کرده‏اند «اعتماد زیاد و خیلی زیاد» به خیریه‏ها دارند و حدود دوپنجم پاسخ‌گویان هم اعتماد چندانی به این نهادها ندارند.

همچنین، از نظر اعتماد به خیریه‏ها، در ایران و مصر، زنان هم‏اندازۀ مردان به مؤسسه‌های خیریه اعتماد دارند، ولی در ترکیه زنان اندکی (1 درصد) بیش از مردان به نهادهای خیریه‏ها «اعتماد زیاد و خیلی زیاد» دارند. همچنین، در ایران و ترکیه افراد مسن و بزرگسال نسبت به دو گروه سنی دیگر، یعنی میانسالان و جوانان، اعتماد بیشتری به مؤسسه‌های خیریه داشته‏اند. به عبارتی، در این دو کشور بین افزایش سن و اعتماد به نهادها و سازمان‏های خیریه رابطۀ همبستگی مثبت برقرار است؛ اما در مصر جوانان بیش از دو گروه سنی دیگر، یعنی میانسالان و بزرگسال، اعتماد بیشتری به مؤسسه‌های خیریه داشته‏اند. به تعبیری، در مصر بین افزایش سن و کاهش ‏اعتماد به مؤسسه‌ها و سازمان‏های خیریه رابطۀ همبستگی معکوس خفیفی برقرار است و هرچه سن افراد بالاتر می‏رود، میزان ‏اعتماد آنها به نهادهای خیریه به طور خفیف کاهش می‏یابد. دلیل این افزایش اعتماد همراه با افزایش سن در ایران و ترکیه و از سویی، کاهش اعتماد در مصر احتمالاً این باشد که در مصر جوانان حضور اجتماعی و مدنی بیشتری در تشکل‏های مدنی دارند و به کارایی آنها اعتقاد دارند و در نتیجه، اعتماد بیتشری حاصل می‏شود؛ اما در ایران و ترکیه معمولاً جوانان به دلیل سبک زندگی و مسائل اشتغال، بی‏ثباتی یا کم‏ثباتی مالی و اقتصادی و نیز ازدواج و تحصیل کمتر، درگیر امور اجتماعی مانند خیریه‏ها می‎شوند و این میانسالان و بیشتر از همه بزرگسالان هستند که به خاطر استقلال مالی و اقتصادی و نیز نوعی نگاه‏ثواب‏گونه (رضای خدا) و نیز کسب پرستیژ اجتماعی و پایگاه اجتماعی اکتسابی (مبتنی بر شیخوخیت، خوشنامی و خیّربودن و...) هم عضویت نهادی و هم اعتماد بیشتری به خیریه‏ها دارند.

