نسخه‌شناسی تاریخی آثار فارسی جلال‌الدین دوانی (از قرن نهم تا چهاردهم قمری)

1. مقدمه

روشن است که تصحیح و تحقیق آثار خطی زمانی به روشی علمی سامان می‌یابد که نسخه‌شناسی آنها با ضوابط و موازین علمی سازگار باشد؛ زیرا بدون توجه به اصول و قواعد نسخه‌شناسی نمی‌توان اثری را به شیوه‌ای استوار تصحیح و به‌درستی دربارۀ آن تحقیق کرد. احیای هر اثر خطی در گام نخست در گرو شناسایی و گرد‌آوری نسخه‌های متن مد نظر است تاجایی‌که اگر استقرای نسبتاً تامی صورت نگیرد، تحقیق و تصحیح ازنظر روش‌شناسانه ناقص و نارسا خواهد بود. ازاین‌رو، اهل فن تصحیح، یکی از ارکان مسلم تصحیح یک متن را تجمیع و تحلیل علمی نسخه‌های خطی موجود آن متن دانسته‌اند. بنابراین، مصحح باید پس از آشنایی با مبانی نظری نسخه‌شناسی، «جمیع نسخه‌های موجود یا نسخ معتبر از کتابی را که مترصد تصحیح و تنقیح آن است با دقت بسنجد و زان پس ... نسخه‌هایی را از کتاب مورد نظر که نزدیک به هیئت صادرشده از سوی مؤلف است، ممتاز کند و به مقابلۀ آنها بپردازد» (مایل هروی، ۱۳۹۴، ص. ۳۰۷-۳۰۸).

مسئله: تصحیح علمی هر متن، بر قدیم‌ترین نسخه‌ها استوار است؛ زیرا قدیم‌ترین نسخه‌ها اغلب مستندترین نسخه‌ها نیز هستند. ازاین‌رو، در میان اهل فن، «اقدم‌بودن» نسخه، صفتی است که پیوسته برای توصیف نسخه‌های خطی نفیس و برتر به کار رفته است. قاعدتاً برای تصحیح علمی هر متن، هرچه نسخه‌ای قدیم‌تر باشد، شایان توجهی بیشتر است؛ به این معنی که هرچه نسخه‌ای به زمان تألیف و تحریر اثر نزدیک‌تر باشد، با اهمیت‌تر است. براین‌اساس، روشن است که نسخۀ اصل که به خط خود مؤلف است، بیشترین ارزش را دارد. چنین نسخه‌ای به‌لحاظ قدمت، صحت و کمال، مهم‌ترین و اصلی‌ترین دست‌نویس یک اثر به شمار می‌آید و به همین دلیل، دستیابی به آن برای تصحیح چنین نسخه‌ای اهمیتی بسزا دارد. در تصحیح، اگر نسخۀ اصل به دست نیامد، ناگزیریم که تصحیح را به شیوه‌ای درست براساس قدیم‌ترین نسخه‌های اثر بنا نهیم. در واقع، شیوع انواع گوناگون دگرسازی‌های آگاهانه و دگرسانی‌های ناآگاهانه در نسخه‌های خطی، ما را وامی‌دارد که در انتخاب نسخۀ اساس و نسخه‌‌بدل‌ها، اصل را بر اصالت نسخه‌های عهد مؤلف یا نزدیک به عصر او بگذاریم. به دیگر سخن، تغییرات خودخواسته و تغیرات ناخواستۀ متون در گذر زمان، نسخه‌های دور از عهد مؤلف را غالباً کم‌اعتبار ساخته است؛ تا‌جایی‌که اغلب، تصحیح متون براساس نسخه‌های بعد از عصر مؤلف همواره با شایبه‌ای از شک دربارۀ اصالت متن همراه خواهد بود.   

ضرورت: در گذر زمان فقط مردمان صاحب‌ذوق در دگرسازی‌های متون نثر و نظم نقش نداشته‌اند؛ بلکه بیشتر اصحاب ادب و ارباب قلم، به‌ویژه نسخه‌نویسان خوش‌قریحه، در دستکاری‌های لفظی و معنوی متون سهم داشته‌اند. به‌طورکلی، دو دسته تغییر آگاهانه در نسخ خطی می‌توان ردیابی کرد: تصرفات ناشی از ذوقیات ادبی کاتبان و مخاطبان و تحریفات ناشی از تعصبات فکری ایشان. خوشبختانه باتوجه‌به غلبۀ وجهۀ علمی کتاب‌ها و رساله‌های فارسی دوانی، تصرفات ذوقی چندانی در نسخه‌های آثار او به چشم نمی‌خورد؛ اما در عوض، در آن نسخه‌ها تحریفات فراوانی وجود دارد که غالباً ناشی از اختلافات ذهنی کاتب با مؤلف است. بنابراین، با لحاظ این نکته که نسخه‌های مکتوب در عصر مؤلف و قریب به عهد او، غالباً مضبوط و بر کنار از دخالت دیگران هستند و نسبت به نسخه‌های متأخر، تحریفات و تصرفات کمتری دارند، ضروری است که از رهگذر نسخه‌شناسی تاریخی آثار فارسی دوانی، قدیم‌ترین نسخۀ هریک از آثار وی در جهان به‌دقت شناسایی شود تا محققانی که طالب استفاده از اقدم نسخ او هستند، از نام و نشان آن نسخه‌ها مطلع شوند.

هدف: حضور چندین کاتب واسطه بین مؤلف و متن او، اغلب موجب دستکاری‌های خودسرانه در متن مؤلف می‌شود؛ تاجایی‌که هرچه از روزگار مؤلف فراتر رویم، آثار دخالت ذوق در متون ادبی و آثار نفوذ تعصب در متون علمی پررنگ‌تر می‌شود. البته به این نکته نیز باید توجه کرد که همواره دگرگونی در یک اثر از سر اختیار نبوده و چه‌بسا تغییراتی بالاجبار در متن صورت پذیرفته است؛ برای مثال، در نسخه‌های برجای‌مانده از آثار دوانی، به نظر می‌رسد گاه نسخه‌بردار معنی کلمه‌ای را از متن نفهمیده یا نتوانسته لفظی را از نسخۀ مأخوذ بخواند و به‌اضطرار به‌جای آن کلمه‌ای دیگر گذاشته است. به‌هرروی، باتوجه‌به تصرفات، تحریفات و تصحیفات متنی که در گذر زمان در نسخه‌ها پدید می‌آیند، غالباً هر چقدر تاریخ کتابت یک نسخه‌ به روزگار مؤلف نزدیک‌تر باشد، از اعتباری بیشتر برخوردار است و برعکس، هرچه نسخه‌ دورتر از عصر مؤلف استنساخ شده باشد، اصالتی کمتر دارد. ازاین‌رو، اهل فن گفته‌اند: «تصحیح خوب آن است که با کهن‌ترین نسخه تطبیق شود و متن را مطابق کهن‌ترین نسخه تصحیح کنند و اختلاف نسخ را در پاورقی بیاورند» (حایری، ۱۳۹۴، ص. ۵۱۸). براین‌اساس، پژوهش حاضر بر آن است که از رهگذر نسخه‌شناسی تاریخی آثار فارسی جلال‌الدین دوانی، اقدم نسخ برجای‌مانده از مجموعۀ آثار او را شناسایی کند تا زمینۀ تصحیح علمی آنها فراهم شود.

