تبیین مفهوم کرامت از دیدگاه سالمندان شهر تهران: یک مطالعۀ کیفی

روند کنونی تغییرات جمعیتی جهان حرکت به سمت سالخوردگی است. هم‌زمان با افزایش جهانی روزافزون جمعیت سالمند، در کشور ما نیز جمعیت سالمند در حال افزایش است و بر اساس پیش‌بینی‌ها، در سال‌های آینده، ایران یکی از کشورهای دارای بیشترین سرعت رشد جمعیت سالمند خواهد بود؛ به ‌طوری ‌که جمعیت بالای ٦٥ سال ایران تا سال ٢٠٥٠ میلادی به حدود ٢١ میلیون نفر می‌رسد (عزیزی و همکاران، 1394).از سوی دیگر، گروه سالمندان با چالش‌هایی مختلف مواجه هستند که ممکن است سلامت روان آنها را تهدید کنند. سالمندان معمولاً دچار سرخوردگی، ناامیدی، احساس سرباربودن، اضطراب و افسردگی می‌شوند که نیازمند مداخلات روان‌شناختی متناسب است (Blanqueza et al., 2024; Grybko et al., 2022; Toquero, 2021). نگرش‌های منفی اجتماعی نسبت به سالمندان به تبعیض و نادیده‌انگاری آنها دامن می‌زنند و معمولاً آنها را به جای منابع ارزشمند، به عنوان سربار معرفی می‌کند ( Di̇şci̇, 2023; Hanspal, 2022). طبق نظریۀ تحول روانی-اجتماعی اریکسون، افراد مسن ممکن است با احساس ناامیدی دست‌وپنجه نرم کنند که بر احساس کرامت و ارزش آنها تأثیر می‌گذارد (Di̇şci̇, 2023). پژوهش‌ها نشان می‌دهند تغییرات اجتماعی نیز تأثیری جالب توجه بر نقش و جایگاه سالمندان در خانواده‌ها و جامعه داشته است. این در حالی است که دیدگاه‌ها و سنت‌های فرهنگی، مانند آموزه‌هایی که در برخی از ادیان وجود دارند، بر اهمیت رفتار بااحترام با سالمندان، به ‌ویژه هنگامی که با چالش‌هایی مانند فراموشی روبه‌رو می‌شوند، تأکید می‌کنند (Fishbane & Russ-Fishbane, 2024). تغییرات مدرن به سمت خانواده‌های هسته‌ای منجر به انزوای سالمندان و احتمال غفلت از آنها شده است (Murlis, 2021). این امر با افزایش فردگرایی و خصومت با سالمندان تشدید نیز می‌شود (Jahangir & Shafi, 2021). این یافته‌ها بر اهمیت رسیدگی به کرامت در مراقبت از سالمندان تأکید می‌کنند که شامل جنبه‌های جسمی و روان‌شناختی می‌شود. در دهه­های اخیر، حفظ کرامت انسانی به منزلۀ زیربنای مراقبت پرستاری مورد توجه قرار گرفته است (Manookian et al., 2014).

کرامت انسانی که در لغت به معنای ارزش درونی، ارجمندی و بزرگواری است (حقیقت­پور، 1392)، بیانگر این باور است که انسان‌ها از تجلیات خداوند هستند و همۀ انسان‌ها صرف‌نظر از ظرفیت یا رفتارشان، از چنین جایگاهی برخوردار هستند. کرامت یک مشخصۀ ذاتی وجود انسان است که به طور فاعلی احساس و به شکل رفتارهایی همچون احترام به خود و دیگران ظاهر می­شود (Khosropanah et al., 2020).

این مفهوم در حوزه‌هایی مختلف همچون فقه، حقوق، اخلاق و فلسفه مورد توجه قرار گرفته است.

در فقه اسلامی، کرامت انسانی به سه دسته تقسیم می‌شود:

- کرامت ذاتی: که همۀ انسان‌ها صرفاً به دلیل انسان‌بودن از آن برخوردار هستند.

- کرامت اکتسابی: که بر اساس تقوا، علم، اخلاق و عمل صالح به دست می‌آید.

- کرامت اجتماعی: که در تعاملات اجتماعی و حقوق شهروندی نمود پیدا می‌کند (حقیقت­پور، 1392).

شیخ حسن مصطفوی در کتاب التحقیق فی کلمات القرآن الکریم (به نقل از حقیقت­پور، 1392) دربارۀ تمایز بین عزت‌نفس و کرامت آورده است: «عزت چیـزی اسـت کـه در برابـر ذلـت قرار داده می­شود. ذلت به معنای آن پستی­ای است که با پست‌انگاشتن یک شخصِ در مرتبۀ بالاتر پدید می­آید. در معنای کلمۀ عزت، نوعی از مفهوم استعلا و برتری (نسـبت بـه دیگـری) نهفته است، بـرخلاف کلمۀ اکرام. بنابراین، کرامت به معنای عزت و برتری است که در خـود شـیء وجـود دارد و در معنای آن استعلا و برتری نسبت به دیگـری کـه در مرتبـۀ پـایین‌تـر قـرار دارد، ملاحظه نمی­شود.»

کرامت مفهومی حیاتی برای سالمندان محسوب می‌شود که شامل احترام، خودمختاری و هویت شخصی است ( Bayer et al., 2005; Black & Dobbs, 2013). پژوهش‌ها نشان می‌دهند حفظ کرامت برای رفاه و عزت‌نفس سالمندان ضروری است (خلیلی و همکاران، 1397؛Pageau et al., 2024). همچنین، پژوهش‌ها نشان می‌دهند کرامت اجتماعی پیش‌بینی‌کننده‌ای مهم برای سلامت روان در میان سالمندان است و 8/58 درصد از تغییرات در نتایج سلامت روان را توضیح می‌دهد. این موضوع بدان معناست که تقویت مهارت‌های اجتماعی و ارتقای کرامت می‌تواند به بهبود سلامت روان منجر شود و همچنین، بیانگر این حقیقت است که کرامت صرفاً یک مفهوم نیست، بلکه یک عامل قابل تغییر است که می‌تواند پرورش یابد (رضاخانی و همکاران، 1402). عوامل کلیدی برجسته در مراقبت با حفظ کرامت شامل حمایت از استقلال فردی، رویکردهای متمرکز بر فرد و ارتباط مؤثر هستند (Bayer et al., 2005). با این حال، چالش‌هایی از جمله مشکلات سلامتی، وابستگی و آسیب پذیری موجب خدشه‌دارشدن کرامت سالمندان می‌شوند (Stratton & Tadd, 2005; Black & Dobbs, 2013). متخصصان کار با سالمندان بر اهمیت احترام، حفاظت از حریم خصوصی و توانمندسازی در حفظ کرامت تأکید می‌کنند (Stratton & Tadd, 2005). سالمندان نیز جنبه‌های رابطه‌ای و هویت خود را به عنوان اجزای اصلی کرامت شناسایی می‌کنند (Black & Dobbs, 2013). برای افزایش کرامت در مراقبت از سالمندان، رسیدگی به مسائل ارتباطی، نگرانی‌های مربوط به حریم خصوصی و هویت شخصی در عین توسعۀ سیاست‌ها و استانداردهایی که فراتر از رویکردهای صرفاً ساختاری هستند، ضروری است (Bayer et al., 2005؛ خلیلی و همکاران، 1397).

در محیط‌های مراقبتی در خانه‌های سالمندان، معمولاً به دلیل فرهنگ سازمانی، فرسودگی شغلی کارکنان و سیاست‌های ناکافی که ممکن است به فقدان مراقبت متمرکز بر فرد منجر شوند، کرامت سالمندان به خطر می‌افتد (Wachholz & Giacomin, 2023). درک نیازهای روان‌شناختی، اجتماعی و ارزشی سالمندان برای رفاه و کیفیت زندگی آنها بسیار مهم است. پژوهش‌ها بر اهمیت برآورده‌کردن نیازهای روان‌شناختی اساسی، از جمله خودمختاری، شایستگی و ارتباط، برای جلوگیری از افسردگی و افزایش رضایت از زندگی تأکید می‌کنند (ReejaRaju & Bansal, 2021; Wapano & Lim, 2024).