در نهایت اینکه یافته‏های این پژهش نشان داد هر سه انجمن خیریۀ مورد مطالعه (با وجود قرارگفتن در سه بافتار فرهنگی و تاریخی و اجتماعی متفاوت)، دارای رویکرد دینی هستند و نقطۀ عزیمت آنها برای کنشگری مدنی و فعالیت اجتماعی انگیزه‏های دینی و الهیاتی است، ولی خدمات خود را بدون مرزبندی هویتی و دینی به تمام نیازمندان عرضه می‏کنند. نکتۀ دیگر اینکه دارالاکرام ایران بر آموزش (اعطای بورس تحصیلی به دانش‏آموزان مستعد) به مثابۀ ابزار اصلی در تحرک اجتماعیِ نیازمندان و خروج آنان از چرخۀ فقر تأکید می‏کند، الاورمان مصر بر توسعۀ پایدار و چندبُعدی و نیز کیمسه یوک ‏مو ترکیه بر فعالیت‏های بین‏المللی امداد و نجات و کمک‏های اضطراری متمرکز شده‎ است. از دلایل این مدل تمرکز بر اهداف در سه انجمن مورد مطالعه می‏توان گفت با توجه به رفاه نسبی جامعۀ ترکیه (به ویژه از دهۀ 1980 و بعد از انجام اصلاحات اقتصادی در دولت تورگوت اوزال) و برخورداری شهروندان ترک از حدی قابل قبول از درآمد سرانه و نیز حضور تجار و بازرگانان و صاحبان صنایع و سرمایۀ وابسته به جنبش هیزمت و گولن در سراسر جهان، تا حدودی طبیعی است که کیمسه یوک ‏مو بر اهداف برون‏مرزی و بین‏المللی، یعنی امداد و نجات در بلایا و موقعیت‏های اضطراری، تمرکز کند. اما در ایران، با توجه به حضور دانش‏آموزانی مستعد که در موقعیت نامناسب مالی و اقتصادی خانوادۀ‏ خود به سر می‌برند و احتمال ترک‏ تحصیل و خروج از چرخۀ تحصیل در این‏گونه دانش‏آموزان زیاد است، دارالاکرام تأکید و تمرکز خود را بر حمایت و بورسیه‏کردن این دانش‏آموزان گذاشته است؛ زیرا آموزش نقشی مهم در تحرک اجتماعی اقشار و لایه‏های پایین جامعه ایران دارد. در مصر، حضور تیمی از پزشکان، مهندسان، متخصصان و کارشناسان بلندمرتبه در هیئت‏مدیرۀ انجمن و سیاست‌گذاری و برنامه‏ریزی مدیران ارشد الاورمان که سابقۀ کار در بخش دولت و نظام سیاسی مصر را نیز داشته‏اند، موجب شده است تا با توجه به وجود ضعف‏های جدی مصر در حوزۀ توسعۀ انسانی و توسعۀ پایدار (رتبۀ 110 جهان)، این انجمن تأکید و تمرکز خود را بر توسعۀ پایدار و چندبُعدی قرار دهد.

[1] Amy Singer

[2] Faith-based NGOs

[3] Sermon

[4] Capacity building

[5] Empowerment

[6] Focal Questions

[7]  این پژوهش بخش سوم (صص. 85-130) از کتاب زندگی روزمرۀ تهی‌‏دستان شهری است.

[8] Amira Mittermaier

[9] Islamic Charity as (Non) Political in Contemporary Egypt

[10] Hannah Arendt

[11] Foreground

[12] Background

[13] Self-help

[14] Borchgrevink

[15] NGOization of Islamic Charity: Claiming Legitimacy in Changing Institutional Contexts

[16] NGOization

[17] Gizem Zencirci

[18] The Muslim social: Neoliberalism, charity, and poverty in Turkey

[19] از آنجا که این نوشتار پژوهشی حاضر مستخرج از رسالۀ دکتری نویسندۀ مسئول است که پیش از آن دفاع شده است و نظریه‌های متعدد و متکثری دربارۀ دیگرخواهی بررسی شده‌اند، در اینجا به خاطر محدودیت حجم صفحات مجله، فقط بر روی سه سنت فکری تأکید می‏شود.

[20] برای اطلاع بیشتر، ر.ک: (غفاری، شریعتی و میرزایی، 1403: 167-188).

[21] Comte

[22] Simmel

[23] Levinas

[24] Mauss/Durkheim

[25] Žižek/Kapoor

[26] Construction Formation

[27] Conditional Charitism

[28] Positive Charitism

[29] Negative Charitism

[30] این صورت‏بندی برساختی ابداع نویسندۀ مسئول مقاله بوده است. با توجه با اینکه در رساله‏های دکتری علاوه بر نقد نظریه‏ها، باید مشارکت نظری و مفهوم‏پردازی هم صورت بگیرد، این صورت‏بندی سه‏گانه محصول تأملات نظری نگارنده بوده است. علاوه بر رساله، در مقالۀ جدیدالانتشار «بررسی تطبیقی مسئولیت اجتماعی خیرخواهی در دستگاه اندیشگی دورکیم، سینگر و ژیژک»، این صورت‏بندی برساختی را به طور مفصل توضییح داده‏ایم (غفاری، میرزایی و شریعتی، 1403).

