اثربخشی درمان پذیرش و تعهد ACT بر نشخوار فکری و آشفتگی شناختی ورزشکاران آسیب‌دیده

آسیب‌های ورزشی، به‌ عنوان یک چالش جدی در دنیای ورزش، نه‌ فقط عملکرد فیزیکی ورزشکاران را تحت تأثیر قرار می‌دهند، می‌توانند پیامدهای روان‌شناختی جالب ‌توجهی را نیز به همراه داشته باشند (عموزاده و بهرامی، 1403). از جملۀ این پیامدها می‏توان به نشخوار فکری و آشفتگی شناختی اشاره کرد که می‌توانند به طرزی جالب توجه روند بهبودی و بازگشت به فعالیت ورزشی را در افراد آسیب‌دیده مختل کنند (Borders, 2020).

نشخوار فکری فرایند شناختی منفی است که طی آن، فرد به ‌صورت مداوم، تکرارشونده و غیرسازنده‌، بر افکار منفی، اشتباهات گذشته، احساسات ناخوشایند یا پیامدهای منفی بدون اقدام برای حل آنها تمرکز می‌کند (اسماعیل­نژاد و مزرعه، 1403). نشخوار فکری معمولاً با غم، خشم، اضطراب و درماندگی همراه است و به‌ جای کاهش آنها، باعث تداوم یا تشدیدشان می‌شود. علاوه بر این، جهت‌گیری حل ‌مسأله ندارد و معمولاً به تضعیف عملکرد در زمینه‌های فردی، اجتماعی و شغلی منجر می‌شود (Harmon et al., 2020).  

مطالعات متعدد در روان‌شناسی بالینی نشان داده‌اند نشخوار فکری با اختلالاتی مانند افسردگی، اختلال اضطراب فراگیر، اختلال استرس پس از سانحه و حتی اختلالات خوردن مرتبط است (Barta et al., 2023; Henriksen et al., 2019; Ptáček et al., 2024; White et al., 2021). اسماعیل نژاد و مزرعه در پژوهشی با عنوان «نقش میانجی‌گرایانۀ نشخوار فکری در تحمل پریشانی هیجانی و انعطاف‌پذیری شناختی با اضطراب وجودی در نوجوانان ورزشکار» نشان دادند نشخوار فکری، تحمل پریشانی، انعطاف‌پذیری شناختی و اضطراب وجودی می‌توانند اثراتی متفاوت بر یکدیگر در میان ورزشکاران نوجوان داشته باشند (اسماعیل­نژاد و مزرعه، 1403).

حمیدی و همکاران (1399) هم در پژوهش خود با عنوان «اثربخشی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد بر نشخوار فکری در دختران نوجوان ورزشکار حرفه‌ای دارای آسیب ورزشی» نشان دادند درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT)[1] بر کاهش نشخوار فکری در دختران نوجوان ورزشکار آسیب‌دیده مؤثر بوده است. لوندگرن و همکاران (Lundgren et al., 2021) نیز در پژوهش خود با عنوان «آموزش پذیرش و تعهد برای بازیکنان هاکی روی یخ: یک کارآزمایی تصادفی کنترل‌شده» نشان دادند آموزش پذیرش و تعهد (ACT) با بهبود انعطاف‌پذیری روان‌شناختی، تمرکز و تعامل، عملکرد ورزشکاران را افزایش می‌دهد. این مطالعه بهبودی جالب توجه در عملکرد بازیکنان هاکی روی یخ جوان و نخبه نشان داد؛ به ‌طوری ‌که شرکت‌کنندگان ACT را معنادار یافتند و آن را برای پیشرفت خود توصیه کردند. همچنین، بوردرز (Borders, 2020) و هارمون و همکاران (Harmon et al., 2020) نشخوار فکری را از نظر عصب‌شناختی، با فعالیت بیش ‌از حد در شبکۀ حالت پیش‌فرض مغز (DMN)[2] مرتبط دانسته‌اند و همانند بیکن و همکاران (Baeken et al., 2021) معتقد هستند شناخت و درمان نشخوار فکری از طریق رویکردهای درمانی مانند رفتاردرمانی شناختی (CBT)[3] و ذهن آگاهی می‌تواند نقشی مهم در ارتقای سلامت روان داشته باشد. از طرفی، افکار منفی مکرر و غیرسازنده در نشخوار فکری بار شناختی را افزایش و توانایی تمرکز را کاهش می‌دهد و با مختل‌کردن سازمان‌دهی افکار و انعطاف‌پذیری ذهنی، مستقیماً در بروز سردرگمی و ناتوانی شناختی نقش دارد که زمینه‌ساز آشفتگی شناختی است (Collins et al., 2023). آشفتگی شناختی به حالتی اشاره دارد که در آن، کارکردهای شناختی مانند تمرکز، حافظۀ کاری، پردازش اطلاعات و انسجام فکری مختل می‌شوند و فرد دچار گسیختگی در جریان افکار، ناتوانی در اولویت‌بندی یا سردرگمی ذهنی می‌شود (Ritter et al., 2019).