رسیدگی به این نیازهای چندوجهی برای سیاست‌گذاران، مراقبان و ارائه‌دهندگان خدمات بهداشتی برای توسعۀ مداخلات و سیستم‌های حمایتی مؤثر برای جمعیت سالمندان ضروری است (Wapano & Lim, 2024).

مفهوم کرامت برای سالمندان به‌شدت با دیده‌شدن و شناخته‌شدن مرتبط است. بسیاری از سالمندان احساس می‌کنند کم‌ارزش و از نظر اجتماعی نادیده گرفته شده‌اند که این امر به احساس کرامت آنها آسیب می‌زند (Clancy et al., 2020). با این حال، مطالعات اخیر پیشنهاد می‌کنند سالمندان را به عنوان منابع ارزشمند به جای افراد وابسته در نظر بگیریم؛ از این رو، راهبردهایی برای ادغام سالمندان در نقش‌های اجتماعی و اجتماعی فعال با تمرکز بر توسعۀ فعالیت‌هایی که «سالمندی فعال‌تر» را ترویج می‌دهند در حال بررسی هستند (Sabău & Acqui, 2023). این تلاش‌ها با هدف حفظ مشارکت سالمندان در سطوح اجتماعی و بوم شناختی انجام می‌شوند که می‌تواند جامعه و زندگی خانوادگی را غنی‌تر کند.

با وجود پژوهش‌های متعددی که در حوزۀ سالمندی و چالش‌های آن انجام شده‌اند، با توجه به بررسی­های انجام‌شده، تا کنون مؤلفۀ منزلت و کرامت سالمندان با توجه به اقتضائات فرهنگی و دینی بررسی نشده است؛ از این رو، پژوهش حاضر با استفاده از قابلیت‌های رویکرد کیفی، به دنبال تحقق این امر است. مطالعۀ کیفی امکان درکی عمیق‌تر از تجربیات زیسته و باورهای شخصی سالمندان را دربارۀ مفهوم کرامت فراهم می‌کند. این روش با استخراج مضامین و تحلیل دیدگاه‌های فردی، به شناسایی عوامل تأثیرگذار بر احساس کرامت در سالمندان کمک می‌کند و موجب توسعۀ رویکردهای حمایتی در جامعه می‌شود؛ از این رو، پژوهش حاضر درصدد پاسخ‌گویی به این پرسش است که مؤلفه‌های کرامت از دیدگاه سالمندان شهر تهران کدام‌اند.

روش

روش، قلمرو پژوهش، شرکت‌کنندگان: پژوهش حاضر به لحاظ روش‌شناسی کیفی و با رویکرد پدیدارشناسی هرمنوتیک و با تأکید بر دیدگاه «ون منن» است. برای کشف تجربیات زندۀ سالمندان از پدیدۀ کرامت انسانی استفاده شده است. در این روش، پدیدۀ مدنظر با دید تفسیری، تحلیل و کشف می‌شود تا در فرایند تفسیر بتوان به درکی عمیق‌تر از تجربیات زنده دست یافت. مشارکت‌کنندگان این پژوهش را سالمندان تهرانی بالای 65 سال در سال 1402 تشکیل دادند. معیارهای ورود به پژوهش عبارت بودند از: داشتن توانایی بیان افکار و احساسات خود، عدم ابتلا به بیماری­های روانی و تمایل به شرکت در پژوهش. عدم برخورداری از معیارهای بالا و نیز عدم رضایت به ادامۀ همکاری از ملاک‌های خروج از پژوهش بودند. همچنین، با انتخاب شرکت‎کنندگان زن و مرد با استقلال مالی، جسمی و شخصی و سطح تحصیلی متفاوت، 11 سالمند، 6 زن و 5 مرد، به عنوان مشارکت‌کننده انتخاب شدند؛ به نحوی که امکان دست‌یابی به ابعاد مختلف پدیدۀ تحت بررسی ممکن شود. برای گردآوری اطلاعات از مصاحبۀ عمیق با پرسش‌های باز پاسخ استفاده شد. روش انجام کار به این صورت بود که در آغاز، اطلاعیه­ای راجع به انجام پژوهشی با موضوع حاضر تنظیم و در فضای مجازی (گروه­های ایتا، واتس‌اپ و تلگرام) منتشر شد. 7 نفر برای همکاری در پژوهش اعلام آمادگی کردند که از این تعداد، 5 نفر که واجد ملاک­های پژوهش بودند، انتخاب شدند. نمونه­گیری و مصاحبه تا رسیدن به مرحلۀ اشباع با 11 نفر ادامه یافت. 6 نفر دیگر به شیوۀ گلوله‌برفی توسط افراد مشارکت‌کننده شناسایی و به پژوهش دعوت شدند.

پیش از شروع مصاحبه‌ها، ضبط صدا با کسب رضایت از مشارکت‌کنندگان انجام شد و به آنها اطمینان داده شد که هویتشان کاملاً محرمانه خواهد ماند. این فرایند گردآوری داده‌ها تا رسیدن به نقطۀ اشباع نظری ادامه یافت که به معنای جمع‌آوری اطلاعات کافی برای تحلیل و ارائۀ نتایج نهایی است. اشباع نظری زمانی حاصل می‌شود که پاسخ‌ها و داده‌ها مرتباً تکرار شوند؛ به گونه‌ای که اطلاعاتی جدید به دست نیاید. در این مرحله، برای تأیید نهایی اشباع، چند مصاحبۀ تکمیلی نیز انجام شدند. از آنجا که در مطالعات کیفی تعداد نمونه از پیش تعیین نمی‌شود، مصاحبه‌ها تا جایی ادامه یافتند که پاسخ‌ها برای پرسش‌های مدنظر به ‌صورت تکراری ارائه شدند. در این پژوهش، رسیدن به اشباع نظری در مصاحبۀ ‌یازدهم محقق شد.

به منظور تجزیه‌وتحلیل داده‌ها، از رویکرد ون منن استفاده شد. در این رویکرد، شش مضمون متدولوژیک معرفی می‌شوند که به پژوهشگر کمک می‌کنند تا بتواند روش پژوهش را بر اساس پایۀ فلسفی پژوهش به مرحلۀ اجرا درآورد. این مضامین عبارت‌اند از: 1) روی‌آوردن به ماهیت تجربۀ زندگی، 2) کنکاش تجربۀ تحت بررسی به همان صورتی که زندگی شده است و نه آن‌گونه که ما آن را مفهوم‌برداری می‌کنیم، 3) تأمل بر درون‌مایه‌های ذاتی که مشخص‌کنندۀ پدیده هستند، 4) هنر نوشتن و بازنویسی، 5) حفظ ارتباط قوی و جهت‌دار با پدیده و 6) مطابقت بافت پژوهش با در نظر گرفتن اجزاء و کل. ون منن تأکید می‎کند این مراحل فقط برای پژوهشگران در سازمان‌دهی روند مطالعه ارائه شده‌اند و هیچ اجباری برای اجرای مرحله‌به‌مرحله پشت‌سرهم وجود ندارد. برای بیرون‌کشیدن بیانات مضمونی، پس از تدوین متن هر مصاحبه، از سه «رویکرد کل‌نگر»، «رویکرد انتخابی» و «رویکرد جزءنگر» استفاده شد. در «رویکرد کل‌نگر»، پژوهشگر متن را به عنوان کل می‌نگرد و این پرسش را مطرح می‌کند که در کل چه چیز مهم یا اساسی می‌توان از آن استخراج کرد. در این رویکرد، از متن تدوین‌شده یک درک کلی به ‎دست می‎آید و نتایج به صورت متن توصیفی نوشته می‌شود. در «رویکرد جزءنگر»، پژوهشگر با توجه به تک‎تک جمله‎های متن این پرسش را مطرح می‌کند که این جمله یا این گروه از جمله‎ها چه چیزی را می‎توانند دربارۀ کرامت انسانی سالمندان یا تجربۀ مربوط به آن توصیف ‎کنند. در «رویکرد انتخابی»، بیاناتی که می‎توانند در روشن‌کردن پدیدۀ مدنظر کاربرد داشته باشند، مشخص می‎شوند. برای اجرای بهتر و منظم‎تر و واضح‎تر، عبارت، جمله یا پاراگرافی تحت عنوان نقل‎قول مشارکت‎کننده مشخص شد. در مرحلۀ بعد، پژوهشگر واحدهای معنایی را تعیین کرد و برچسب زد که مشخص‎کنندۀ هر یک از بخش‎های متن بودند. در مرحلۀ آخر، بعد از تأمل بر روی پدیدۀ مورد مطالعه و مقوله‎های به‌دست‌آمده، مضامین استخراج شدند و پس از مصاحبه و مشورت با آگاهان و استادان در رابطه با درون‌مایه‎های به‌دست‌آمده و اطمینان از درستی تصمیم‌های خود، درون‎مایه‎ها بررسی شدند. سعی شد مضامین ذاتی از مضامین اتفاقی تفکیک و حذف شوند. به منظور تعیین مضمون ذاتی، این پرسش مطرح شد که اگر مضمون از این پدیده حذف شود یا تغییر کند، آیا پدیده آسیب می‌بیند و آیا پدیده بدون در نظر گرفتن این مضمون معنای بنیادی خود را از دست می‌دهد.