روش: در فرایند این پژوهش، یافته‌ها طی سه مرحلۀ تکمیل‌کننده، تألیف و تحلیل شده‌‌اند. در گام نخست، هرآنچه کتاب‌شناسان، رجال‌شناسان، دوانی‌پژوهان و حتی تاریخ‌نویسان دربارۀ نام و نشان آثار دوانی گفته‌اند، گردآوری شد تا عنوان و تعداد آثار منتسب به او براساس منابع متأخر و متقدم تعیین شود. در گام دوم، با ملاحظۀ اسم‌ها و عنوان‌های گردآمده از مراجع اخیر، کلیۀ اطلاعات کتاب‌شناختی و نسخه‌شناختی آثار دوانی از فهرست‌های نسخ خطی، کشور به کشور، شهر به ‌شهر و کتابخانه ‌‌به ‌کتابخانه فیش‌برداری شدند. در گام سوم، با رؤیت بسیاری از نسخ خطی آثار دوانی در ایران و جهان، ترتیب تاریخی هریک از نسخه‌ها به‌دقت ارزیابی شد. در مرحلۀ اخیر، افزون‌بر رتبه‌بندی تاریخی نسخه‌های هریک از نگارش‌های دوانی، با مراجعه به فهرست‌ها و نسخه‌های گوناگون، غالب ابهامات و تناقضات دربارۀ صحت و اصالت آثار منسوب به او نیز برطرف شدند. بدین‌سان، در این پژوهش با استفاده از روش مطالعۀ تطبیقی فهرست‌ها و نسخه‌های خطی مختلف، ضمن تکمیل یا تصحیح داده‌های نسخه‌شناختی و کتاب‌شناختی تألیفات فارسی دوانی، نسخۀ اقدم هریک از آنها معین شد.

پیشینه: آنچه این نوشته را از پژوهش‌های پیشین در حوزۀ نسخه‌شناسی آثار دوانی متمایز می‌کند، دامنۀ منابع و نتایج آن است. پیش از این در فهرستگان نسخه‌های خطی ایران (فنخا)، مجموعاً ۴۳۳ نسخۀ خطی شامل ۲ نسخۀ عصری، از ۲۰ اثر فارسی اصیل دوانی معرفی شده است (برای اطلاع از عنوان و تعداد آثار فارسی اصیل و غیراصیل دوانی در فنخا نک: شرف و ساکت، ۱۴۰۳الف). در فرایند پژوهش حاضر، با مطالعۀ تطبیقی فهرست نسخ خطی حداقل هزار کتابخانه به چهارده زبان‌ در دست‌کم چهل کشور، تاکنون بیش از ۷۰۰۰ دست‌نویس فارسی و عربی از دوانی شناسایی شده است که از میان آنها دست‌کم ۱۰۰ نسخه متعلق به عصر مؤلف است. در این جستار، ضمن ارائۀ گزارش آماری دست‌نویس‌های آثار فارسی دوانی از نیمۀ دوم سدۀ نهم تا پایان سدۀ چهاردهم قمری، کهن‌ترین نسخه‌های هریک از آثار وی، به‌ویژه نسخه‌های متعلق به عصر حیات مؤلف، یک‌جا شناسانده شده است. ناگفته پیداست که این پژوهش نخستین کار در زمینۀ تحقیق و تصحیح آثار فارسی دوانی نیست. سابق بر این، در فاصلۀ سال‌های ۱۳۱۹ تا ۱۳۹۸ شمسی، علی‌اصغر حکمت، ایرج افشار، علی دوانی، اسماعیل واعظ جوادی، ظهورالدین احمد، حسین مدرسی طباطبایی، سیداحمد تویسرکانی، مهدی دهباشی، محمدرضا اظهری، نجیب‌ مایل هروی، حسین معلم، فرشته فریدونی فروزنده، محسن جاهد، سحر کاوندی، عبدالله مسعودی آرانی، امیر اسماعیلی، حسین کریم‌آبادی و دیگران هریک به‌نوبۀ خود برخی از کتب و رسایل و مکاتیب فارسی دوانی را به طبع رسانده‌اند. گذری بر آثار فارسی چاپی دوانی نشان می‌دهد که همگی فاقد نسخه‌شناسی تاریخی و نسخه‌شناسی تطبیقی کامل هستند و غالباً براساس نسخه‌های کم‌اعتبار به روش اجتهادی یا التقاطی به انجام رسیده‌اند و این امر موجب خدشه به نتیجۀ تصحیح  شده است. در واقع، انتخاب دست‌نویس‌های ناقص و ناصحیح و متأخر (یا بی‌تاریخ)، انواع ناتمامی و نارسایی‌ها‌‌ در تصحیح آثار او به‌همراه داشته است (برای اطلاع از اشکالات و کاستی‌های رساله‌های تصحیح شدۀ دوانی نک: شرف و ساکت، ۱۴۰۳ب). بنابراین، در جستار پیشِ رو ضمن ارائۀ گزارش آماری دست‌نویس‌های برجای‌مانده از آثار فارسی دوانی، کهن‌ترین نسخه‌های هریک از آثار وی، برای نخستین بار معرفی شده است تا دستمایۀ پژوهشگران در تصحیح و تحقیق علمی مجموعۀ آثار فارسی او قرار گیرد.

۲. نسخه‌شناسی تاریخی آثار فارسی جلال‌الدین دوانی (همراه با معرفی کهن‌ترین دست‌نویس‌ هر اثر)

در فرایند این پژوهش هرآنچه فهرست‌نگاران در فهرست‌ها و نسخه‌برداران در نسخه‌ها دربارۀ نام و نشان آثار دوانی و منتسب به او گفته‌اند، دایرة‌المعارف‌گونه گردآوری شده است تا از رهگذر سنجش و ارزیابی آرا و اقوال گوناگون، دربارۀ قدیم‌ترین نسخۀ هر اثر وی تصمیم‌گیری شود. در نسخه‌شناسی تاریخی حاضر، هریک از نسخه‌های آثار فارسی دوانی که غالباً با عنوان‌هایی مختلف در فهرست کتابخانه‌‌ها معرفی شده‌اند، ذیل مدخل مربوط به خود به شمار آمده‌اند. همچنین، در پژوهش پیشِ رو با رؤیت تصویر دست‌نویس‌های معرفی‌شده،‌ اطلاعات ناقص‌ فهرست‌‌ کتابخانه‌ها دربارۀ برگشمار، تاریخ کتابت و به‌ویژه آغاز و انجام نسخ تکمیل شده است تا موجب مزید فایده شود. در ادامه، ضمن ارائۀ گزارش آماری نسخ ۲۳ اثر اصیل فارسی دوانی، نسخۀ عصری یا اقدم یا منحصربه‌فرد هریک از آثار او با ذکر مؤلفه‌های نسخه‌شناسانه معرفی می‌شود.

 2ـ1. کتاب لوامع الاشراق فی مکارم الاخلاق

لوامع الاشراق فی مکارم الاخلاق معروف به اخلاق جلالی، مشهورترین اثر حکمی و عرفانی فارسی جلال‌الدین دوانی است که به مسائل تهذیب اخلاق، تدبیر منزل و سیاست مدن پرداخته است. در فنخا، ۱۲۴ نسخه از این کتاب ذیل مدخل «لوامع الاشراق فی مکارم الاخلاق = اخلاق جلالی» معرفی شده است (نک: درایتی، ۱۳۹۲، ج. 27/522-529). نسخه‌شناسی تاریخی حاضر نشان می‌دهد که دست‌کم ۲۸۰ نسخۀ دیگر (و مجموعاً ۴۰۴ نسخه) از این اثر در کتابخانه‌های ایران و جهان وجود دارد. در میان نسخه‌های برجای‌مانده از این اثر، ۱۲ نسخۀ عصری به چشم می‌خورد که دست‌نویس زیر قدیم‌ترین آنهاست:

• استانبول: ملت (مجموعۀ فارسی علی امیری افندی)، ش 122؛ 20۶گ؛ 880ق؛ با عنوان «لوامع الاشراق فی مکارم الاخلاق»؛ از جلال‌الدین دوانی .(https://kutuphane.isam.org.tr)

آغاز: «بسمله. افتتاح کلام به نام واجب الاعظام سلطانی را سزد که به امر نافذ ازلی جنود مجندۀ اعیان ممکنات را از سرحد عدم به دار الملک وجود متوجه ساخت ...» (دوانی، مورخ ۸۸۰ق.، پشت برگ دوم)؛

انجام: «... جهانیان را از میامن آثار قران سعدین ملک جهانداری و انظار نیرین سپهر کامکاری به قصارای مطالب برساناد کما مکنا عبادک فی ظلال الرأفة مکنا علی سریر الخلافة و الخ» (دوانی، مورخ ۸۸۰ق.، برگ ۲۰۶ر).