نشخوار فکری که شامل تکرار افکار منفی و تحلیل‌نشده دربارۀ رویدادها یا هیجانات است، از طریق افزایش بار شناختی و اشغال منابع ذهنی، مانع از پردازش کارآمد اطلاعات جدید می‌شود (اسماعیل­نژاد و مزرعه، 1403). این امر منجر به خستگی شناختی، افت عملکرد اجرایی و دشواری در تصمیم‌گیری، انجماد شناختی و ازهم‌گسیختگی در ساختار تفکر می‌شود (Van Vugt et al., 2018). از دیدگاه بالینی، پژوهش‌ها نشان داده‌اند شدت نشخوار فکری می‌تواند پیش‌بینی‌کننده‌ای جالب توجه برای سطوح بالاتر آشفتگی شناختی در افراد دارای اختلالات خلقی و اضطرابی باشد (Barta et al., 2023; Zhou et al., 2020). از سوی دیگر، آشفتگی شناختی به‌ عنوان مجموعه‌ای از مشکلات می‌تواند در نتیجۀ آسیب ورزشی و استرس‌های مرتبط با آن ایجاد شود و به‌ طور مستقیم بر عملکرد ورزشی، کیفیت زندگی و تعاملات اجتماعی ورزشکاران تأثیرگذار باشد ( Ardern et al., 2019; Wang et al., 2023).

مطالعات پیشین نشان داده‌اند آشفتگی شناختی نیز در ورزشکاران، به ‌ویژه ورزشکاران آسیب‌دیده، می‌تواند به پیامدهای جدی و طولانی‌مدت منجر شود. این مشکلات روان‌شناختی نه فقط روند بهبودی فیزیکی را به تأخیر می‌اندازند، می‌توانند به کاهش عملکرد ورزشی، افزایش خطر بازآسیب و حتی ترک ورزش منجر شوند (عموزاده و بهرامی، 1403؛ عموزاده و همکاران، 1403؛Hallock et al., 2023; Harmon et al., 2020; Nasso et al., 2019; Ritter et al., 2019; Van Vugt et al., 2018; Zhou et al., 2020).

برای مثال، هالوک و همکاران (Hallock et al., 2023) در پژوهش خود نشان دادند آشفتگی شناختی در ورزشکاران معمولاً به ‌صورت اختلال در سرعت پردازش، توجه، حافظه و عملکردهای اجرایی پس از ضربۀ مغزی مرتبط با ورزش (SRC)[4] بروز می‌کند. این علائم شناختی می‌توانند فراتر از دورۀ بهبودی اولیه ادامه یابند و به ‌طور بالقوه منجر به نقص‌ها و اختلالات شناختی طولانی‌مدت شوند. کولینز و همکاران (Collins et al., 2023) نیز نشان دادند سردرگمی شناختی در ورزش معمولاً ناشی از ضربۀ مغزی است که به نقص در توجه، حافظه و عملکرد اجرایی منجر می‌شود. این اختلالات شناختی می‌توانند در عرض چند روز به ‌طور حاد بروز کنند و بسته به‌شدت آسیب، ممکن است ماه‌ها یا سال‌ها ادامه داشته باشند.

برای بهبود و کنترل اختلالات یادشده، روش‌هایی مختلف پیشنهاد شدند؛ برای مثال، عموزاده و بهرامی (1403) در مطالعۀ خود بیان کردند آشفتگی شناختی یک وضعیت بحرانی است که می‌تواند پس از آسیب‌های ورزشی ظاهر شود و بر توانایی ورزشکار تأثیر بگذارد و نشان دادند برای کنترل و بهبود آشفتگی شناختی در ورزشکاران آسیب‌دیده می‏توان از واقعیت‌درمانی گروهی استفاده کرد.