در پژوهش حاضر، به منظور اعتباریابی داده‌ها، از روش وارسی با مشارکت‌کنندگان و بازخورد همکاران استفاده شد. در روش وارسی با مصاحبه‌شوندگان، اطلاعات هر مصاحبه پس از تدوین و یافته‌های پژوهش در اختیار مشارکت‎کنندگان قرار گرفت و بر اساس نظرات آنان، اصلاحات انجام شد. همچنین، در فرایند تجزیه‌وتحلیل داده‌ها، از خبرگان پژوهش کیفی برای نظارت بر کدگذاری و کفایت داده‌ها و مضامین استفاده شد و در نهایت، به منظور اطمینان از عدم ورود سوءبرداشت‌ها به فرایند تجزیه‌وتحلیل داده‌ها، از چهار همکار مسلط به کار کیفی درخواست شد تا یافته‌های حاصل را ارزیابی کنند. همچنین، به منظور ارزشیابی و اعتبارسنجی یافته­ها از چهار ملاک اعتبارپذیری[1]، قابلیت اطمینان[2]، تأییدپذیری[3] و انتقال­پذیری[4] استفاده شد. در این پژوهش، به منظور اعتبارپذیری، پژوهشگر با حفظ تماس طولانی خود با محیط، به مشاهدۀ عمیق و مستمر در محیط ادامه داد. همچنین، با هدف تأمین قابلیت اطمینان، تمام جزئیات مربوط به چگونگی جمع‌آوری داده­ها، فهرست و اطلاعات مشارکت‌کنندگان، مصاحبه­های ضبط‌شده، مقوله­های به‌دست‌آمده از مصاحبه­ها و یادداشت­های پژوهشگر ذخیره شدند. برای رعایت قابلیت تأییدپذیری و هم‌خوانی نتایج با داده­ها، نتایج به‌دست‌آمده با داده­های خام نخستین مقایسه شد. و در نهایت، در طول جمع­آوری و تحلیل داده­ها، افکار و انتظارات ذهنی پژوهشگر یادداشت شد تا دیدگاه‌های واردشده در پژوهش ردیابی و کنترل شوند.

ملاحظات اخلاقی در پژوهش حاضر نیز عبارت بودند از: الف) کسب اجازه از مشارکت‌کنندگان برای ضبط مصاحبه و توضیح دلیل ضبط صدای آنها، ب) انتخاب زمان و مکان مصاحبه بر اساس تمایل مشارکت‌کننده، پ) رعایت اصل رازداری و محرمانه‌ماندن اطلاعات؛ عدم اشاره به نام مشارکت‌کننده یا هر گونه اطلاعاتی که منجر به شناسایی هویت وی شود و ت) حفظ حراست از محتوای ضبط‌شده و حق آزادی به مشارکت‌کنندگان برای انصراف از ادامۀ همکاری.

ابزار سنجش: مصاحبه: در این پژوهش، برای گردآوری داده‌ها از مصاحبۀ عمیق با پرسش‌های باز و ایجاد بیشترین آزادی برای مشارکت‌کنندگان برای پاسخ‌گویی استفاده شد. پرسش‌های مصاحبه بر اساس ادبیات پژوهشی و انجام یک مصاحبۀ مقدماتی و تأیید نظر متخصصان طراحی شدند. پرسش‌های مصاحبه به‌ گونه‌ای طراحی شدند که تجربه‌ها، باورها و عوامل مؤثر بر حس کرامت در طول زندگی مشارکت‌کنندگان را کشف کنند. پرسش‌ها عبارت بودند از: پرسش کلی: «دوران سالمندی خود را چگونه ارزیابی می‌کنید؟» و پرسش‌های اکتشافی شامل: 1) «کرامت از نظر شما به چه معناست؟» 2) «چه عواملی باعث شده‌اند احساس کرامت کنید یا احساس کنید کرامت شما حفظ نشده است؟» 3) «نقش باورها و ارزش‌های شخصی شما در حفظ کرامت چیست؟» 4) «در مواجهه با دیگران چه احساسی داشتید که کرامت شما حفظ یا خدشه‌دار شده است؟» 5) «اگر بتوانید از تجربه‌ای که به شما حس کرامت داده است، صحبت کنید، آن تجربه چه بوده است؟» این پرسش‌ها با هدف کشف ابعاد مختلف مفهوم کرامت از دیدگاه سالمندان و بازتاب آن در زندگی آنها طراحی و اجرا شدند.

ملاحظات اخلاقی و پیروی از اصول اخلاق پژوهش: به منظور حفظ رعایت اصول اخلاقی در این پژوهش موارد زیر تا حد ممکن رعایت شدند:

1) مصاحبه‌شوندگان قبل از شروع مصاحبه از ضبط صدای خود مطلع می‌شدند.

2) کلمات و واژگان افراد مصاحبه‌شونده به طور کامل و بدون دخل و تصرف تدوین و تحلیل شده‌اند.

3) مصاحبه با رضایت کامل مصاحبه‌شوندگان انجام شد و آنان از هدف پژوهش مطلع بودند.

4) تمام مصاحبه‌شوندگان با کدها شماره‌گذاری شدند و اصل محرمانه‌بودن و رازداری مسائل شخصی زندگی آنان در طول پژوهش رعایت و به مصاحبه‌شوندگان اطمینان داده شد.

گردآوری داده‌ها به صورت عملیاتی به این صورت بود که پس از ایجاد هماهنگی‌های لازم و تعیین زمان مصاحبه، در ابتدا مصاحبه‌کننده معرفی شد و اهداف مصاحبه برای افراد به طور مختصر بیان شدند. سپس، اصول اخلاقی حاکم بر پژوهش توضیح داده و رضایت ضبط جلسه اخذ شد. فرایند مصاحبه با پرسش‌های کلی آغاز شد و با پرسش‌های پیگیرانه ادامه پیدا کرد. در هر مرحله، تلاش شد تا فضایی مناسب برای خودابرازی مشارکت‌کننده فراهم شود. پرسش‌ها از غیرمستقیم به مستقیم و از ساده به پیچیده مطرح می­شدند. در پایان هر توضیح از جانب مشارکت‌کننده، خلاصه‌ای از اظهارات وی انعکاس داده و از صحت فهم عبارت‌های وی اطمینان حاصل می‌شد. بلافاصله بعد از هر مصاحبه، نکات و مطالبی از پیام‎های غیرکلامی مصاحبه‎شوندگان و احساس مصاحبه‌کننده در هر مصاحبه یادداشت‎برداری شد. پژوهشگر برای انجام مصاحبه، به منازل یا محل مدنظر سالمندان رفته و پس از معرفی خود به مشارکت‎کنندگان و کسب رضایت از ایشان، مصاحبه را انجام داده است. هر مصاحبه بین 45 تا 60 دقیقه به طول انجامید.

یافته­ها

در جدول 1، اطلاعات جمعیت‌شناختی مشارکت‌کنندگان آورده شده است. دامنۀ سنی آنها بین 65 تا 84 سال بود و به‌جز 4 نفر، مابقی در کنار سایرین زندگی می‌کردند.