۲ـ۲. رسالۀ تهلیلیه

پرنسخه‌ترین رسالۀ فارسی جلال‌الدین دوانی تهلیلیه است که به مطالب گوناگون لغوی، نحوی، ادبی، ذوقی و به‌ویژه مباحث مختلف حکمی و عرفانی در تفسیر کلمۀ شهادت به توحید اختصاص یافته است. در فنخا، ذیل مدخل «تهلیلیه = کلمة التوحید... = شرح کلمة لا اله الا الله» ۶۵ نسخه از این رساله معرفی شده است (نک: درایتی، ۱۳۹۱، ج.  ۹/۶۶۵-۶۶۹). براساس نسخه‌یابی صورت گرفته، دست‌کم ۷۸ نسخۀ دیگر (و مجموعاً ۱۴۳ نسخه) از این اثر در کتابخانه‌های ایران و جهان وجود دارد. از این رساله ۲ نسخۀ عصری بر جای مانده است که مشخصات نسخه‌شناختی قدیم‌ترین آن دو در دانشگاه براتیسلاوا بدین شرح است:

• براتیسلاوا: دانشگاه، شTF 5 (ردیف ۵۴۳)؛ ۲۷ر-۳۹ر؛ 907ق، در رسایل دیگر مجموعه؛ با عنوان «رساله»؛ از ناشناس (Blaskovics, 1961, p. 398).  

آغاز: «بسمله. آفتاب جمال قدم از آن متعالی است که خفافیش ظلمت‌سرای حدوث به نظر کلیل فکر و نظر مطالعۀ سبحات انوار آن توانند نمود ...» (دوانی، مورخ ۹۰۷ق.، برگ ۲۷ر)؛

انجام: «... این آن سر کوی بد کاول/ ز اینجا به همه جهان سفر کرد... چنانچه این مرتبه شعوری کثرتی است در مرتبه ثلاثه بعد از شعور به وحدت ذاتی کما بدأکم تعودون الخ» (دوانی، مورخ ۹۰۷ق.، برگ  ۳۹ر).

3ـ2. رسالۀ شرح رباعیات حکمی و عرفانی

دومین رسالۀ فارسی دوانی ازلحاظ کثرت نسخه‌پردازی، شرح رباعیات حکمی و عرفانی است که در آن به شرح کلامی، فلسفی و عرفانی ۵۱ رباعی فارسی خودش‌ پرداخته است. در فنخا، ۴۱ نسخه از این رساله ذیل مدخل «شرح رباعیات = شرح رباعیات فارسیات» معرفی شده است (نک: درایتی، ۱۳۹۱، ج. 19/757-760). براساس نسخه‌جویی انجام‌گرفته، دست‌کم ۶۶ نسخۀ دیگر (و مجموعاً ۱۰۷ نسخه) از این اثر در کتابخانه‌های ایران و جهان وجود دارد که شامل ۲ نسخۀ عصری است. مشخصات  نسخه‌شناختی نسخۀ اقدم این رساله در کتابخانۀ سلیمانیه بدین شرح است:

• استانبول: سلیمانیه (مجموعۀ حمیدیه)، ش 1438؛ [۳۲۵پ-۳۵۰ر؛ ۸۹۸ق، به قرینۀ رسایل دیگر مجموعه]؛ با عنوان «رسالة فی شرح الرباعیات»؛ از جلال‌الدین دوانی (درسعادت، 1300، ص. ۸۹-۹۰).

آغاز: «بسمله. حمدا لإله غمر الخلق اله/ لامعبود سواه بل لیس سواه ... حمد سزاوار سرادق کبریا تقدس و تعالی از غیر آن حضرت اعلی صدور نتواند یافت ...» (دوانی، مورخ ۸۹۸ق.، برگ ۳۲۵پ)؛

انجام: «... و وصول به آن مترسمان خیال‌پرست را میسر نیست به سر قصه سیمرغ و غصه هدهد/ کسی رسد که شناسای منطق الطیر است یسأل الله تعالی الإطلاع علی حقائق اسراره الخ» (دوانی، مورخ ۸۹۸ق.، برگ ۳۵۰ر).

4ـ2. رسالۀ شرح بیت «پیر ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت»

محقق دوانی اولین شارح اشعار حافظ است که طی سه رسالۀ مستقل، شرحی حکمی و عرفانی بر یک غزل و دو بیت دیوان حافظ نوشته است (نک: شرف و مرتضایی، ۱۳۹۲). در میان این سه رساله‌، شرح بیت «پیر ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت/ آفرین بر نظر پاک خطاپوشش باد» باوجود اختصار، از بقیه نسخی بیشتر دارد. از رسالۀ اخیر در فنخا، ۳۶ نسخه معرفی شده است (نک: درایتی، ۱۳۹۱، ج. 19/۱۸۴-۱۸۶). بر پایۀ نسخه‌شناسی تاریخی ما، دست‌کم ۵۱ نسخۀ دیگر (و مجموعاً ۸۷ نسخه) از این اثر در کتابخانه‌های ایران و جهان وجود دارد. از این رساله ۴ نسخۀ عصری بر جای ‌مانده است که  مشخصات قدیم‌ترین آنها در کتابخانۀ عمومی مغنیسا بدین شرح است: 

• مغنیسا: عمومی، ش 8/ 2970؛ ۶۹پ – ۷۶پ [اصل: ۶۵پ – ۷۲پ]؛ 8۶۸ق؛ با عنوان «شرح یک بیت حافظ شیرازی»؛ از جلال‌الدین دوانی (https://portal.yek.gov.tr/works/search/full/).

آغاز: «بسمله. لک الحمد ... و بعد چند کلمه‌ای در تبیین معنی یک بیت از اشعار لسان الوقت خواجه حافظ شیرازی رحمة الله ... مرقوم رقم ارتجال ساخته عرصۀ عرض بر افاضل و اماثل می‌گرداند ...» (دوانی، مورخ ۸۶۸ق.، برگ ۶۹پ)؛

انجام: «... با آنکه صعوبت مطلب و غموض مبحث و قلت مستأهلان ادراک غوامض اسرار و کثرت معاندان اهل انکار و شیوع جدال و اصرار و نفاد سوق اشرار نیز مانع است شعر اقول بالخد خال حین انعته/ خوف الرقیب و ما بالخد من خال اللهم ارنا الحق حقا الخ» (دوانی، مورخ ۸۶۸ق.، برگ ۷۶پ).

5ـ2. رسالۀ صیحه و صدا

دوانی در این رسالۀ حکمی و عرفانی به طرح موضوعاتی درزمینۀ تصوف و تفکر اسلامی پرداخته است. از رسالۀ صیحه و صدا در فنخا، ۲۹ نسخه معرفی شده است (نک: درایتی، ۱۳۹۱، ج. 21/910-912). نسخه‌شناسی تاریخی در این پژوهش نشان می‌دهد که به‌جز نسخه‌های معرفی‌شده در فنخا، دست‌کم ۳۴ نسخۀ دیگر (و مجموعاً ۶۳ نسخه) از این اثر در کتابخانه‌های ایران و جهان وجود دارد. از این اثر ۴ نسخۀ عصری باقی مانده است که مشخصات نسخه‌شناسی قدیم‌ترین آنها در کتابخانۀ سلیمانیه بدین شرح است: 

• استانبول: سلیمانیه (مجموعۀ حمیدیه)، ش 1438؛ [3۵۴پ - 3۵۸پ؛ ۸۹۸ق، به قرینۀ رسایل دیگر مجموعه]؛ با عنوان «رسالة فی الصیحة و الصدا»؛ از جلال‌الدین دوانی (درسعادت، 1300، ص. ۸۹).