با توجه به اهمیت موضوع و وجود روش‌های متنوع درمانی برای کاهش نشخوار فکری و آشفتگی شناختی، مانند رفتاردرمانی شناختی، ذهن‌آگاهی و واقعیت‌درمانی گروهی، پژوهشگران درمان پذیرش و تعهد (ACT) را بررسی کردند. علت انتخاب ACT تمرکز ویژۀ آن بر پذیرش افکار و احساسات ناخوشایند، تغییر رابطۀ فرد با این افکار و افزایش انعطاف‌پذیری روان‌شناختی است که آن را برای مقابله با چالش‌های روان‌شناختی ورزشکاران آسیب‌دیده مناسب می‌کند. در واقع، ACT با تمرکز بر پذیرش افکار و احساسات ناخوشایند، کاهش تکرار افکار منفی و آزادسازی منابع شناختی، به بهبود تمرکز، انسجام فکری و انعطاف‌پذیری روان‌شناختی کمک می‌کند و از این طریق، اثری مستقیم بر کاهش نشخوار فکری و آشفتگی شناختی دارد. مطالعات متعدد همچون پتاچک و همکاران (Ptáček et al., 2024)، اساز و همکاران (Assaz et al., 2018)، ریتر و همکاران (Ritter et al., 2019)، هنریکسن و همکاران (Henriksen et al., 2019) و کیانی و همکاران (1399) نشان داده‌اند ACT در کاهش نشخوار فکری، اضطراب و افسردگی در جمعیت‌های مختلف مؤثر بوده است و ممکن است بتواند در بهبود عملکرد ورزشی و کاهش علائم روان‌شناختی در ورزشکاران آسیب‌دیده مؤثر باشد.

بنابراین، با توجه به اینکه نشخوار فکری و آشفتگی شناختی اثرات عمیق و پنهانی بر عملکرد ورزشی دارند و نه فقط موجب افت تمرکز، کاهش اعتمادبه‌نفس و افزایش اضطراب در موقعیت‌های حساس می‌شوند و می‌توانند مانع از دسترسی ورزشکار به ظرفیت واقعی‌اش در رقابت شوند، در صورت عدم مداخله، نه‌ فقط عملکرد کوتاه‌مدت، بلکه رشد و تداوم موفقیت بلندمدت ورزشکار نیز به خطر می‌افتد، بررسی این موضوع در قالب آموزش، مشاوره و تمرین‌های ذهن‌آگاهی و روش‌های درمانی جدید گامی مهم در مسیر ارتقای سلامت روان و بهره‌وری ورزشی است؛ از این رو، هدف پژوهش حاضر پاسخ‌گویی به این پرسش است که آیا درمان پذیرش و تعهد ACT بر کاهش نشخوار فکری و آشفتگی شناختی ورزشکاران آسیب‌دیده مؤثر است.

روش پژوهش

این مطالعه از نوع نیمه‌آزمایشی با طرح پیش‌آزمون-پس‌آزمون با گروه کنترل و مرحلۀ پیگیری دوهفته‌ای بود. در این طرح، یک گروه آزمایش و یک گروه کنترل بررسی شدند. هر دو گروه در سه مرحله (پیش‌آزمون، پس‌آزمون و پیگیری) با استفاده از پرسشنامه‌های پژوهش ارزیابی شدند. مداخله شامل اجرای درمان پذیرش و تعهد (ACT) در گروه آزمایش بود، در حالی‌ که گروه کنترل هیچ مداخله‌ای دریافت نکرد.

جامعه و نمونۀ آماری

80 ورزشکار آسیب‌دیدۀ استان لرستان در سال 1404 جامعۀ آماری این پژوهش را تشکیل می‌دهند. از این افراد، تعداد 40 ورزشکار آسیب‌دیده به‌ صورت در دسترس به ‌عنوان نمونه انتخاب‌ شده‌اند. این نمونه به‌ صورت تصادفی در دو گروه مساوی آزمایش و کنترل تقسیم شدند. در گروه آزمایش، 12 مرد و 8 زن و در گروه کنترل، 11 مرد و 9 زن حضور داشتند. میانگین سنی شرکت‌کنندگان در گروه ACT برابر 25/1 ± 3/16 سال و در گروه کنترل برابر 04/1 ± 2/17 سال بود. نمونه شامل 40 ورزشکار آسیب‌دیده (20 نفر در گروه ACT و 20 نفر در گروه کنترل) بود. نتایج آزمون تی مستقل نشان داد تفاوت میانگین سنی بین دو گروه معنادار نیست (79/0p=، 38/0t=). از نظر جنسیت، در گروه ACT، آزمون کای‌دو نشان داد تفاوت توزیع جنسیت بین دو گروه معنادار نیست (65/0p=، 10/0χ²=). بنابراین، می‌توان نتیجه گرفت دو گروه از نظر سن و جنسیت با هم تفاوت معناداری ندارند و گروه­ها از نظر جمعیت‌شناختی همسان هستند.