در جدول 2، مضامین پالایش‌شده و مستخرج از تجزیه‌وتحلیل مصاحبه‌ها گزارش شده‌اند. در مجموع، در پژوهش فعلی در فرایند تحلیل اولیه، 137مضمون اولیه یافت شدند که این خرده‌مضامین در نهایت به 19مضمون فرعی و 5 مضمون اصلی تقلیل داده شدند.

جدول 1

اطلاعات جمعیت‌شناختی مشارکت‌کنندگان در پژوهش

Table 1

Demographic enformation of the participants in the research

جدول 2

مضامین مربوط به مفهوم کرامت از دیدگاه سالمندان

Table 1

Themes related to the concept of dignity from the perspective of the elderly

از تجزیه‌وتحلیل داده‌های حاصل از مصاحبه‌ها، 5 مضمون اصلی شامل احترام، امنیت خاطر، استقلال، تعامل، ارزش‌های انسانی و اخلاقی به دست آمدند که در بخش زیر، به‌تفکیک، هر یک با استناد به یک تا دو گویۀ شاهد تبیین می‌شوند.

مضمون اصلی: احترام

یکی از مضامین مهم در تجربۀ مشارکت‎کنندگان از پدیدۀ کرامت انسانی در این پژوهش «احترام» است. تفسیر تجربیات سالمندان نشان داد محترم شمرده شدن در این دوران سبب حفظ کرامت انسانی فرد سالمند می‌شود و در این رابطه، 3 مضمون «محترم شمرده شدن»، «مورد توجه و اهمیت قرار گرفتن» و «مرجع‌بودن»، در تجربیات سالمندان پدیدار شدند.

مضمون فرعی: محترم شمرده شدن

یکی از نیازهای اساسی انسان مورد احترام واقع شدن است و در سالمندی این نیاز بیش از پیش اهمیت می‎یابد. بیشتر مشارکت‌کنندگان حفظ کرامت را با احترام‌گذاشتن به سالمندان مترادف دانستند. یکی از مشارکت‌کنندگان تجربۀ خود را این‌گونه روایت می‌کند: «زنم که اصلاً به من احترام نمی‌ذاره، صبح که پا می‌شه یه سلام به من نمی‌کنه، از اینکه سر کار نمیرم و همش تو خونه‌م ناراحته. دائماً سرم غر میزنه. دائماً می‌گه پاشو برو بیرون، چرا داری عاطل و باطل می‌گردی، برو سر کار... کار کجا بود... من 32 سال کار کردم چی شد... زنم از وقتی بازنشست شدم بیشتر

بی‌احترامی می‎کنه» (مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 2). در واقع، از نظر سالمندان، حساسیت در گوش‌دادن به صحبت‎های سالمند یک ویژگی تعیین‎کنندۀ حفظ منزلت و کرامت است؛ بنابراین، بادقت گوش‌دادن یک ارتباط کامل بین سالمند و مراقبت‌کننده فراهم ‎می‌کند. نحوۀ رفتار و داشتن حساسیت در گوش‌دادن سبب تغییر و تصحیح ارزش‌های درونی و درک از سالمند و حفظ منزلت و کرامت وی می‎شود، و برعکس، فریادکشیدن بر سر سالمند و با صدای بلند حرف‌زدن احساس تحقیرشدگی در سالمند به وجود می‌آورد و احساس کرامت را در او کاهش می‌دهد.

مضمون فرعی: مورد توجه و اهمیت قرار گرفتن

سالمندان مشارکت‌کننده در مصاحبه‌ها مورد توجه و مورد اهمیت قرار گرفتن را یکی دیگر از عواملی می‎دانند که سبب ایجاد حس احترام و عزت‌نفس و در نتیجه، حس کرامت در آنها می‌شود. این توجه می‌تواند از جانب همسر یا فرزندان دریافت شود. یکی از مشارکت‌کنندگان در این راستا اظهار داشت: «همسرم خیلی خوبه، البته خانوادۀ خوبی هم داره. توی این 50 سال زندگی همیشه صبح منو از در خونه همراهی کرده. اون موقع که جوون‌تر بودم و بیشتر سر کارم می‌موندم ناهارم رو آماده می‌کرد تا من تو مغازه گرسنه نمونم... الان هم که از سر کار می‌رم خونه... اگه سر کار اتفاقی افتاده باشه و من ناراحت باشم زودتر از همه می‌فهمه... میاد می‌پرسه چی شده و من وقتی براش تعریف می‌کنم خیلی همدردی می‌کنه» (مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 5).

مضمون فرعی: مرجع‌بودن

یکی از زیرمضامین احترام از دیدگاه سالمندان مرجعیت سالمند است. استفاده از تجربیات سالمندان به عنوان کسانی که در سختی‎های زندگیت جربه‌های عملی خوبی داشتند، برای آنها بسیار مهم خواهد بود و مُهر تأییدی برای به رسمیت شناختن آنان است؛ زیرا به قول قدیمی‌ترها، آنچه جوان در آینه می‌بیند، پیر در خشت خام می‌بیند و عدم تبعیت و حرف‌نشنیدن از سالمندان به مفهوم از دست دادن جایگاه قبلی آنهاست. معمولاً بسیاری از سالمندان با وجود ضعفی که در قوای جسمانی دارند، همواره در تلاش هستند تا به خود و دیگران نشان دهند همچنان مانند گذشته فردی مرجع در جامعه و زندگی هستند. این مضمون شامل خرده‌مضامین حرف‌شنوی، به رسمیت شناختن و مشورت‌گرفتن بود. یکی از مشارکت‌کنندگان در خصوص این تجربه گفت: «یه وقتی می‎خواهی بزرگی کنی و کار مثبتی انجام بدی ولی به حرفا و نظر تو گوش نمی‌دن. این‌جور وقتا خیلی بهم برمی‌خوره و احساس می‌کنم کوچیک شدم. دفعۀ آخر می‌خواستم بین خواهر و برادری صلح برقرار کنم ولی حرفمو گوش نکردن. همه بهم گفتن تو کار خودت رو کردی، مهم نیست که گوش ندادن (خب شما اینجا چه حسی داشتید؟) من احساس کوچیکی و مسخرگی کردم» (مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 8).

مضمون اصلی: امنیت خاطر

یکی از زیرمضمون‌های پدیدارشده در خصوص درون‌مایۀ امنیت خاطر عطوفت و گشاده‎رویی خانواده و اقوام بود. مهربانی و محبت اعضای خانواده و اقوام و مراقبت خالصانه از سالمند جبران زحمات سالمند توسط فرزندان بود.

مضمون فرعی: محبت خانواده و اقوام

ابراز علاقه و محبت خانواده و اقوام نسبت به سالمندان، طبق تجربیات خودشان، موجب ایجاد مسرت و احساس ارزشمندی در آنها می‌شود. مشارکت‌کننده‌ای تجربۀ خود را این‌گونه روایت می‌کند: «آره پارسال که می‌خواستم خونه‌م رو عوض کنم اونا به من کمک مالی کردن و بخشی از مشکل منو حل کردن. اونا کمکشونو به عنوان کادوی خونه دادن... برای همین راحت کمکشونو قبول کردم و خجالت نکشیدم و احساس کسرشأن نکردم و این‌جوری کرامتم زیر سؤال نرفت. البته همیشه خواهرا بهتر از برادرا هستن و بیشتر هوای همدیگه رو دارن. رابطۀ من با خواهرام خیلی خوبه خیلی احترام همو داریم» (مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 10).

مضمون فرعی: درک‌شدن

در این پژوهش، عامل دیگری در تجربیات سالمندان مشخص شد که شامل اثر درک اطرافیان از شرایط سالمند و خود سالمند در حفظ کرامت آنان است. سالمندان وقتی درک نمی‎شوند، بسیار احساس بی‎حرمتی، ناامنی و بی‎اعتمادی می‎کنند. یکی از مشارکت‌کنندگان در خصوص این تجربه گفت: «خب یه‌موقع یه جام درد می‌گیره... وقتی می‌گم... دخترم می‌گه وای روز جدید جای جدید، خونه می‌شینی حوصله‌ت سر می‌ره هی فکرای الکی می‌کنی اون‌وقت از یه جات درد می‌زنه بیرون، آی وقتی اینو می‌گه دردم ده برابر می‌شه، همش به من می‌گه راه برو» (مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 2).