آغاز: «سبحانک سبحانک انت انت ... برادر طریقی و دوست حقیقی فخر القبائل و ذخر الاوائل... التماس نمود تا تذکرة له بعضی از سوانح وقت در این جزو ثبت رود ...» (دوانی، مورخ ۸۹۸ق.، برگ ۳۵۴پ)؛

انجام: «... پس ملاک امر در دین مبین و طریق مستبین تسلیم و انقیاد است فلا و ربک لایؤمنون حتی یحکموک فیما شجر بینهم الخ» ( دوانی، مورخ ۸۹۸ق.، برگ  ۳۵۸ر و ۳۵۸پ).

6ـ2. رسالۀ شرح غزل «در همه دیر مغان نیست چو من شیدایی»

یکی دیگر از رساله‌های سه‌گانۀ حافظانۀ دوانی، شرح غزل ««در همه دیر مغان نیست چو من شیدایی/ خرقه جایی گرو باده و دفتر جایی» است. از این رساله در فنخا ذیل مدخل «شرح غزل حافظ: در همه دیر مغان ...»، ۱۶ نسخه معرفی شده است (نک: درایتی، ۱۳۹۱، ج. 19/203-20۴). بر پایۀ بررسی نسخه‌شناختی حاضر، دست‌کم ۳۸ نسخۀ دیگر (و مجموعاً ۵۴ نسخه) از این اثر در کتابخانه‌های ایران و جهان وجود دارد. از این رساله ۳ نسخۀ عصری وجود دارد که مشخصات قدیم‌ترین آنها بدین شرح است:

• استانبول: سلیمانیه (مجموعۀ حمیدیه)، ش 1438؛ [3۵۸پ - 3۶۷ر؛ ۸۹۸ق، به قرینۀ رسایل دیگر مجموعه]؛ با عنوان «رسالة فی شرح بعض غزلیات الحافظ»؛ از جلال‌الدین دوانی (درسعادت، 1300، ص. ۹۰).

آغاز: «بسمله. دیری است تا به حکم وجوب ادای حق اخوت [اصل: اخرة] در شرع فتوت و دین مروت بر رقبه قلم سست‌قدم ادای معنی این غزل از سخنان لسان الوقت ترجمان الزمان حافظ الشیرازی ...» (دوانی، مورخ ۸۹۸ق.، برگ ۳۵۸پ)؛

انجام: «... و بنابراین در تکثیر وجوه محامل این ابیات شعف ننمود بلکه به آنچه به ذوق خاص ناظم بود اکتفا نمود مصراع اندکی گفتم و بسیار دگر دانستم و الحمدلله الخ» (دوانی، مورخ ۸۹۸ق.، برگ  ۳۶۷ر).

2ـ7. رسالۀ شرح بیت «تفکر رفتن از باطل سوی حق»

علامه دوانی طی دو رسالۀ حکمی و عرفانی مختصر، بیت‌های «تفکر رفتن از باطل سوی حق/ به‌جزو اندر بدیدن کل مطلق» و «به اصل خویش یکره نیک بنگر/ که مادر را پدر شد باز مادر» را از مثنوی گلشن راز با استفاده از مبانی فلسفه، کلام و عرفان اسلامی تفسیر کرده است. در فنخا، ۲۱ نسخه از این رساله معرفی شده است (نک: درایتی، ۱۳۹۱، ج. 19/18۶-۱۸۷). نسخه‌شناسی تاریخی این اثر نشان می‌دهد که دست‌کم ۳۱ نسخۀ دیگر (و مجموعاً ۵۲ نسخه) از این اثر در فهرست نسخ خطی کتابخانه‌ها وجود دارد. از این رساله ۲ نسخۀ عصری بر جای ‌مانده است و مشخصات قدیم‌ترین نسخۀ آن بدین شرح است: 

• استانبول: سلیمانیه (مجموعۀ حمیدیه)، ش 1438؛ [321پ-3۲۴ر؛ ۸۹۷ق، در انجامه]؛ با عنوان «رسالة فی شرح ابیات گلشن راز»؛ از جلال‌الدین دوانی (درسعادت، 1300، ص. ۸۹-۹۰).

آغاز: «بسمله. بعد الحمد لله بما یستحقه و الصلوة علی نبیه کما حقه نموده می­شود که از دیوان وزارت که مرکز رایت اقبال و محیط سعادت و کمال و محط رحال رجال فضل و افضال است ... مثال واجب الامتثال رسید ...» (دوانی، مورخ ۸۹۷ق.، برگ ۳۲۱پ)؛

انجام: «... این بود آنچه عجالة‌الوقت به زبان کلک بیان درآمد و چون اشاره علیه بر اختصار رفته بود به تکثیر محامل و تشعیب وجوه شعف ننمود و الکلام مع من یفهم الخ» (دوانی، مورخ ۸۹۷ق.، برگ  ۳۲۴ر).

2ـ8. رسالۀ تحفۀ روحانی

دوانی این رسالۀ عرفانی را دربارۀ علوم غریبه، به‌ویژه علم جفر، نگاشته است. در فنخا از این رساله ذیل مدخل «تحفۀ روحانی = خواص الحروف = اسرار الحروف»، ۲۴ نسخه معرفی شده است (نک: درایتی، ۱۳۹۱، ج. 7/440-441). داده‌های نسخه‌شناسی تاریخی این پژوهش نشان می‌دهد که دست‌کم ۲۸ نسخۀ دیگر (و مجموعاً ۵۲ نسخه) از این اثر در فهرست کتابخانه‌ها وجود دارد. مشخصات نسخۀ کهن این رساله در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران بدین شرح است:    

• تهران: دانشگاه، ش 11/ 1928؛ ص322-3۴۹؛ 9۴۶ق، به قرینۀ رسالۀ دهم مجموعه؛ با عنوان «تحفۀ روحانی»؛ از جلال‌الدین دوانی (دانش‌پژوه، 1339، ج. ۸/۵۴۴).

آغاز: «جواهر حمد و ثنا نثار بارگاه کبریا حضرت علام الغیوب که به مقتضای و ان من شیء الا عندنا خزائنه حقایق اسمایی را که در مرتبۀ غیب الهویه به حکم قهرمان وحدت صرف و اجمال محض در ذات بحت مستهلک و مندمج بودند و... بر منصۀ ظهور علمی به طریق تفصیل جلوه داد ...» (دوانی، مورخ ۹۴۶ق.، برگ ۳۲۲)؛ 

انجام: «... چه هرگاه که چنین شد و این ملکه در او راسخ شد تعلق ارادت او به شیئی معین نشانه تعلق عنایت اوست به آن چیز چه عنایت الهی متعلق است به نظام اصلح و آنچه خیر است البته به ظهور می­رسد و الله یقول الحق الخ» (دوانی، مورخ ۹۴۶ق.، برگ ۳۴۹).

9ـ2. رسالۀ تحقیق عدالت ‌

در میان آثار فارسی جلال‌الدین دوانی، دست‌کم دو «عدالت‌نامه» وجود دارد. در فنخا از همۀ عدالت‌نامه‌‌های او جمعاً ۲۶ نسخه ذیل مدخل «عدلیه = تحقیق عدالت = ماهیة العدالة = تعریف عدالت» و بدون تفکیک نسخه‌ها از یکدیگر معرفی شده است (نک: درایتی، ۱۳۹۲، ج. 22/499-501). براساس یافته‌های نسخه‌شناختی در این پژوهش، از عدالت‌نامۀ اول دوانی، حداقل ۴۴ نسخه در ایران و جهان بر جای مانده است که مشخصات قدیم‌ترین آنها چنین است:

• استانبول: سلیمانیه (مجموعۀ حمیدیه)، ش 1438؛ [۳۵۰پ - ۳۵۴ر؛ ۸۹۸ق، به قرینۀ رسایل دیگر مجموعه]؛ با عنوان «فی العدالة و السیاسة»؛ از جلال‌الدین دوانی (درسعادت، 1300، ص. ۹۰).