معیارهای ورود شامل ورزشکاران حرفه‌ای یا نیمه‌حرفه‌ای با آسیب جسمانی اخیر و توانایی حضور در جلسات درمان ACT و تکمیل پرسشنامه‌ها بودند. معیارهای خروج نیز شامل ورزشکاران با آسیب‌های مزمن یا جراحی‌های جدی، بیماری روانی شدید یا مصرف داروهای روان‌درمانی که می‌توانستند نتایج را تحت تأثیر قرار دهند و عدم حضور در بیش از ۲۰ درصد از جلسات درمانی یا تکمیل‌نکردن پرسشنامه‌ها بودند. ابتدا، نشخوار فکری و آشفتگی شناختی این ورزشکاران به ‌عنوان پیش‌آزمون سنجیده شد. سپس، یک روز بعد از اجرای پیش‌آزمون، گروه آزمایش به مدت 8 هفته، هر هفته دو جلسۀ 90دقیقه‌ای، درمان ACT را دریافت کردند و گروه کنترل در این مدت هیچ مداخله‌ای دریافت نکرد. یک روز پس از اتمام جلسات مداخله، مجدداً نشخوار فکری و آشفتگی شناختی ورزشکاران بررسی و پس‌آزمون انجام شد و دو هفته بعد از پس‌آزمون و در روز 16ام، نشخوار فکری و آشفتگی شناختی این ورزشکاران برای پیگیری نتایج احتمالی بار دیگر بررسی شد (Shin et al., 2023).

ابزار اندازه‌گیری

برای جمع‌آوری داده‌ها در این پژوهش از دو پرسشنامۀ استاندارد استفاده‌ شده است:

پرسشنامۀ نشخوار فکری –تأمل (RRS)[5]: این پرسشنامه دارای 11 پرسش است و توسط تراپنل و کمپل ساخته ‌شده است که هدف آن ارزیابی صفات نشخواری و تأملی (تأمل، درون‌نگری، در فکر فرورفتن) است. نمره‌گذاری پرسشنامه به ‌صورت طیف 5‌نمره‌ای (از 0 تا 4) است. برای به دست آوردن امتیاز مربوط به هر بُعد از پرسشنامه، مجموع امتیازات مربوط به تک‌تک پرسش‌های آن بُعد با هم جمع خواهند شد و نمرۀ کلی پرسشنامه از مجموع تمام ابعاد پرسشنامه به دست خواهد آمد. روایی صوری و محتوای این مقیاس با استفاده از نظر اساتید و روایی سازه با استفاده از آزمون تحلیل عاملی تأیید شده است. همچنین، پایایی این پرسشنامه با استفاده از آلفای کرونباخ 73/0 به‌ دست ‌آمده و تأیید شده است (معنوی پور و شاه حسینی، 1396). همچنین، روایی سازه با استفاده از تحلیل عاملی اکتشافی و تأییدی در ایران بررسی و تأیید شده است (Aghebati et al., 2009). پایایی این پرسشنامه نیز در نمونه‌های ایرانی با استفاده از آلفای کرونباخ بین 73/0 تا 82/0 گزارش شده است (تنهای رشوانلو و همکاران، 1400). در پژوهش حاضر، پایایی آن با ضریب آلفای کرونباخ 74/0 به دست آمد.

پرسشنامۀ آشفتگی شناختی ماسون (MCQ)[6]: این پرسشنامه 14 پرسش دوگزینه‌ای دارد که به ‌منظور نمره‌گذاری پرسشنامه، به هر گزینۀ بلی 1 امتیاز و به هر گزینۀ خیر 0 امتیاز تعلق می‌گیرد. برای به دست آوردن امتیاز کلی پرسشنامه، امتیاز همۀ پرسش‌های پرسشنامه با هم جمع می‌شوند. این عدد دامنه‌ای از 0 تا 14 خواهد داشت و هرچه این امتیاز بالاتر باشد،‌ بیانگر میزان آشفتگی شناختی بالاتر فرد خواهد بود و برعکس. روایی صوری و محتوای این مقیاس با استفاده از نظر اساتید و روایی سازه با استفاده از آزمون تحلیل عاملی تأیید شده است. همچنین، پایایی این پرسشنامه با استفاده از آلفای کرونباخ 57/0 به ‌دست ‌آمده و تأیید شده است (عموزاده و بهرامی، 1403). در پژوهش حاضر، پایایی آن با ضریب آلفای کرونباخ 71/0 به دست آمد.

روش اجرا

ابتدا، با مراجعه به ادارۀ ورزش و جوانان استان لرستان، هیئت‌های ورزشی فعال و واحد تربیت‌بدنی ادارۀ آموزش‌وپرورش و با ارسال فراخوان، 80 ورزشکاران آسیب‌دیده شناسایی شدند که از این تعداد، 40 نفر به ‌صورت در دسترس انتخاب و به دو گروه مساوی 20 نفری تقسیم شدند. سپس، تمام شرکت‌کنندگان در پیش‌آزمون شرکت و پرسشنامه‌های نشخوار فکری –تأمل (RRS) و آشفتگی شناختی ماسون (MCQ) را تکمیل کرده‌اند. سپس، گروه‌ آزمایش به مدت 8 هفته، هر هفته دو جلسۀ 90دقیقه‌ای، تحت درمان ACT قرار گرفته‌اند. این درمان شامل تکنیک‌هایی مانند پذیرش، حضور در لحظه، تغییر رفتارهای مشکل‌ساز و... بوده است و در این مدت، شرکت‌کنندگان گروه کنترل هیچ مداخله‌ای دریافت نکرده‌اند. یک روز پس از پایان دورۀ مداخله، تمام شرکت‌کنندگان در پس‌آزمون شرکت و مجدداً پرسشنامۀ نشخوار فکری –تأمل (RRS) و آشفتگی شناختی ماسون (MCQ) را تکمیل کرده‌اند. دو هفته پس از پس‌آزمون و در روز 15ام، مجدداً از شرکت‌کنندگان درخواست شد تا پرسشنامه‌ها را تکمیل کنند تا پایداری اثرات مداخله بررسی شود.