مضمون فرعی: مواجه‌شدن با تنهایی

با توجه به تحولات اقتصادی و اجتماعی در جامعه، از جمله رشد روزافزون جمعیت سالمند و کوچک‌شدن جمعیت خانوارها، تعداد سالمندانی که تنها زندگی می‌کنند رو به افزایش است و با توجه به اینکه تمام مشارکت‌کنندگان این پژوهش مستقل زندگی می‌کنند، تنهایی زیرمضمون امنیت خاطر قرار گرفت. مشارکت‌کننده‌ای تجربۀ خود را این‌گونه روایت می‌کند: «خوب هر کسی زندگی خودشو داره، من زندگی خودمو دارم. بعضی موقع‌ها از اینکه تنها هستم خوشحالم هستم چون هرجوری دلم بخواد زندگی می‌کنم و مزاحم کسی نیستم. من یه‌موقع‌هایی شب تا بعد از نماز صبح بیدارم، قرآن می‌خونم، نمازشب می‌خونم، از اون طرف تا ظهر خوابم، کسی نیست که بهم بگه چی کار می‌کنی یا ناراحت بشم که کسی رو بیدار کردم. بعد هم ناهار یه‌نفره می‌پزم» (مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 11).

مضمون اصلی: استقلال

قبل از اینکه تجربۀ زیستۀ سالمندان دربارۀ مضمون استقلال طرح و بررسی شود، باید روی این نکته تأکید کرد که مشارکت‎کنندگان این پژوهش همگی از لحاظ مالی و سکونتی و جسمی مستقل هستند و در خانۀ شخصی و با درآمد شخصی زندگی می‎کنند و در انجام امورات روزمرۀ خود به کسی نیازمند نیستند؛ ولی مشارکت‎کنندگان با استفاده از تجربۀ زیستۀ خود، استقلال‌داشتن را به عنوان مضمون اصلی در کرامت انسانی بیان کردند.

مضمون فرعی: توانگری مالی

مشارکت‎کنندگان، با توجه به شرایط اقتصادی کنونی کشور، از تجربیات خود در این زمینه گفته‎اند؛ اینکه گرانی و مشکلات ناشی از آن برای کسانی که توان مالی مناسبی ندارند، می‌تواند در روند زندگی‎شان و نیز حفظ استقلالشان که موجب حفظ کرامت انسانی آنها می‌شود، اختلال ایجاد کند. در این خصوص، مشارکت‌کننده‌ای اظهار داشت: « می‌دونید پول کم یه‌وقتا نمی‌ذاره آدم اون کارایی رو که دلش می‌خواد بکنه... مثلاً یه‌موقع دلت می‌خواد همسرتو ببری مسافرت، می‌بینی نمی‌شه، شرمنده می‌شی، احساس می‌کنی کم آوردی، یه‌موقع دوست داری برای بچه چیزی بخری یا کاری کنی یا حمایتی کنی نمی‌تونی» (مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 6).

مضمون فرعی: استقلال رأی (حق انتخاب و تصمیم‌گیری)

سالمندان به عنوان یک هویت مستقل، دارای قدرت تفکر و تصمیم‎گیری هستند و از همان ابتدای زندگی‎شان این نقش را داشته‎اند و بر اساس ایدۀ خود تصمیم گرفته‎اند. مشارکت‎کنندگان در این پژوهش مایل بودند خودشان تصمیم‎گیرندۀ مسائل زندگی خود باشند؛ حق انتخاب و تصمیم‎گیری برای آنها بسیار مهم است و طبق گفتۀ خودشان، این امر به آنها احساس هویت و کرامت می‎دهد و از دست دادن آن می‎تواند احساس ناکامی به‎ وجود بیاورد. مشارکت‌کننده‌ای تجربۀ خود را از وضعیت موجود این‌گونه روایت می‌کند: «همه باید کار می‌کردیم اون‌وقت خرج جنس و اینا ازش می‌رفت کنار واسه بابا مامانم. چیزی‌م که می‌موند می‌خوردیم» (مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 15). مشارکت‌کننده‌ای دیگر گفت: «تازه یه‌موقع که می‌خوام شبکه‌های خبری مورد علاقه‌مو ببینم ناراحت می‌شه می‌گه مُردم از این همه سیاست... بعد من باید سریال‌های الکی اونو ببینم. حالا شما از شأن و منزلت و کرامت می‌پرسی... آدم تو خونۀ خودشم حق نداره اون‌جوری که دوست داره زندگی کنه» (مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 4).

مضمون فرعی: سرپابودن

انجام وظایف و نقش‎های درون و بیرون از خانه را سرپابودن می‎گویند. سالمندان سرپابودن را یکی از شاخص‎های کرامت در دوران سالمندی مطرح کرده‎اند. یکی از سالمندان بیرون‌رفتن از خانه و انجام کارهای شخصی مانند خریدکردن را برای حفظ کرامت مؤثر می‎داند. در این قسمت، به گزاره‌های مصاحبه‌شوندگان اشاره خواهیم داشت: «ما هم دوست داریم از خونه بیایم بیرون، میون مردم باشیم. می‌دونی سالمندان وقتی کاراشونو خودشون انجام بدن احساس می‌کنن منزلت دارن و کرامتشون حفظ شده» (مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 3) و «من خودم با همسرم زندگی می‌کنم. توان مالی متوسط و خوبی داریم و محتاج کسی هم نیستیم... و از همه مهم‌تر که سلامتیم و سرپا و دغدغۀ مخارج پزشکی شکر خدا نداریم، به دنبال این شرایط از احترام اجتماعی خوبی هم برخورداریم... اینا موجب می‌شه ما نیازمند نباشیم و به حقوق در حد خودمان دست پیدا کردیم و به اصطلاح کرامتمون حفظ شده» (مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 5).

مضمون اصلی: تعامل

یکی از نیازهای اصلی سالمندان ایجاد تعامل مؤثر با اطرافیان است. هر چقدر این تعامل به برطرف‌کردن نیاز عاطفی، رفتاری و شناختی سالمند منتج شود، زندگی برای سالمند نیز رضایت‎بخش‌تر خواهد شد؛ بنابراین، تعامل یکی دیگر از مضامینی است که سالمندان در تجربۀ زیستۀ خود آن را مطرح کردند. تعامل دارای چهار زیرمضمون «ارتباط با دیگران»، «احترام متقابل»، «تفریح و سرگرمی» و «حریم شخصی» است.

مضمون فرعی: ارتباط با دیگران

ارتباط یکی از نیازهای روان‌شناختی انسان است. ارتباط شامل نیاز به رابطۀ اجتماعی، احساس تعلق به دیگران و داشتن روابط گرم و صمیمی با دیگران است. از دیدگاه سالمندان، ارتباط مؤثر خانوادگی و همچنین، ارتباط با دوستان و اطرافیان، در ایجاد رضایت از زندگی و حس کرامت، نقش اساسی دارد. به طور معمول، سالمندان ارتباطی بسیار نزدیک با نوه‎هایشان برقرار می‎کنند و این‌گونه نیاز عاطفی خود را ارضا می‎کنند. در این خصوص، مشارکت‌کننده‌ای اظهار داشت: «از عیدا و تعطیلات گرفته تا روزای تولد اماما، افطارای ماه رمضون، عروسا و دخترا برنامه‌ریزی می‌کنن هر شب نوبتی خونه یکی جمع می‌شیم... ماشالله تعدادمون هم داره زیاد می‌شه ولی خوبه من که کلی خوشحال می‌شم خودشونم همین‌طور» (مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 11). مشارکت‌کنندۀ دیگری گفت: «مهمونی می‌دم، مهمونی می‌رم، الان سه دسته دوست دارم. دستۀ اول همکاران بیمارستانم... الان هم کماکان همدیگه رو می‌بینیم. با هم پارک یا کافی‌شاپ می‌ریم صبحونه یا ناهار می‌خوریم. دستۀ دوم دوستایی هستن که با هم کلاس زبان می‌ریم دور هم جمع می‌شیم و تحت عنوان مثلاً درس مهمونی می‌دیم با هم درس می‌خونیم. سری سوم هم دوستای خونوادگی هستن. مثل همین الان که اومدیم خونه‌شون. این رفت‌واومدا حس خوبی داره» (مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 7). یک پدیدۀ جدید در ارتباط سالمندان که در حال گسترش است، ارتباط با دوستان در فضای مجازی است که یکی از سالمندان این‌طور به آن اشاره می‌کند: «ما در شبکه‌های مجازی هم از حال هم باخبر می‌شیم... برای هم چیزای بامزه و شیرین می‌ذاریم و نکته‌های پزشکی هم برای هم می‌ذاریم. من اوایل این کارو دوست نداشتم ولی حالا خوبه زمان زود می‌گذره و تأثیر خوبی داره» (مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 10)