آغاز: «بسمله. سپاس بی‌قیاس مالک الملکی را که پادشاه نفس ناطقه را در سواد خطه سویدای قلب صنوبری بر عرش روح حیوانی استوا داد ...» (دوانی، مورخ ۸۹۸ق.، برگ ۳۵۰پ)؛  

انجام: «... بلکه حدیث مشهور الدنیا مزرعة الآخرة ندا بر این معنی می‌نماید اگر به گوش هوش استماع رود دهقان سالخورده چه خوش گفت با پسر/ کای نور چشم من به‌جز از کشته ندروی اللهم اهدانا الصراط المستقیم الخ» (دوانی، مورخ ۸۹۸ق.، برگ  ۳۵۴ر). 

2ـ10. رسالۀ عرض لشکر

این رساله درزمینۀ تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران است، اما نثر ادیبانه‌ای که در این اثر به کار گرفته شده است، آن را در زمرۀ یکی از فاخرترین متون ادبیات حماسی منثور فارسی قرار می‌دهد. در فنخا از این رساله ذیل مدخل «عرض لشکر = عرض سپاه = عرض سپاه ازون حسن = عرض‌نامه»، ۲۱ نسخه معرفی شده است (نک: درایتی، ۱۳۹۲، ج. 22/522-524). براساس نسخه‌جویی این پژوهش، دست‌کم ۲۲ نسخۀ دیگر (و مجموعاً ۴۳ نسخه) از این اثر در فهرست کتابخانه‌های ایران و جهان وجود دارد که دو نسخة آن به عصر نویسنده تعلق دارد. مشخصات قدیم‌ترین نسخۀ این رساله بدین شرح است:

• استانبول: توپقاپی‌سرای (مجموعۀ روان‌کوشکی، ش 2/ 2042؛ گ13-33؛ 888ق؛ با عنوان «العرض»؛ از جلال‌الدین دوانی(https://kutuphane.isam.org.tr/).

آغاز: «بسمله. اللهم صل علی محمد و آله اجمعین قال الله سبحانه و تعالی و لقد کتبنا فی الزبور ... از پرتو اشعۀ این نیر قدسی بینایان منظر تحقیق را این معنی مشاهد و معاین گردد که ...» (دوانی، مورخ ۸۸۸ق.، برگ ۱۳پ)؛

انجام: «... نه دیده و نه نیز از کسی شنیده بیت زهی بر ضمیر منیرت عیان/ همه سر غیب از ازل تا ابد// ندیده بدین عقل و روشندلی/  سپهر کهن‌سال در دور خود اللهم خلد ظلال معدلته الخ» (دوانی، مورخ ۸۸۸ق.، برگ ۳۳ر).

2ـ11. کتاب ترجمه و شرح مختصر الوقایه

ترجمه و شرح مختصر الوقایه، تفسیری اجتهادی از کتاب فقهی شرح النقایة فی مختصر الوقایة به زبان فارسی است. اگرچه ترجمه و شرح مختصر الوقایه، پربرگ‌ترین کتاب فارسی دوانی است، با این حال در فنخا هیچ نسخه‌ای از این اثر معرفی نشده است. براساس بررسی‌های نسخه‌شناسانۀ انجام‌گرفته، جمعاً دست‌کم ۱۶ نسخه از این اثر در ایران و سایر کشورها وجود دارد. قدیم‌ترین نسخۀ این اثر متعلق به آکادمی علوم جمهوری تاجیکستان با مشخصات ذیل است: 

• دوشنبه: انستیتوی آثار خطی تاجیکستان، ش 2898؛ 291گ؛ سدۀ 10ق؛ با عنوان «ترجمه و شرح مختصر الوقایه»؛ از جلال‌الدین محمد بن‌اسعد دوانی (موجانی و همکاران، 1376، ج. 2/186).  

آغاز: «بسمله. حمد و سپاس صانعی را که به سبب ادای فرایض و واجبات و سنن مرتبه عباد را به درجه اعلا رسانید و صلوات زاکیات رفیع القدری که وجود ذات با برکاتش را حق جل و علا موجب تناسخ جمیع مذاهب و ادیان گردانید ...» (دوانی، مورخ سدۀ۱۰ق.، برگ ۱پ)؛

انجام: «... بدان که مدت امتداد به قول بعضی سال است و به قول بعضی تا زمان موت است و فتوا بر اخیر است و فی غنم مذبوحة ...  مذبوحه اقل بود یا اکثر بود یا برابر لیکن بی‌تحری اکل نکند» (دوانی، مورخ سدۀ۱۰ق.، برگ ۲۷۹ر).

2ـ12. رسالۀ دیوان مظالم

موضوع این رساله، سیاست مدن به‌ویژه قضاوت اسلامی است. در فنخا از این رساله ذیل مدخل «دیوان مظالم = تحقیق احکام السیاسة»، ۹ نسخه معرفی شده است (نک: درایتی، ۱۳۹۱، ج. 15/ 865-866). با پژوهش نسخه‌شناختی حاضر ۶ نسخۀ دیگر (و مجموعاً ۱۵ نسخه) از این اثر در کتابخانه‌های ایران و جهان شناسایی شد. کهن‌ترین نسخۀ این اثر در کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی با مشخصات زیر نگهداری می‌شود:   

• تهران: مجلس، ش 2/ 18057؛ 1۸۶ر-188ر؛ 920ق؛ با عنوان «دیوان مظالم»؛ از جلال‌الدین دوانی (https://arian.ical.ir/Search/SimpleSearch/).

آغاز: «بسمله. و له الحمد ... این بعضی مسائل است متعلق به دیوان مظالم از کتب معتبره مثل احکام سلطانی که اقضی القضاة امام ابوالحسن ماوردی که امام عصر خود بود تصنیف کرده و ...» (دوانی، مورخ ۹۲۰ق.، برگ ۱۸۶ر)؛

انجام: «... و این احکام را که محض حکم شرع است به عمل آورد و آن را مطموس نسازد و بعض ائمه کشف و تحقیق گفته­اند که مهدی موعود صلوات الله علیه مدار احکام برآن خواهد نهاد اللهم وفقه الخ» (دوانی، مورخ ۹۲۰ق.، برگ ۱۸۸ر).

2ـ13. رسالۀ ماهیت عدالت

براساس یافته‌های تحقیق، از عدالت‌نامۀ دوم دوانی دست‌کم ۱۲ نسخه در ایران و جهان بر جای مانده است که قدیم‌ترین آنها در کتابخانۀ دانشکدۀ ادبیات دانشگاه تهران با مشخصات زیر نگهداری می‌شود:

• تهران: ادبیات (مجموعۀ حکمت)؛ ش 12/ 253؛ [۶ص]؛ 9۴۷ق؛ با عنوان «رساله در بیان ماهیت عدالت و احکام آن»؛ از جلال‌الدین دوانی (دانش­پژوه، 1341، ج. ۲/۵۷).

آغاز: «بسمله. بهترین بدرقه که قوافل معانی را از دیار فارس جمعیت‌اساس قلب انسانی به سواد خطۀ هندوستان خط رساند شکر پادشاهی عادل منعم سزد که ...» (دوانی، مورخ ۹۴۷ق.، برگ [۱])؛

انجام: «... الله تعالی ذات عالی‌حضرت را از مکاره زمان در ضمان امان دارد و توفیق ازدیاد کمال و تیسیر تضاعف جاه و جلال کرامت فرماید بحق الحق و کلماته الخ» (دوانی، مورخ ۹۴۷ق.، برگ [۶]).