تحلیل آماری

برای تحلیل داده‌های این پژوهش از نرم‌افزار SPSS نسخۀ 23 به شرح زیر استفاده شد. ابتدا، برای توصیف ویژگی‌های جمعیت‌شناختی، از آمار توصیفی مانند میانگین، انحراف استاندارد و فراوانی و سپس، برای تحلیل داده‌ها از آزمون تحلیل واریانس آمیخته، آزمون تی مستقل و آزمون تعقیبی بنفرونی استفاده و سطح معناداری 05/0 در نظر گرفته شد.

یافته‌ها

در جدول (1) میانگین و انحراف معیار متغیرهای وابستۀ پژوهش (نشخوار فکری و آشفتگی شناختی) در گروه‏های مختلف طی مراحل مختلف آزمون ارائه شده‌اند.

جدول 1: میانگین و انحراف استاندارد متغیرهای پژوهش در گروه‏های مختلف طی مراحل مختلف آزمون

Table 1: Mean and standard deviation of the research variables across different groups during the measurement phases

همان‌طور که در جدول (1) گزارش شد، میانگین و انحراف معیار نشخوار فکری در گروه ACT از پیش‌آزمون تا پس‌آزمون کاهشی جالب توجه داشت و از 93/8 ±20/20 به 71/2 ±00/14 رسید و در پیگیری 06/3 ±50/14 گزارش شد. در گروه کنترل، تغییری معنا‌دار مشاهده نشد و میانگین‌ها تقریباً ثابت ماندند (پیش‌آزمون 51/8 ± 55/22، پس‌آزمون 34/8 ± 85/22 و پیگیری 12/8 ± 55/22). در متغیر آشفتگی شناختی نیز گروه ACT کاهشی معنا‌دار از پیش‌آزمون (48/1±90/10) به پس‌آزمون (92/2±60/5) و پیگیری (70/2 ± 55/5) داشت، در حالی که گروه کنترل تغییری جالب توجه نشان ندادند (پیش‌آزمون 38/1±30/10، پس‌آزمون 49/1±65/10 و پیگیری 31/1 ± 55/10).

برای تحلیل داده‏های این مطالعه، برای هر یک از متغیرهای پژوهش از آزمون تحلیل واریانس با اندازه‏گیری تکراری (2 گروه × 3 مرحلۀ اندازه‏گیری) استفاده شد. قبل از تحلیل داده‌ها، پیش‌فرض‌های لازم بررسی شدند. با توجه به طراحی مطالعه، هر شرکت‌کننده فقط یک ‌بار در پژوهش شرکت کرد و هیچ تأثیری میان پاسخ‌های شرکت‌کنندگان وجود نداشت؛ بنابراین، مشاهدات مستقل در نظر گرفته شدند. آزمون کرویت موچلی نشان داد واریانس‌ها همگن هستند (48/0p= برای نشخوار فکری و 52/0p= برای آشفتگی شناختی). آزمون شاپیرو-ویلک نشان داد توزیع داده‌ها برای نشخوار فکری (38/0p=) و آشفتگی شناختی (18/0p=) نرمال است. آزمون لون نشان داد واریانس‌ها بین گروه‌ها برای نشخوار فکری (24/0p=) و آشفتگی شناختی (14/0p=) همگن هستند؛ بنابراین، آزمون‌های چهارگانۀ تحلیل واریانس تکراری شامل همسانی واریانس بین مراحل، استقلال مشاهدات، نرمال‌بودن واریانس و واریانس همگن رعایت شدند. در ادامه، نتایج آزمون تحلیل واریانس را بررسی خواهیم کرد.