مضمون فرعی: فعالیت سرگرم‌کننده

در مصاحبه‌ها، سالمندان از تجربیات خود از فعالیت‌های سرگرم‌کننده مورد علاقۀ خود گفتند که به آنها کمک می‌کرد تا سبک زندگی سالمی داشته باشند و احساس کرامت کنند. در این خصوص، مشارکت‌کننده‌ای اظهار داشت: «یکی از تفریحات من برش روزنامه‌هاست. من هر مطلب یا مقاله‌ای دربارۀ سعدی یا مولوی را بخوانم جمع‌آوری می‌کنم و خیلی برام لذت‌بخشه. من شعر هم می‌گم. خیلی برام مهم نیست شعر خوب بگم. دفتر شعرهام برام مثل آلبوم عکس می‌مونه، هر کدوم تداعی شرایط و زمانیه که اون شعر رو گفتم. با گل و گیاه خودمو سرگرم می‌کنم. ارتباط ذهنی خوبی با اونا دارم، آشپز خوبی هم هستم. اینو دخترام شهادت می‌دن... هر روز صبح زود ساعت 6-6:30 از خواب بیدار می‌شم کارای خونه رو با علاقه انجام می‌دم... اگه ظرفی کثیف مونده باشه می‌شورم و صبح یک ساعت یا یک ساعت و نیم با دوستام به گپ‌وگفت و ورزش تو پارک می‌گذرونیم و هر روز آشغال‌های محلی که توش هستیم رو با دوستام جمع می‌کنیم و گاهی با یکی از اونا که سکته کرده جاهایی که آب نمی‌رسه رو آبیاری می‌کنیم. خیلی حس خوبیه و احساس رضایت از خودم و زندگیم می‌کنم. گاهی هم نقاشی می‌کنم... برام مهم نیست که نقاش هستم یا نه... یه کار درونیه که خودمو راضی می‌کنه» (مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 5).

مضمون فرعی: احترام و اهمیت سالمند نسبت به دیگران

یکی از ارکان مهم زندگی که به وسیلۀ آن می‌توانیم تعامل خوبی با یکدیگر داشته باشیم، بی‌شک همان احترام به دیگران است. همیشه شنیده یا خوانده‎ایم که بر اساس آموزه‎های دینی و عرف اجتماعی، باید به سالمندان احترام بگذاریم و برای آنان اهمیت قائل شویم، ولی در این پژوهش، سالمندان به احترام و اهمیت خودشان به دیگران نیز اشاره کردند. یکی از مشارکت‌کنندگان تجربۀ خود را این‌گونه روایت می‌کند: «وقتی آدم خودش به بچه‌هاش احترام نمی‌ذاره هی دائماً بهشون حرف‌های بد و ناجور می‌زنه، وقتی هی سر بچه‌ها داد می‌زنه و هی از اونا انتظار داره، روی بچه‌ها رو به خودش باز می‌کنه. خوب دیگه بچه‌هام یاد نمی‎گیرن چه جوری احترام بزرگ‌تر رو داشته باشن. دیروز از خونۀ همسایه صدای دادوفریاد میومد، پسرا با هم دعوا می‌کردن... من می‌گم احترام احترام میاره» (مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 11) و مشارکت‌کنندۀ 76سالۀ مرد از احترام مقابل با همسرش می‌گوید: «ولی کلاً احترام منو تو همۀ جمع‌های خونوادگی داره و البته منم همین‌طورم و از اول همیشه رعایت کردم. ما برای حل مشکل خودمون هیچ‌وقت از هیچ‌کس کمک نخواستیم و خودمون حل کردیم» (مشارکت‌کنندۀ شمارۀ 5).

مضمون فرعی: درک متقابل

درک متقابل یعنی موضوعی را علاوه بر آنکه از زاویۀ دید خود می‌نگریم، از دریچۀ چشم طرف مقابل هم باید بررسی کنیم؛ یعنی توجه به اینکه لزوماً همۀ افراد نباید مثل همدیگر فکر کنند و نظرهای مشابه هم داشته باشند یا مثل هم درک و عمل کنند. تجربیات سالمندان نشان داده است درک متقابل (درک اطرافیان از شرایط سالمند و برعکس) به بهبود روابط سالمندان با دیگران کمک می‌کند و احساس رضایت از زندگی و احساس منزلت و کرامت در آنان را بهبود می‌بخشد. مشارکت‌کننده‌ای چنین اظهار داشت: «جامعه طوریه که جوونا کارشون زیاده، خسته می‌شن و من باید اونا رو درک کنم تا اونا هم منو درک کنن. این می‌شه شأن و منزلت متقابل. بعضی سالمندان پاپیچ جوونا می‌شن و اونا رو درک نمی‌کنن. سالمند باید خودش منزلت و کرامت خودشو حفظ کنه» (مشارکت‌کنندۀ شمارۀ 3).

مضمون فرعی: سازگاری و توقع نداشتن

یکی از ویژگی‎های اخلاقی انسان سازگاری و هماهنگی با خود و محیط اطراف است و همین سازگاری به او توانایی تحمل محدودیت‎ها و راه‎های مقابله با آن را می‎دهد. سازگاری در سالمندان به نوعی توانایی فرد در تطابق با محیط اطراف و تغییرات ناشی از سن است و او را از نیاز به دیگران

رها می‎کند. مشارکت‌کننده‌ای چنین اظهار داشت: «کسی که شرایط رو بسنجه و بدونه هرچی یه دلیلی برای خودش داره، انتظارش از آدما میاد پایین. مثلاً من وقتی سوار مترو می‌شم... خب می‌بینین که من عصا دارم و بدون اون تعادلم کمه ولی به‌ندرت کسی بلند می‌شه تا من بشینم. معمولاً جوونا سرشون تو گوشیه یا خودشونو به خواب می‌زنن یا نگات می‎کنن و انگار می‌خوان بگن: بلند نمی‌شم دلم می‌خواد این حق منه منم پول بلیت دادم... من ناراحت نمی‌شم چون انتظار ندارم ولی بارها شده پیرمرد بغل‌دستی من ناراحت شده، غر زده... (واقعاً خجالت نمی‎کشن، لقمۀ حلال نخورده تا احترام به بزرگ‌تر رو بفهمه و...) چون اون انتظار داره حرمت و کرامت حفظ بشه و درد پاش درک بشه» (مشارکت‌کنندۀ شمارۀ 8).

مضمون فرعی: حریم شخصی از دیدگاه سالمندان مشارکت‎کننده در این پژوهش، رعایت حریم شخصی از مصادیق اصلی تعامل با دیگران است و احترام به حریم در روابط یکی از نیازهای سالمندان برای زندگی رضایت‎بخش است؛ زیرا این عمل به آنها شأن و منزلت می‌دهد. مشارکت‌کننده‌ای تجربۀ خود را این‌گونه روایت می‌کند: «دخترم یه حریمایی داره مثل اتاقش، گوشیش و لوازم شخصیش، من همیشه رعایت می‌کنم. ما هر دو سنجیده رفتار می‌کنیم تا مزاحم هم نشیم. مثلاً اون با دوستاش بیان خونه، من رعایت می‌کنم و منم هر وقت دوستام بیان، زیاد با ما کاری نداره این‌جوری حریم همدیگه رو رعایت می‌کنیم» (مشارکت‌کنندۀ شمارۀ 10).