2ـ14. رسالۀ نقوش کعبتین نرد

این رساله که در علم آمار نوشته شده، به محاسبۀ احتمالات اعداد تاس‌های دوگانه و سه‌گانه در بازی نرد اختصاص یافته است. در فنخا ذیل مدخل «حساب» از این رساله تنها یک نسخه معرفی شده است (نک: درایتی، ۱۳۹۱، ج. 12/981). از رهگذر نسخه‌شناسی تاریخی حاضر، ۵ نسخۀ دیگر (و مجموعاً ۶ نسخه) از این اثر در کتابخانه‌های ایران و جهان به دست آمده است. مشخصات تنها نسخۀ عصری این رساله بدین شرح است:   

• استانبول: سلیمانیه (مجموعۀ حمیدیه)؛ ش 1438؛ [۳۱۷پ – ۳۲۰پ؛ ۸۹۸ق، به قرینۀ رسایل دیگر مجموعه]؛ با عنوان «رسالة فی ضبط النقوش»؛ از جلال‌الدین دوانی (درسعادت، 1300، ص. ۸۹-۹۰).

آغاز: «بعد از ستایش یکتایی که به یک ارسال نقش دو کون را از کتم عدم هویت به بساط شهادت آورده موالید سه‌گانه از چهار عنصر استخراج نمود و خلاصه آن را که نشئه انسانی است ...» (دوانی، مورخ ۸۹۸ق.، برگ ۳۱۷پ)؛

انجام: «... و صورت ممکنه هریک در این جدول مفصلاً و در دایره مجملاً ثبت شد تتمیما للتوضیح و التفصیل و الله الهادی الی السبیل و له الحمد حمدا لایتناهی الخ» (دوانی، مورخ ۸۹۸ق.، برگ ۳۲۰پ).

2ـ15. رسالۀ گوهر ایمان

این رسالۀ کوتاه حکمی دربارۀ ماهیت ایمان نوشته شده است. در فهرست‌ کتابخانه‌های ایران، این اثر به‌درستی شناسایی نشده است؛ ازجمله در فنخا این رساله به زبان عربی با عنوان «الایمان = معنی الایمان» دانسته شده و دربارۀ مؤلف آن آمده است: «گویا از او نباشد و این انتساب ناروا باشد» (درایتی، ۱۳۹۱، ج. 5/527). براساس یافته‌های پژوهش، از این رساله ۴ نسخه در کتابخانه‌های جهان وجود دارد که در میان آنها، فقط نسخۀ ذیل در کتابخانۀ دانشکدۀ الهیات مشهد تاریخ‌دار است:  

• مشهد: الهیات، ش ۸/ 19295 (ردیف۱۲۲۴)؛ [۳ص]؛ ۱۱۲۵ق، در رسالۀ اول مجموعه؛ با عنوان «ایمان = رساله در تحقیق معنی ایمان»؛ گویا از دوانی نیست (فاضل یزدی مطلق، 1361، ج. 2/۳۵۹-۳۶۱).

آغاز: «بسمله. علمای اسلام و فضلای کرام متع الله المسلمین بطول بقائهم چه فرمایند در این مناظره که درویش سائلی سؤال کرد از بعضی علما که ایمان موجود است یا معدوم است ...» (دوانی، مورخ ۱۱۲۵ق.، برگ [۱])؛

انجام: «... و چون مجیب تفسیر وجودی بوجوده نموده جواب مطابق سؤال لیکن اشکال و منع سابق متوجه است چه تحقیق آن است که علم موجود خارجی نیست کما مر مفصلا و الله احکم الحاکمین» (دوانی، مورخ ۱۱۲۵ق.، برگ [۳]).

2ـ16. رسالۀ شرح بیت «دوش دیدم که ملایک در میخانه زدند»

یکی دیگر از آثار حکمی و عرفانی دوانی در حوزۀ شرح‌نویسی بر اشعار حافظ، رساله‌ای کم‌نسخه است با عنوان شرح بیت «دوش دیدم که ملایک در میخانه زدند/ گل آدم بسرشتند و به پیمانه زدند». در فنخا تنها ۳ نسخه از این رساله معرفی شده است (نک: درایتی، ۱۳۹۱، ج. ۱۹/190). نسخه‌شناسی تاریخی نیز نشان می‌دهد که هیچ نسخه‌ای از این رساله به کتابخانه‌های خارج از ایران راه نیافته است. قدیم‌ترین نسخۀ این رساله در کتابخانۀ آیت‌الله حججی نگهداری می‌شود:

• نجف­آباد: حججی، ش ۶/ 20؛ ۴۳پ - ۶3ر؛ 10۴0ق؛ با عنوان «شرح بیتی از حافظ»؛ از جلال‌الدین دوانی (نک: حافظیان، 1386، ج. ۴۰).

آغاز: «... بعدما بر ذوق جوانمردانی که از مسافرت و مجاورت وجود خبری دارند و بر نهال نهاد بر شاخسار معرفت تازه‌بری آرند پوشیده نیست که ...» (دوانی، مورخ ۱۰۴۰ق.، برگ ۴۳پ)؛

انجام: «... این بود نمونه‌ای از شرح بیت به ذوق صوفیه که در وحدت محو بودند و در وقت تکلم به طور اهل صحو نمودند و الحمد لله رب العالمین الخ» (دوانی، مورخ ۱۰۴۰ق.، برگ  ۶۳ر).

2ـ17. رسالۀ شرح بیت «به اصل خویش یکره نیک بنگر»

این رساله تفسیر حکمی و عرفانی بیت «به اصل خویش یکره نیک بنگر/ که مادر را پدر شد باز مادر» است. از این اثر در فنخا ۳ نسخه معرفی شده است (درایتی،  ۱۳۹۱، ج. 19/183-18۴). یافته‌های نسخه‌شناسی تاریخی تحقیق حاکی از آن است که هیچ نسخه‌ای از این رساله به کتابخانه‌های خارج از ایران راه نیافته است. گویا نسخۀ اقدم این رساله در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران با مشخصات ذیل نگهداری می‌شود.

• تهران: دانشگاه، ش 22/ 1088؛ 88پ-90ر؛ [۱۱۹۸ق، نک: درایتی، ۱۳۹۱، ج. 19/183]؛ با عنوان «شرح بیتی از شبستری»؛ از جلال‌الدین دوانی (دانش‌پژوه، 1332، ج. ۳/۴۵۳).  

آغاز: «بسمله. چون عزیزی التماس معنی این بیت کرد از گلشن راز که تصنیف محقق آگاه و ملازم درگاه شیخ محمود شبستری است واجب نمود ...» (دوانی، مورخ ۱۱۹۸ق.، برگ ۸۸پ)؛

انجام: «... و از شایبه شک و شبهه و وهم خالی ماند و از کمال اخلاص بیابد که هرگز شکر کوبنده را لذت شکر خاییده نباشد و الله اعلم بالصواب» (دوانی، مورخ ۱۱۹۸ق.، برگ  ۹۰ر). 

2ـ18. رسالۀ عروض منظوم

موضوع این رسالۀ موجز، وزن شعر در ادب فارسی است. در فنخا، تنها ۲ نسخه از این رساله معرفی شده است (نک: درایتی، ۱۳۹۲، ج. 22/614). نسخه‌شناسی تاریخی انجام‌گرفته نشان می‌دهد که هیچ نسخه‌ای از این رساله نیز به کتابخانه‌های خارج از ایران راه نیافته است. مشخصات نسخۀ اقدم موجود این رساله چنین است:

• تهران: ملک، ش 21/ 6192؛ [ص ۲۴۹-۲۵۱]؛ تقریباً 10۵۸ق؛ با عنوان «رساله در عروض»؛ از ناشناس (افشار و دانش‌پژوه، 1371، ج. ۹/۲۳۶).

آغاز: «بسمله. بدان که اجزایی که شعر از آن مرکب می­شود هفت است دو جزو خماسی است چنان‌که فعولن و فاعلن و پنج جزو دیگر سباعی است چنان‌که ...» (دوانی، مورخ تقریباً ۱۰۵۸ق.، برگ ۲۴۹)؛

انجام: «... بحر رباعی گر بحر دوبیتی تو بگیری از بر/ گردی تو لطیف‌طبع و فرخنده‌نظر// مفعولن مفاعلن مفاعیلن فع/ می‌باش بر اهل فضل زین پس سرور تم بحمد الله الخ» (دوانی، مورخ تقریباً ۱۰۵۸ق.، برگ  ۲۵۱).