جدول 2: یافته‏های مربوط به آزمون تحلیل واریانس با اندازه‏گیری تکراری برای هر یک از متغیرهای پژوهش

Table 2: Findings from the repeated-measures analysis of variance for each research variable

همان‌طور که در جدول (2) مشاهده می‌شود، اثرات اصلی متغیر زمان و گروه برای هر دو متغیر نشخوار فکری و آشفتگی شناختی معنادار هستند. به طور مشخص، برای نشخوار فکری، اثر زمان (165/0=η2، 001/0=sig، 485/7=F) و اثر گروه (210/0=η2، 003/0=sig، 092/10=F) هر دو معنادار هستند. همچنین، برای آشفتگی شناختی، اثر زمان (505/0=η2، 001/0=sig، 732/38=F) و اثر گروه (507/0=η2، 001/0=sig، 008/39=F) معنادار گزارش شده‌اند.

علاوه بر این، اثر تعاملی زمان × گروه برای هر دو متغیر نشخوار فکری (181/0=η2، 001/0=sig، 378/8=F) و آشفتگی شناختی (561/0=η2، 001/0sig، 504/48=F) نیز معنادار است که نشان‌دهندۀ تفاوت روند تغییرات این متغیرها در طول زمان بین گروه‌هاست. در ادامه، با توجه به وجود اثر تعاملی معنادار، تحلیل‌های بعدی با استفاده از طرح تحلیل واریانس درون‌گروهی برای عامل زمان انجام شد تا تأثیر گروه درمان پذیرش و تعهد (ACT) در مراحل مختلف آزمون به طور دقیق‌تر بررسی شود.

جدول 3: یافته‏های مربوط به آزمون تحلیل واریانس درون‌گروهی در هر یک از گروه‏های تمرینی برای هر یک از متغیرهای پژوهش

Table 3: Findings from the within-group analysis of variance for each research variable in the training groups

همان‌طور که در جدول (3) مشاهده می‏شود، نتایج آزمون تحلیل واریانس درون‌گروهی برای عامل مراحل اندازه‏گیری نشان داد درمان پذیرش و تعهد (ACT) باعث کاهش معنا‏دار نشخوار فکری شد (296/0=η2، 001/0=sig، 973/7=F). نتایج آزمون پیگیری بنفرونی نشان داد درمان پذیرش و تعهد (ACT) باعث کاهش نشخوار فکری از پیش‌آزمون تا پس‌آزمون (028/0=sig) و پیگیری (034/0=sig) شد، اما بین مراحل پس‌آزمون و پیگیری (842/0=sig) تفاوتی معنادار یافت نشد و نتایج حاکی از حفظ اثر مداخله در آزمون پیگیری در اثر مداخلۀ درمان پذیرش و تعهد (ACT) بود. همچنین، دیگر نتایج جدول (3) نشان داد درمان پذیرش و تعهد (ACT) باعث کاهش معنا‏دار آشفتگی شناختی شرکت‏کنندگان شد (709/0=η2، 001/0=sig، 278/46=F). نتایج آزمون پیگیری بنفرونی نشان داد درمان پذیرش و تعهد (ACT) باعث کاهش آشفتگی شناختی از پیش‌آزمون تا پس‌آزمون (001/0=sig) و پیگیری (001/0=sig) شد، اما بین مراحل پس‌آزمون و پیگیری (0/1=sig) تفاوتی معنا‏دار یافت نشد و نتایج حاکی از حفظ اثر مداخله در آزمون پیگیری در اثر مداخلۀ درمان پذیرش و تعهد (ACT) در متغیر آشفتگی شناختی بود. بعد از بررسی تفاوت‏های درون‌گروهی، ب تفاوت بین گروهی در هر یک از مراحل آزمون بررسی شد.

جدول 4: یافته‏های مربوط به آزمون تی مستقل در هر یک از مراحل اندازه‏گیری

Table 4: Findings from the independent t-test at each measurement phase

همان‌طور که در جدول (4) مشاهده می‏شود، در متغیر عملکرد نشخوار فکری در مرحلۀ پیش‌آزمون بین گروه‏ها تفاوتی معنا‏دار وجود ندارد (523/0=sig)، اما در مرحلۀ پس‌آزمون با اختلاف میانگین 85/8 و در مرحلۀ پیگیری با اختلاف میانگین 05/8، گروه درمان پذیرش و تعهد (ACT) در مقایسه با گروه کنترل نمرۀ پایین‌تری در نشخوار فکری کسب کردند (05/0P<). دیگر نتایج جدول (4) نشان داد در متغیر آشفتگی شناختی در مرحلۀ پیش‌آزمون بین گروه‏ها تفاوتی معنا‏دار وجود ندارد (193/0=sig)، اما در مرحلۀ پس‌آزمون با اختلاف میانگین 05/5 و در مرحلۀ پیگیری با اختلاف میانگین 0/5، گروه درمان پذیرش و تعهد (ACT) امتیاز کمتری در آشفتگی شناختی داشتند (05/0P<).