مضمون اصلی: ارزش‌های انسانی و اخلاقی

ارزش اخلاقی و انسانی به معنای مجموعه‌ای از خوب‎ها و بدها، پسندها و ناپسندهای مورد قبول فرد است؛ یعنی اخلاقی‌بودن هر عمل به آن است که آن عمل نیکو شمرده شود؛ به طوری که یکی از مضامین مهم در تجربۀ مشارکت‌کنندگان این پژوهش از پدیدۀ کرامت انسانی «ارزش اخلاقی و انسانی» بود. تفسیر تجربیات سالمندان در این پژوهش نشان داد برخورداری از ارزش‎های انسانی سالمند باعث حفظ کرامت انسانی او می‌شود‎. در این رابطه، زیرمضمون‌های اثربخشی، توسل به دعا و معنویت، متصف به صفات اخلاقی بودن، و افکار مثبت داشتن از تجربیات مشارکت‌کنندگان پدیدار شدند.

مضمون فرعی: اثربخشی

طبق تجربیات مشارکت‎کنندگان در پژوهش حاضر، زیرمضمون فرعی اثربخش‌بودن شامل کمک به فرزندان و دیگران، مدیریت شرایط بحران در خانواده و شرکت در فعالیت‎های خیریه می‌شد که در نهایت، باعث مفید و مؤثر بودن و تقویت احساس کرامت می‌شد. یکی از سالمندان مشارکت‎کننده از اینکه می‎توانست با توجه به سن تقویمی، جایگاهی مفید و مؤثر در زندگی اطرافیان داشته باشد، احساس کرامت می‎کرد. مشارکت‌کننده‌ای چنین روایت کرد: «هر سه فرزندم ازدواج کردن و زندگی مستقلی دارن و فقط یکی از اوناست که شاید به دلیل زیاده‌طلبی نیاز به کمک مالی من داره و من کمک مالی‌ می‌کنم و شاید هم بیش از آنکه به خودم برسم به اون و خانواده‎ش می‌رسم و سرویس می‌دم. من فکر می‌کنم هر مادری در هر شرایطی از کمک‌کردن به بچه‌ش لذت می‌بره و این حس زیباییه و اینکه به عنوان یه مادر حامی فرزندم باشم، جایی که نیاز به کمکم هست بتونم کمک کنم، حتی با توجه به اینکه فشار جسمی زیادی به من میاد، ولی لذت‌بخشه» (مشارکت‌کنندۀ شمارۀ 9).

مضمون فرعی: اعتماد و اعتقاد به خدا

یکی از مضامین فرعی پدیدارشده از تجربیات مشارکت‌کنندگان در این پژوهش اعتقاد و اعتماد به خدا و جلب رضایت اوست که موجب ایجاد آرامش و احساس سبکبالی در آنان می‎شود. کسی که به معنای واقعی ایمان دارد و دارای اعتقادات مذهبی است، از لحاظ روانی سالم‎تر است و با مشکلات زندگی بهتر کنار می‎آید. مشارکت‌کننده‌ای در این خصوص اظهار داشت: «من به خدا اعتماد دارم، اونو دوست دارم و فکر می‌کنم اونم منو دوست داره. من سعی می‌کنم چون اشرف مخلوقات اونم، هرچی گفته انجام بدم، نماز بخونم، دروغ نگم، به کسی بد نکنم اونم هوای منو داشته باشه... این حس خوبیه همون کرامتیه که شما دنبالشید» (مشارکت‌کنندۀ شمارۀ 3).

مضمون فرعی: تفکر مثبت

ارزیابی مثبت افراد سالمند از خودشان و ذهنیتی را که نسبت به خود دارند، تفکر مثبت می‎گویند. در این پژوهش، سالمندان مشارکت‌کننده دارای تفکر مثبت نسبت به زندگی هستند و با مشکلات مقابلۀ بسیار موفق‌تری داشتند و احساس کرامت بیشتری نیز داشتند. مشارکت‌کنندۀ 67سالۀ زن، با دید واقع‌بینانه مشکل ارتباطی را این‌گونه حل می‌کند: «می‌دونی کرامت و منزلت آدما دست خودشونه... وقتی کلام بی‌ادبانه به کار می‌بری، وقتی موجب می‌شی دیگران ازت بترسند، منزلت و کرامت خودت رو از دست دادی. وقتی دورویی می‌کنی، کرامتت زیر سؤال می‌ره... شاید در ظاهر بهت احترام بذارن، ولی خودت وقتی شأن و منزلت خودت رو رعایت نمی‌کنی از دیگران چه توقعی داری» (مشارکت‌کنندۀ شمارۀ 3). خانم 65‌سالۀ سالمند دیگری رابطۀ تفکر مثبت با کرامت و منزلت را این‌گونه مطرح کرد: «خب وقتی از ساعات لذت ببری حالت بهتره و احساس خوبی از زندگی داری و احساس می‌کنی شادی... خب یعنی ارزش زندگی رو می‌دونی یعنی ارزش داری و تازه با دیگران هم بهتر برخورد می‌کنی... این یعنی منزلت داری دیگه» (این را طوری می‌گفت که انگار از بدیهیات است) (مشارکت‌کنندۀ شمارۀ 10).

مضمون فرعی: صفات اخلاقی نیکو

بر اساس باورهای مشارکت‌کنندگان در پژوهش حاضر، زیرمضمون فرعی داشتن صفات اخلاقی نیکو از جمله درستکاربودن، راستگوبودن و کسب نان حلال از عوامل مهم داشتن کرامت هستند. یکی از مشارکت‎کننده‎های سالمند مردی 70ساله با شغل خیاط، مرجع‌بودن را به دلیل مردم‎داری و راستگویی و روراستی، از دلایل مهم داشتن کرامت دانسته و می‎گوید: «کرامت و منزلت آدما فقط پول نیست، می‌بینی یه نفر پول زیادی نداره ولی مردم خیلی حرمتشو دارن چون خوبه، مردم‌داره، کسی ازش دروغ نشنیده، شیله‌پیله نداره، مثل همسایۀ ما، یکی از اوناییه که باهاش پارک می‌ریم. این‌قدر مرد خوبیه که همه دوستش دارن حرفشو گوش می‌دن، باهاش درددل می‌کنن می‌دونن رازداره... پولدارم نیست» (مشارکت‌کنندۀ شمارۀ 6).

بحث

هدف از پژوهش حاضر تبیین مفهوم کرامت از دیدگاه سالمندان شهر تهران بود. از تجزیه‌وتحلیل داده‎های به‌دست‌آمده در این پژوهش، پنج مضمون یا درون‌مایۀ اصلی از دید مشارکت‎کنندگان دربارۀ کرامت انسانی پدیدار شده‌اند که می‌توانند معنای تجربۀ سالمندان از این پدیده را تصویر کنند. این مضامین عبارت‌اند از: احترام، امنیت خاطر، استقلال، تعامل و ارزش‌های انسانی و اخلاقی.

احترام

یکی از مهم‌ترین مضامینی که در تجربۀ مشارکت‌کنندگان در این پژوهش پدیدار شد، احترام به سالمند بود. از دید آنان، احترام گاهی معادل خود کرامت بود و اولین کلمه‌ای که بعد از شنیدن کلمۀ کرامت در ذهن بعضی از مشارکت‌کنندگان تداعی می‎شد، احترام بود؛ به عبارتی، مفهوم حفظ کرامت را با احترام‌گذاشتن به سالمند مترادف دانستند. این یافته با نتایج پژوهش‌های ساناکووا و کاپ، سابقی و همکاران (1394) و هوی و همکاران هم‌سو بود (Høy et al., 2007; Šaňáková & Čáp, 2018). در تبیین این یافته، می‌توان گفت محترم شمرده شدن در سالمندان احساس ارزشمندی و پذیرش اجتماعی را تقویت می‌کند. زمانی که سالمندان مورد احترام قرار می‌گیرند، حس مؤثربودن و اهمیت‌داشتن در خانواده و جامعه را تجربه می‌کنند که این امر به تقویت اعتمادبه‌نفس و هویت آنها کمک می‌کند. همچنین، احترام به سالمندان می‌تواند از بروز احساس بی‌ارزشی یا انزوای اجتماعی جلوگیری کند و سلامت روانی آنها را بهبود بخشد. احترام به تجربه و دانش آنها نیز فرصتی برای انتقال میراث فرهنگی و انسانی فراهم می‌کند که به حس کرامت و جایگاهشان معنا می‌بخشد (Fuseini et al., 2022; McSherry & Coleman, 2020; Schou-Juul et al., 2024).