2ـ19. رسالۀ علم و ارادۀ الهی

دوانی در این رسالۀ حکمی کوتاه، با هدف پاسخ به پرسش‌هایی که در زمان او دربارۀ علم و ارادۀ الهی مطرح بود، به تفسیر دو کلام از آیات قرآنی پرداخته است. از این رساله تنها ۲ نسخه در ترکیه بر جای مانده است که از میان آن دو گویا نسخۀ زیر در کتابخانۀ عمومی مغنیسا قدیم‌تر است:

• مغنیسا: عمومی، ش ۲/ 2972؛ ۴۳پ – ۴۴ر [اصل: ۴۴پ – ۴۵ر]؛ [۱۰۰۵ق، نک: هاشم‌پور سبحانی، ۱۳۶۶، ص. ۳۲۷]؛ با عنوان «رساله در علم و ارادۀ الهی»؛ از جلال‌الدین محمد بن‌اسعد دوانی (https://portal.yek.gov.tr/works/search/full/).

آغاز: «بسمله. ... هو السمیع البصیر الحی الذی لیس کمثله شیء و ... سکان سفینه سکینه صفات و لب‌تشنگان حریق غریق ذات بلغهم الله الی اقصی سواحل الغایات بیان فرمایند که ...» (دوانی، مورخ ۱۰۰۵ق.، برگ ۴۳پ)؛

انجام: «... هرکس را که قابلیت آن نیست به سعی به آن مرتبه نمی‌تواند رسید شده زاهد به هوای گل رخسار حبیب/ همچو نرگس همه تن دیده ولی بینا نیست رزقنا الله باصرة بالحقائق الخ» (دوانی، مورخ ۱۰۰۵ق.، برگ ۴۴ر).

2ـ20. رسالۀ امتناع الحکم علی المعنی الحرفی

این رسالۀ منطقی و اصولی، به تبیین کیفیت حکم دربارﮤ معانی حرفی زبان می‌پردازد. در فنخا تنها یک نسخه از این رساله معرفی شده است (نک: درایتی، ۱۳۹۰، ج. ۴/889-890). ظاهراً نسخۀ معرفی‌شده در فنخا منحصربه‌فرد است؛ زیرا ضمن نسخه‌شناسی تاریخی حاضر، نشانی از نسخه‌ای دیگر از این اثر در هیچ کتابخانه‌‌ای یافت نشد. تک‌نسخۀ این رساله با مشخصات زیر در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه نگهداری می‌شود:

• تهران: دانشگاه، ش 16/ 1021؛ 120پ-127پ؛ تقریباً 939ق؛ با عنوان «رسالة فی امتناع [اصل: امکان] الحکم علی المعنی الحرفی»؛ از جلال‌الدین دوانی (دانش‌پژوه، 1332، ج. ۳/۱۰).

آغاز: «بسمله. اللهم ارنا الحق حقا و ... الهی غشاوة غفلت و علی ابصارهم غشاوه از بصر بصیرت ما بگشا و ختم ختم اللّه علی قلوبهم از دل ما برداشته هرچیز را چنان‌که هست به ما بنما ...» (دوانی، مورخ ۹۳۹ق.، برگ ۱۲۰پ)؛

انجام: «... و اینکه معترض گفته که می‌توان که به حرف در جواب سؤال اکتفا نمایند مثل آنکه در جواب ما النسبة بین الدار و زید غلط است و عارف به قوانین لغت اقدام بر این ننماید؛ زیرا که از اجل جلیات است آنکه هیچ حرف در هیچ سؤال کافی نیست و الله اعلم» (دوانی، مورخ ۹۳۹ق.، برگ ۱۲۷پ).

2ـ21.  رسالۀ جبر و اختیار

موضوع این رساله کلام و عقاید اسلامی است و در آن به‌تفصیل مباحثی دربارۀ قضا و قدر و اختیار انسان مطرح شده است. در فنخا ۳ نسخه از رسالۀ جبر و اختیار معرفی شده است (نک: درایتی، ۱۳۹۱، ج. ۱۰/ ۳۴) که تنها یکی از آنها اصالت دارد (نک: شرف، ۱۴۰۳، ص. ۳۹۰-۳۹۱). براساس نسخه‌جویی نگارنده، از این اثر تنها همان نسخۀ مذکور در فنخا در جهان وجود دارد. مشخصات نسخۀ منحصربه‌فرد این رساله در کتابخانۀ مرکزی آستان قدس رضوی چنین است:

• مشهد: آستان؛ ش 1076؛ ص207-223؛ سدۀ10ق؛ با عنوان «رسالۀ جبر و اختیار»؛ از جلال‌الدین دوانی (اردلان جوان، 1365، ج. ۱/۳۸۱).

آغاز: «یا من جبر الخلق بقهر التدبیر/ در جبر تو اختیار ما مانده اسیر// از جبر تو بود جنبش موجودات/ هر چند به اختیار ما باشد تقصیر بعد از ثنای فرمان‌روای و ربک یخلق ما یشاء و یختار ... نموده می‌شود که ...» (دوانی، مورخ سدۀ ۱۰ق.، برگ ۲۰۷)؛

انجام افتاده: «... و ثواب و عقاب مترتبند بر آن قصد و علم ناقص بنده به آنکه او مستقل است در برداشتن و مباشرت فعل بعد از ...» (دوانی، مورخ سدۀ ۱۰ق.، برگ ۲۲۳).

2ـ22. منشآت

منشآت مجموعه‌ای شامل شماری نوشتۀ کوتاه است که آنها را نویسنده برای مخاطب یا مخاطبانی خاص نگاشته است و با عناوینی همچون «رسایل»، «ترسلات»، «مکاتیب»، «مکتوبات»، «نامه‌ها» و... خوانده می‌شوند. بنابر نسخه‌شناسی تاریخی حاضر، دست‌کم ۳۹ نسخه از نامه‌های فارسی دوانی، ضمن چندین مجموعه برجای‌مانده که تنها مشخصات تعداد انگشت‌شماری از آنها در فنخا به‌درستی ذکر شده است (نک: درایتی، ۱۳۹۲، ج. 32/82۵-82۶). دوانی هرگز مکتوبات فارسی خود را مدون نکرد؛ بااین‌حال به گزارش فنخا، منشآت او مشتمل است بر «نامۀ دوانی به فارسی سره»، «تهنیت‌نامه» و «دو رقعۀ کوتاه» (نک: درایتی، ۱۳۹۲، ج. ۳۱/۸۸۲) و مشخصات نسخۀ منحصربه‌فرد آن  بدین شرح است:

• تهران: مجلس، ش 6/ 8960؛ ص40-41؛ تقریباً 1043-1067ق؛ با عنوان «منشآت»؛ از جلال‌الدین دوانی (نک: حکیم، 1390، ج.۱/۴۷۲).

در فنخا از نامۀ فارسی سره دوانی، نسخه‌ای دیگر نیز ذیل مدخل نادرست «انشای واژۀ تازی» معرفی شده‌ است (نک: درایتی، ۱۳۹۱، ج. ۵/۵۸). از این نامه افزون‌بر دو نسخۀ مذکور در فنخا، دست‌کم یک دست‌نویس دیگر به شمارۀ ۶۸/۳۸۴۶ در کتابخانۀ ملی ملک با عنوان «انشای مولانا جلال‌الدین دوانی بی‌واژۀ تازی به نظم و نثر» بر جای مانده است (افشار و دانش‌پژوه، 1369، ج. ۷/۱۰۰). دوانی در نامۀ اخیر که یکسره به فارسی سره است، خواسته به اقتضای ذوق مخاطب خود در سره‌گویی هنرنمایی و در سره‌نویسی طبع‌آزمایی نماید. دیگر مکتوبات فارسی دوانی نیز غالباً اخوانیات یا نامه‌هایی دوستانه هستند که با هدف ابراز عشق و محبت به یاران و عرض ادب و ارادت به دوستان و پرسش از احوال ایشان و همچنین تهنیت ایام یا تعزیت اوقات به رشتۀ تحریر درآمده‌اند. فهرست تحلیلی مجموعۀ مکتوبات دوانی، مجالی گسترده می‌طلبد که باید آن را در پژوهشی دیگر جست‌وجو کرد.  