[31] Gary Becker

[32] Peter Blau

[33] C. Wright Mills

[34] راگین (1397) به وجود «انسجام اندک در میان متخصصان علوم اجتماعی تطبیقی» و «ابهام» در مفهوم «واحد تحلیل» در مطالعات تطبیقی اشاره می‏کند و برای برطرف‌کردن ابهام و روشن‏کردن این مسأله بر ضرورت تمایز میان دو معنا از واحد تحلیل، یعنی «واحد تبیین» و «واحد مشاهده»، تأکید می‏کند. این معنی دوگانه از واحد تحلیل از نظر وی «یا به مثابۀ مقولاتی که داده‏ها به آنها تعلق دارند یا مقوله‏ای نظری است» (راگین، 1397: 39-40) و دربارۀ واحد مشاهده معتقد است «ناظر بر واحدی است که برای جمع‏آوری و تحلیل داده از آن استفاده می‎شود» (راگین، 1397: 40).

[35] Ragin

[36] DarolEkram-e-Hazrat Abolfazl's Al Abbas Charitable Institute

[37] Al Orman Association )Dar Al-Orman(

[38] Kimse Yok Mu Solidarity and Aid Association

[39]  پژوهش حاضر نشان می‏دهد خیریۀ مذهبی، برخلاف بداهت اولیه و ظاهری خود، مفهومی سخت و بدتعریف است. معمولاً و در نگاه اول، تصور بسیاری از افراد از نهادهای خیریۀ مذهبی، انجمن‏ها و نهادهایی هستند که نام و عنوانشان، نام و عنوانی مذهبی (اسامی قدسی) باشد یا مؤسسه‌هایی که به آموزش و تبلیغ دین ‏مشغول هستند یا زیر نظر یک نهاد مذهبی بزرگ‌تر (مانند آستان‏ها، مساجد، حوزه‏های علمیه، دفاتر شیوخ، علما و مراجع دینی و ائمۀ جمعه و جماعات) فعالیت می‏کنند. این سه انجمن از میان فهرستی از 32 انجمن برجسته از هر سه کشور (از نظر تاریخچه، سبک متفاوت فعالیت، برندسازی، نفوذ اجتماعی، حامیان مشهور و موجه، اشتهار بین‏المللی، نگاه الهام‏بخش دینی در فعالیت‏ها، پرهیز از تفکیک و مرزبندی هویتی، قومی، نژادی، دینی در جامعۀ هدف و...) انتخاب شده‏اند.

[40] Charities Aid Foundation

[41] World Values Survey

[42] آدام هنیه می‏گوید: «تعدادی از مؤسسه‌های بین‏المللی به ویژه صندوق بین‏المللی پول و بانک جهانی بر اجرای سیاست‏های نئولیبرال نظارت می‏کردند» (هنیه، 1399: 41).

[43] World Giving Index

[44] این مؤلفه‌ها یا معیارهای بررسی مقایسه‏ای از مطالعات فراون بر روی تاریخچۀ این سه انجمن، روابط و مناسبات آنها با دولت‏ها در طول زمان، روابط و مناسبات آنها با جامعۀ هدف و نیز خیّران و حامیان مالی از سوی دیگر، بررسی وضعیت عملکرد آنها در وضعیت‏های عادی و اضطراری و بحرانی، نحوۀ تأمین منابع مالی و... استخراج و احصا شده‌اند.

[45]  هیزمت (Hizmet) یک کلمۀ رایج ترکی به معنای «خدمت» است و در واقع، نامی جایگزین برای جنبش ملهم از گولن است.

[46] رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور وقت ترکیه، فتح‏اله گولن (1941-2024) و جنبش ملهم از وی را یک «دولت موازی» می‏دانست که قصد «کودتا» علیه دولت مستقر و قانونی را داشته است. از این رو، کودتای نافرجام 15 جولای 2106 را به گولن نسبت داد و بعد از این تاریخ کلیۀ فعالیت‏های این جنبش و از جمله کیمسه ‏یوک‌مو در ترکیه ممنوع شد.