بحث و نتیجه‌گیری

نتایج این پژوهش نشان داد مداخلۀ مبتنی بر درمان پذیرش و تعهد (ACT) به‌ طرزی معنادار موجب کاهش نشخوار فکری و آشفتگی شناختی در ورزشکاران آسیب‌دیده شد. این یافته‌ها نمایانگر این است که ACT می‌تواند به‌ عنوان رویکردی مؤثر برای بهبود سلامت روان ورزشکاران، به ‌ویژه در دوران آسیب‌دیدگی که احتمال بروز افکار منفی و درگیری‌های شناختی بیشتر است، استفاده شود که با نتایج هنریکسن و همکاران (Henriksen et al., 2019)، لاندگرن و همکاران (Lundgren et al., 2021)، حمیدی و همکاران (1399) و تأکید آنان بر ماهیت ACT هم‌سو است که بر پذیرش تجربه‌های درونی، جدایی از افکار ناکارآمد و تعهد به رفتارهای منطبق با ارزش‌های فردی استوار است و می‌توان چنین نتیجه‌گیری کرد که این رویکرد ورزشکاران را در مواجهه با بحران‌های روانی ناشی از آسیب‌دیدگی توانمندتر می‌کند.

در تبیین اثرگذاری ACT بر نشخوار فکری، می‌توان گفت یکی از اجزای اصلی این درمان، آموزش آگاهی و پذیرش بدون قضاوت افکار است. ورزشکارانی که دچار آسیب‌دیدگی می‌شوند، معمولاً درگیر افکار مکرر و مزاحم دربارۀ آیندۀ ورزشی، ترس از بازگشت به میادین و احساس ناکامی یا از دست دادن فرصت‌ها هستند. اگر این افکار پذیرفته و آگاهانه مشاهده نشوند، ممکن است به چرخه‌ای از نشخوارهای ذهنی مخرب تبدیل شوند. اما ACT به ورزشکاران می‌آموزد به ‌جای درگیری و مبارزه با این افکار، آنها را همان‌طور که هستند بپذیرند و تمرکز خود را به ارزش‌ها و اهداف آینده معطوف کنند. در این پژوهش نیز مشاهده شد شرکت‌کنندگان در گروه ACT پس از طی جلسات درمانی، کاهشی معنادار در میزان نشخوار فکری گزارش کردند که هم‌سو با نتایج کسب‌شده توسط ژو و همکاران (Zhou et al., 2020)، ناسو (Nasso et al., 2019) و ون وات و همکاران (Van Vugt et al., 2018) است که نشان دادند طرح پژوهش‌هایی از نشخوار فکری و پیش‌بینی‌های آزمایشی دربارۀ عملکرد در یک تکلیف توجه پایدار یا بررسی رویکردهای متفاوت از جمله ACT، به راه‌هایی جدید برای درک بهتر مکانیسم‌هایی دقیق منجر می‌شود که به ‌طور کلی زیربنای نشخوار فکری هستند.

در رابطه با آشفتگی شناختی نیز یافته‌های پژوهش حاکی از کاهش چشمگیر این متغیر در گروه مداخله بود 

. این نتیجه با نتایج کولینز و همکاران (Collins et al., 2023)، هالوک و همکاران (Hallock et al., 2023)، وانگ و همکاران (Wang et al., 2019) و عموزاده و همکاران (1403)، با تأکید بر اینکه آشفتگی شناختی شامل عدم انسجام ذهنی، پریشانی توجه و اختلال در پردازش اطلاعات و در ورزشکاران آسیب‌دیده رایج است، نیز هم‌سو است؛ دلیل را می‌توان در این دانست که آسیب‌دیدگی می‌تواند تعادل روانی ورزشکاران را بر هم زند و باعث شکل‏گیری افکار تداخل‌گر، نگرانی‌ها و کاهش تمرکز و در نتیجه، ضعف در عملکرد و کناره‏گیری از فعالیت حرفه‌ای شود و ACT با تقویت ذهن‌آگاهی و گسترش انعطاف‌پذیری روان‌شناختی، به افراد کمک می‌کند تا از این آشفتگی‌ها فاصله بگیرند و مجدداً تمرکز شناختی خود را بازیابند. این نتیجه با یافته‌های پژوهش‌های پیشین، از جمله پتاچک و همکاران (Ptáček et al., 2024)، اساز و همکاران (Assaz et al., 2018)، ریتر و همکاران (Ritter et al., 2019)، هنریکسن و همکاران (Henriksen et al., 2019) و کیانی و همکاران (1399) هم‌سو است که اثربخشی ACT را در بهبود کارکردهای شناختی در جمعیت‌های مختلف تأیید کرده‌اند.