2ـ23. دیوان اشعار (مجموعۀ شعری)

جلال‌الدین دوانی به فارسی و تازی اشعاری ­سروده و در شعر «جلال» و «دوانی» تخلص ­کرده است. از میان اشعار او رباعیاتش از شهرت بیشتری برخوردار است و چنان‌که گفته شد، خود او بر آنها شرحی نوشته است. به‌جز رباعیات مشهور او، تعدادی غزل و شماری مثنوی و چندین قطعه و تک‌بیتی نیز به نام اوست. سال‌ها پیش، تنها مجموعۀ باقی‌مانده از اشعار او در گنجینۀ شخصی دکتر حسین‌علی محفوظ با مشخصات ذیل قرار داشته است:

• عراق: کتابخانۀ حسین‌علی محفوظ، بدون شماره؛۳۰ر- ۳۲پ؛ ۱۰۵۸ق؛ با عنوان «من اشعار المحقق الدوانی»؛ از جلال‌الدین دوانی (محفوظ، ۱۹۷۳م.، ص. ۴۳ و ۵۷-۶۲).

اشعار دوانی در مجموعه‌ها و جنگ‌ها و حتی کتاب‌های تاریخ و تذکره پراکنده است و به نظر از او دیوانی مدون برجای نمانده است. ازاین‌رو، جا دارد در مجالی دیگر ضمن گردآوری مجموعۀ اشعار پراکندۀ وی، به تحقیقی جامع دربارۀ قریحۀ سرایندگی این اندیشمند ارجمند پرداخت.   

۳. نتیجه‌گیری

از لوازم تصحیح علمی آثار هر نویسنده، نسخه‌شناسی تاریخی آثار اوست؛ زیرا بنای تصحیح عالمانۀ هر اثر، بر شناسایی قدیم‌ترین نسخه‌های آن اثر استوار است. نسخه‌شناسی تاریخی ازطریق روش مطالعۀ تطبیقی فهارس و نسخ مختلف این مجال را فراهم می‌آورد که ضمن تعیین شمار نسخه‌های موجود یک اثر، اقدم نسخ آن نیز تشخیص داده شود. در واقع، با نسخه‌شناسی تاریخی می‌توان به‌گونه‌ای روشمند، قدیم‌ترین نسخۀ هر اثر را به دست آورد و مبنای تصحیح علمی قرار داد. براین‌اساس، در این پژوهش به‌منظور نسخه‌شناسی تاریخی مجموعۀ آثار فارسی دوانی، فهرست چاپی و دیجیتالی بیش از هزار کتابخانه‌ به چهارده زبان‌‌ مختلف بررسی شد تا نسخه‌های کهن آثار فارسی او شناسایی شوند. از رهگذر نسخه‌جویی انجام‌گرفته، تاکنون بر سرهم بیش از ۷۰۰۰ نسخۀ خطی فارسی و عربی از دوانی از میانۀ سدۀ نهم تا پایان سدۀ چهاردهم قمری در فهرست کتابخانه‌های دست‌کم چهل کشور‌ اسلامی و غیراسلامی ردیابی شده است. شمار نسخه‌های دستیاب‌شده از آثار فارسی اصیل دوانی و تاریخ نسخۀ اقدم هریک از آنها به شرح جدول ذیل است:

براساس داده‌های جدول، در این نسخه‌یابی افزون‌بر دستیابی به نسخۀ عصری، اقدم یا منحصربه‌فرد هریک از آثار فارسی دوانی، تاکنون درمجموع ۱۱۵۴ نسخۀ خطی (شامل ۳۳ نسخۀ عصری) از ۲۳ اثر فارسی وی شناسایی شده است.  

بی‌تردید اطلاعاتی که اینک از آثار فارسی دوانی فراهم آمده است، کاستی‌هایی دارد؛ ازجمله اینکه به‌جز نسخه‌های شناسایی‌شده در فرایند این پژوهش، همچنان نسخی بسیار از کتاب‌ها و رساله‌های گذشتگان در کتابخانه‌های جهان وجود دارد که هنوز فهرست نشده‌اند و برخی از آنها می‌توانند داده‌های نسخه‌شناختی تحقیق را افزایش دهند. همچنین، بعید نیست به‌جز آثار فارسی معرفی‌شده در این مقاله، همچنان رساله‌ها یا کتاب‌هایی ناشناخته از دوانی وجود داشته باشند که می‌توانند کتاب‌شناسی مجموعۀ آثار او را تصحیح و تکمیل کنند. بااین‌همه، در این تحقیق در حد توان تلاش شد با رجوع به فهرست‌ها و نسخه‌های در دسترس، نسخه‌های عصری، اقدم و منحصربه‌فرد آثار فارسی دوانی به‌دقت شناسایی شوند. بی‌شک، پس از تدوین فهرست جامع مجموعۀ آثار جلال‌الدین دوانی می‌توان ادعا کرد که آن فهرست، آینه‌ای تمام‌نما از میراث مکتوب پربرگ‌وبار این دانشمند ارجمند در ایران و جهان است. روشن است که تدوین چنین فهرستی، راهنمایی است برای پژوهشگران تا کار ایشان را در مراجعه به اصل نسخه‌های خطی تسهیل کند. در واقع، فهرست شخصی آثار فارسی و عربی دوانی، جوابگوی نیازهای گوناگون دوانی‌پژوهان است و آنها را از مراجعه به فهرست‌های ناهمگون و پراکندة کتابخانه‌ها بی‌نیاز می‌سازد.

بی‌گمان بهترین منبع برای آگاهی از آثار نویسندگان پرکار گذشته، فهرست‌های شخصیِ مبتنی‌بر کتاب‌شناسی و نسخه‌شناسی تحلیلی است؛ زیرا روایی فهرست‌ اختصاصی مؤلفان، بیش از دیگر فهرست‌هاست. در واقع، فهرست‌های‌ شخصی، در تکمیل و تصحیح داده‌های فهرست کتابخانه‌ها می‌توانند نقشی اساسی بازی کنند؛ چراکه با تنظیم آنها می‌توان ابهامات و اشکالات کتاب‌شناختی و نسخه‌شناختی فهرست نسخ کتابخانه‌ها را دربارۀ آثار هر مؤلف مرتفع ساخت. در این گونه فهرست‌ها با تمرکز بر مجموعۀ آثار یک نویسنده، فهرست‌نگار به‌دلیل محدودیت دایرۀ تحقیق خود به نتایجی مستند دست می‌یابد و با دلایلی متقن موجودیت آثار نویسنده را به‌صورت تاریخی گزارش می‌کند. در فرایند تدوین فهرست‌های شخصی، نسخه‌های معرفی‌شده در فهرست نسخ خطی کتابخانه‌های گوناگون از آثار مؤلفی خاص، به‌صورت تطبیقی بررسی می‌شوند تا از رهگذر آن کمیّت و کیفیت دقیق نسخه‌ها به اطلاع مصححان و محققان برسد. بدیهی است که با شناخت هویت نسخه‌شناختی مجموعۀ آثار پیشینیان، مسیر تصحیح تألیفات ایشان هموار و مقدمۀ تحقیق دربارۀ نگارش‌هایشان فراهم می‌شود. ازاین‌رو، تهیۀ چنین فهرست‌هایی، پیش‌نیاز احیای روشمند آثار گذشتگان است. در این راستا، نویسنده درصدد است با تدوین یافته‌های این پژوهش، به‌زودی بتواند «فهرست تحلیلی مجموعۀ آثار فارسی و عربی جلال‌الدین دوانی» را به دوستداران میراث علمی و ادبی ایران‌زمین پیش‌کش کند تا سنگ بنای تصحیح و تحقیق مجموعۀ آثار این خرمند ایرانی نهاده شود.