امنیت خاطر

امنیت خاطر، بعد از احترام، قوی‎ترین احساسات و تجربیاتی بود که مشارکت‌کنندگان در این پژوهش که در خانۀ خود با همسر و فرزند یا به‌تنهایی زندگی می‌کردند، به آن اشاره داشتند. هم‌سو با پژوهش حاضر، یافته‌های پژوهش هاسگووا و اوتا و کلانسی نیز بر اهمیت وجود مراقبت و محبت بین اعضای خانوادۀ سالمندان تأکید دارد ( Clancy et al., 2020; Franklin et al., 2006; Hasegawa & Ota, 2019). در تبیین این یافتۀ پژوهشی، می‌توان گفت امنیت خاطر در سالمندان، از طریق محبت و مراقبت دیدن و کاهش تنهایی به تقویت حس ارزشمندی و احترام به خودشان کمک می‌کند. این امنیت روانی باعث می‌شود سالمندان احساس کنند هنوز مورد توجه و عشق اطرافیان هستند و جایگاه آنها در خانواده و جامعه محفوظ است. محبت و مراقبت پیوسته می‌تواند احساس انزوا یا بی‌اهمیتی را کاهش دهد و مواجهۀ معنادار با تنهایی از طریق حمایت عاطفی به آنها این امکان را می‌دهد تا کرامت خود را در دوران سالمندی حفظ کنند ( Rykkje & Råholm, 2014; Vlaicu, 2024).

استقلال

استقلال مضمون دیگری بود که برای سالمندان مشارکت‌کننده در این پژوهش اهمیت داشت. منظور از استقلال ابعاد مختلف آن از جمله استقلال مالی، فکری و شخصی بود که با عبارت سرپابودن مطرح شد. هم‌سو با پژوهش حاضر، نتایج پژوهش تباری و همکاران (1395)، آگو و مارتینز (Agu, 2013; Martínez, 2012) نشان داد سالمندان در خصوص خودمختاری و سربارنبودن برای دیگران از جمله خانوادۀ خود، نگرانی بسیاری دارند و استقلال را به عنوان یکی از مؤلفه‌های سالمندی موفق می‌دانند. در تبیین این یافته، می‌توان اظهار داشت استقلال حس کنترل بر زندگی و تصمیم‌گیری‌هایشان را تقویت می‌کند. توانایی مدیریت امور مالی، داشتن حق انتخاب در مسائل شخصی و ابراز دیدگاه‌های مستقل به سالمندان احساس ارزشمندی و احترام به خود می‌دهد. استقلال از وابستگی بیش از حد به دیگران جلوگیری و فرصت حفظ حریم خصوصی و احترام به شأن انسانی را برای آنها فراهم می‌کند که به تقویت سلامت روانی و عزت‌نفس آنها منجر می‌شود (تباری و همکاران، 1395؛Ivbijaro et al., 2019; Júnior et al., 2023).

تعامل

یکی دیگر از مضمون‌های اصلی استخراج‌شده از پژوهش تعامل بود. این مضمون نشان می‌دهد تعامل با دیگران موجب تقویت روحیه و حفظ کرامت سالمند می‌شود و در عین حال، حریم شخصی او را نیز حفظ می‌کند. نتایج پژوهش ترانواگ و همکاران، کاماث و رحمان، جکلون، ریس و همکاران (Jacelon, 2003; Kamath & Rahaman, 2022; Reis et al., 2017; Tranvåg et al., 2015) نیز نشان می‌دهد تعامل مثبت یکی از مهم‌ترین گام‌های سالمندی موفق است که در بیشتر سالمندان، چالش‌های مالی، حرکتی و شناختی سالمندی آن را به یک ضرورت تبدیل می‌کند. تعامل سالمندان با دیگران و خانواده، همراه با رعایت حریم شخصی، به حفظ کرامت آنها کمک می‌کند؛ زیرا حس تعلق به جامعه و خانواده را تقویت و از انزوای اجتماعی جلوگیری می‌کند. مشارکت در گفت‌وگوها و فعالیت‌های خانوادگی به آنها احساس مؤثربودن می‌دهد و احترام به حریم شخصی‌شان نیز استقلال و ارزشمندی آنان را نشان می‌دهد. این تعامل متعادل ارتباطات سالم و احترام متقابل را ترویج و زمینه‌ای برای تقویت عزت‌نفس و کرامت فردی فراهم می‌کند (Kerr et al., 2020; Lesser et al., 2021).

ارزش‌های اخلاقی و انسانی

یکی دیگر از مضامین مهم در تجربۀ مشارکت‌کنندگان از پدیدۀ کرامت انسانی در این مطالعه «ارزش‌های اخلاقی و انسانی» بود؛ به طوری که تفسیر تجربیات سالمندان نشان داد برخورداری از ارزش‌های اخلاقی و انسانی موجب خرسندی سالمند و حفظ کرامت انسانی او می‌شود. این یافته با نتایج پژوهش‌های اسماعیلی و همکاران، بزرا و واتانبه و نوردنفنت ( Bezerra & Watanabe, 2020; Esmaieli et al., 2023; Nordenfelt, 2009) هم‌سو است. در تبیین یافتۀ بالا، می‌توان گفت ارزش‌های اخلاقی و انسانی مانند احترام، همدلی، انصاف و قدردانی، احساس امنیت، پذیرفته‌شدن و احترام به شخصیت و تجربۀ زندگی آنها را تقویت می‌کنند. با تأکید بر این ارزش‌ها، سالمندان به ‌عنوان اعضای مهم و محترم جامعه شناخته می‌شوند که این امر از بی‌توجهی و انزوای اجتماعی آنها جلوگیری می‌کند و حس عزت‌نفس آنها را بهبود می‌بخشد. این امر به ایجاد روابط مثبت و حمایت‌کنندۀ میان نسل‌ها و تقویت هویت اجتماعی آنها کمک می‌کند (Hanspal, 2022; Lindwall & Lohne, 2021; Waldron, 2017).

به طور کلی، می‌توان این‌گونه نتیجه گیری کرد که کرامت انسانی در سالمندان ایرانی به دلیل شرایط اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی، دارای جنبه‌هایی متعدد است. کرامت بیش از آنکه یک مفهوم فردی باشد، به رابطۀ فرد با دیگران ارتباط پیدا می‌کند. مضامین به‌دست‌آمده از این پژوهش بیانگر آن است که فراهم‌کردن شرایط لازم برای محترم‌شمردن سالمندان و ایجاد احساس آرامش و امنیت در آنها و همچنین، حمایت از اعتقادات مذهبی و مثبت‎اندیشی و حفظ تعاملات اجتماعی سالمندان برای تقویت روحیه و حفظ کرامت انسانی ضروری به نظر می‎رسد. بر اساس نتایج مطالعۀ حاضر، حفظ شأن و کرامت سالمند وظیفۀ اعضای خانواده و همۀ اعضای جامعه است و برای دست‌یابی به این مهم به برنامه‌ریزی، آموزش و بسیج امکانات اجتماعی و فرهنگی نیاز است. یافته‌های این پژوهش می‌تواند به منزلۀ سرفصل‌های آموزش برای اعضای خانوادۀ سالمند، خود سالمند و تمام سازمان و مراکزی ‌ قرار گیرد که وظیفۀ نگهداری از سالمندان را به عهده دارند. از جملۀ محدودیت­هایی که در این پژوهش قابل بیان است اینکه با توجه به کیفی‌بودن پژوهش، تعمیم‌پذیری کمتری نسبت به پژوهش‌های کمی دارد. علاوه بر آن، تجربه­های مشارکت‌کنندگان در پژوهش و زمان تجربه­ها یکسان نبودند که از اقتضائات پژوهش کیفی است. انجام یک پژوهش با رویکرد آمیخته و ساخت ابزاری با استفاده از نتایج بخش کیفی می‌تواند در پژوهش­های آتی مورد توجه قرار گیرد.

سپاسگزاری

به این‌ وسیله، از تمام عزیزان شرکت‌کننده در این پژوهش که با صرف وقت و حوصله، امکان این بررسی را فراهم کردند قدردانی می‌کنیم و برای یکایک آنان آرزوی سلامتی و عاقبت‌به‌خیری داریم.

^[1] Credibility

^[2] Consistency

^[3] Confirm ability

^[4] Transferability