از دیگر نکات جالب ‌توجه در این مطالعه تأکید بر کاربردپذیری زیاد ACT در زمینۀ ورزش است. بیشتر روش‌های درمانی متداول در روان‌شناسی بالینی ممکن است متناسب با نیازهای ویژۀ ورزشکاران طراحی نشده باشند، اما ACT به دلیل ساختار منعطف و تمرکز بر عمل‌گرایی، به‌خوبی با فضای عملکردمحور و هدف‌گرای ورزش سازگار است. ورزشکاران، به ‌ویژه در دوران آسیب‌دیدگی، نیازمند ابزارهایی هستند که بتوانند به کمک آنها معنایی جدید برای تجربه‌های تلخ خود بیابند و مسیر رشد را بازسازی کنند؛ مداخلۀ مبتنی بر درمان پذیرش و تعهد (ACT) دقیقاً چنین ابزارهایی را فراهم می‌کند.

با این ‌حال، این پژوهش نیز دارای محدودیت‌هایی است که باید در تفسیر یافته‌ها مدنظر قرار گیرند. نخست، مداخله و نتایج فقط با استفاده از ابزارهای خودگزارش‌دهی اندازه‌گیری شد و استفاده از روش‌های چندگانه، مانند مشاهدۀ مستقیم یا گزارش مربیان، می‌تواند دقت و اعتبار نتایج را افزایش دهد. دوم، عدم کنترل برخی از متغیرهای مداخله‌گر مانند نوع آسیب، شدت آسیب، یا تفاوت‌های جنسیتی ممکن است بر نتایج تأثیر گذاشته باشد. سوم، بررسی اثرات بلندمدت مداخله در این پژوهش در مدت دو هفته انجام شد و بهتر این است که مطالعات پیگیری در بازه‌ای طولانی‌تر برای ارزیابی پایداری اثرات ACT بر نشخوار فکری و آشفتگی شناختی انجام شوند.

در مجموع، یافته‌های این مطالعه نشان می‌دهد درمان پذیرش و تعهد می‌تواند به‌ عنوان روشی مؤثر، ایمن و قابل ‌استفاده در شرایط آسیب‌دیدگی ورزشکاران، برای بهبود وضعیت روان‌شناختی آنان به کار گرفته شود. پیشنهاد می‌شود مربیان و روان‌شناسان ورزشی جلسات کوتاه 30 تا 45 دقیقه‌ای هفتگی مبتنی بر ACT برگزار کنند، تمرین‌های ذهن‌آگاهی و پذیرش افکار منفی را در برنامۀ تمرینی ورزشکاران آسیب‌دیده بگنجانند و ورزشکاران را تشویق کنند که هر هفته اهداف کوتاه‌مدت مرتبط با ارزش‌ها و اهداف شخصی خود را تعیین و پیگیری کنند. همچنین، ارائۀ بازخورد منظم و مشاهدۀ مستقیم پیشرفت امکان اصلاح برنامه و افزایش اثرگذاری مداخله را فراهم می‌کند. همچنین، توصیه می‌شود در آینده پژوهش‌هایی گسترده‌تر با طراحی‌های طولی، در نمونه‌های متنوع‌تر ورزشی و با سنجش متغیرهای عملکردی (مانند زمان بازگشت به تمرین یا کیفیت عملکرد پس از درمان)، به طور جامع‌تر این رویکرد را بررسی کنند.

تقدیر و تشکر

از تمام ورزشکارانی که در این پژوهش شرکت کردند تشکر می‏شود.

تضاد منافع

بنا بر اظهار نویسندگان، هیچ‏گونه تعارضی در منافع وجود ندارد.

ملاحظات اخلاقی

این پژوهش دارای شناسۀ اخلاقی IR.SCU.REC.1403.122 از دانشگاه شهید چمران اهواز است. ابتدا توضیحات لازم دربارۀ روند پژوهش به ورزشکاران ارائه شد. همچنین، به آنها اطمینان داده شد که داده‏های حاصل از پژوهش محرمانه باقی خواهند ماند و هر زمان که مایل بودند می‌توانند از پژوهش خارج شوند. سپس، اقدام به جمع‌آوری داده‌ها شد.

سهم نویسندگان

نویسندۀ اول اجرای مراحل، جمع‏آوری داده‏ها، تحلیل و تفسیر داده‏ها و نگارش مقاله؛ نویسندۀ دوم طراحی مطالعه، تحلیل و تفسیر داده‌ها، اصلاحات و تأیید نسخۀ نهایی آن؛ نویسندۀ سوم اصلاحات و تأیید نسخۀ نهایی آن؛ و نویسندۀ چهارم اصلاحات و تأیید نسخۀ نهایی آن را به عهده داشته‌اند.

حمایت مالی

منابع مالی این پژوهش توسط نویسندگان تأمین‌ شده است.

[1] Acceptance and Commitment Therapy

[2] The Default Mode Network

[3] Cognitive behavioural therapy

[4] Sport-Related Concussion

[5] Rumination–Reflection Scale

[6] Mason Cognitive confusion Questionnaire