پیوندهای مفید
اخبار و اعلانات
آمار
| تعداد نشریات | 44 |
| تعداد شمارهها | 1,877 |
| تعداد مقالات | 15,278 |
| تعداد مشاهده مقاله | 43,731,092 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 17,563,137 |
سنجش میزان همپیوندی محورهای اصلی در کیفیت عرصههای عمومی بافتهای تاریخی (نمونه موردی: محورهای اصلی بافت تاریخی شهر خرمآباد) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| جغرافیا و برنامه ریزی محیطی | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| مقاله 6، دوره 36، شماره 3 - شماره پیاپی 99، مهر 1404، صفحه 127-156 اصل مقاله (2.42 M) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22108/gep.2025.144295.1704 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| نویسندگان | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| عارفه اسمعیل وند1؛ حسن سجادزاده* 2؛ نرگس حوراسفند3 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 1کارشناسی ارشد طراحی شهری، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 2استاد گروه شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه بو علی سینا، همدان، ایران | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 3دانشجوی دکتری گروه شهرسازی، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| چکیده | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| همپیوندی در ساختار فضایی بافتهای شهری، نقش مهمی در انسجام و کیفیتبخشی به محیطهای شهری دارد. اختلال در ساختار فضایی و بافت اصیل محلات شهری، ازهمگسیختگی و بیهویتی فضاها و عرصههای شهری را به دنبال خواهد داشت و بنابراین، همپیوندی و اتصالات فضایی در محورهای اصلی بافتهای شهری، تأثیر بسزایی در کیفیت عملکردی و فعالیتی این گونه بافتها به دنبال خواهد داشت. روش تحقیق به کار گرفته شده در این مقاله، بهصورت توصیفیتحلیلی بوده و از مطالعات کتابخانهای و میدانی برای گردآوری اطلاعات استفاده شده است. به این منظور، هشت محور اصلی در بافت تاریخی شهر خرمآباد از طریق تکنیک چیدمان فضا تحلیل شده است. بر این اساس، دادهها به شکل نقشه بلوکبندی شده در نرمافزار Autocad تهیه شده و سپس در نرمافزار Depthmap شاخصهایی چون همپیوندی، اتصالپذیری، عمق و انتخاب بهعنوان اصلیترین شاخصهای چیدمان فضایی بهصورت محوربندی، تحلیل شدهاند. نتایج نشان میدهد بافت محلات تاریخی شهر خرمآباد، در اثر توسعههای جدید، پیوستگی و اتصال ضعیفی با عناصر و اجزای درونبافتی و خیابانهای اطراف خود دارد. ازطرفی، نتایج تحقیق حاکی از آن است که به دلیل مداخلات کالبدی در دهههای اخیر که منجر به کاهش همپیوندی در بافت تاریخی و محورهای اصلی بافت شده است، تعداد کمیاز محورهای بافت تاریخی، از شاخص انتخاب بالایی برخوردارند. بهطور کلی، نتایج حاصل از تحلیل گرافها و نقشهها در نرمافزار، نشانگر درجه همپیوندی بالاتری در مقیاس محلی به نسبت مقیاس سراسری در درون محورهای اصلی بافت بوده است و محورهایی که از اتصال و همپیوندی بیشتری برخوردارند، کیفیت فعالیت و تنوع عملکردی آنها نیز بالاتر است. همچنین نتایج نشاندهنده اهمیت همپیوندی در حفظ انسجام ساختار فضایی و تنوع فعالیتهای موجود در بافت تاریخی شهر خرمآباد است. یافتههای عددی نشان میدهد که خیابان حافظ (4.92)، امام خمینی (4.29)، باستان (4.81) و حکیم (4.81) دارای بالاترین مقادیر در همپیوندی محلی است. همچنین خیابانهای امام خمینی، حافظ، فردوسی و مجاهدین اسلام در مقیاس کلان از همپیوندی بیشتری برخوردارند. بر این اساس، پیشنهاد میشود که در فرآیند بازآفرینی بافتهای تاریخی شهر خرمآباد، باید بهطور خاص به ساختار اصلی و روابط بین اجزای این بافتها توجه شود. این توجه میتواند به بهبود کیفیت فضایی و افزایش کارایی فعالیتها در این مناطق کمک کند. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| کلیدواژهها | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| همپیوندی فضایی؛ عرصههای عمومی؛ اتصالپذیری؛ چیدمان فضا؛ بافت تاریخی خرمآباد | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| اصل مقاله | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
مقدمه رشد و توسعه، بخش اجتناب ناپذیری از مکانیسم تحول در یک سیستم زنده شهری است؛ به طوری که پیوستگی و فراگیربودن این فرآیند، سبب توسعه فیزیکی و تغییرات عملکردی در شهرهاست (موحد و همکاران، 1398). از پیامدهای اصلی توسعه شهری، تغییر ساختار فضایی است که در پی آن، بافتهای تاریخی نیز دستخوش تحول شدهاند. کمتوجهی به حفظ و احیای همپیوندی و یکپارچگی ساختار فضایی بافتهای منسجم و تاریخی گذشته، موجب ازهمگسیختگی و کاهش کیفیت محیطی در این بافتها شده است. گسترش شهرها با ساختار فضایی نامنسجم، موجب تمرکز نامناسب خدمات و تأسیسات در قسمتهای متفاوت شهر و توسعه نابرابر در آنها شده است. مسئله موجود، از بین رفتن معیارهای انسجام بافت، در توسعه جدید شهری و پیدایش اجزای جدا و منفک از هم با عنوان بلوکهای شهری است. شهر بیش از هر چیز بازتابی از یک واقعیت اجتماعی و برساختهای از تعاملات انسانی است؛ به گونهای که افراد از خلال همین تعاملات، شهر را از «غیرشهر» بازمیشناسند (Mathotaarachchi & Thilakarathna, 2021). بافت تاریخی شهرها نقش اساسی در حفظ هویت، فرهنگ، جذب گردشگر و سرمایهگذاری دارد و درنتیجه، به ایجاد سرزندگی و پویایی مستمر در شهرها کمک میکند. این بافتها تشکیلدهندۀ بخش اصلی شخصیت شهر است. محورهای تاریخی بهعنوان فضاهای عمومی میتوانند در بازیابی هویت شهری تاریخی عملکرد خوبی داشته باشند؛ اما مشکل این است که امروزه در مناطق شهری، این فضاهای عمومی به مکانی برای رانندگی تبدیل شدهاند نه فضایی برای مکث. یکی از راههای شناسایی و تقویت جنبههای مثبت بافتهای تاریخی، سازماندهی و بازآفرینی آنهاست (Savary & Tahmasebiboldaji, 2020). فضاهای عمومی شهری با احداث خیابانهای صلیبی شکل، از هم گسسته و چندتکه شده است و درنتیجه پیوستگی و ارتباط خود را از دست دادهاند و با انتقال فعالیتها به لبههای خیابانها، مراکز محلات اغلب غیرفعال شدهاند. این پدیده موجب شده است بسیاری از بناها در حوزه تاریخی بهصورت متروک، غیرفعال و مخروبه درآیند و به دلیل بیتوجهی به این مسئله در طول سالهای متمادی، کیفیت بافتها دچار دستخوش زیادی شده است؛ بنابراین توجه به کیفیات عرصههای عمومی بافتهای تاریخی یکی از مهمترین عوامل در شناسایی محدودههای هدف برای مداخله در آنهاست. از جمله نظریهها و روشهایی که به مطالعه ساختار و پیکربندی فضای شهری میپردازد، نظریه چیدمان فضا است. چیدمان فضا، مجموعهای از تکنیکهاست که برای بازنمایی، کمّیسازی، اندازهگیری و تفسیر پیکرهبندی فضایی فضاهای شهری و سکونتگاههای انسانی استفاده میشود. اساس نظریه چیدمان فضا بر تحقیق دربارۀ ارتباط فرمهای فضایی و اجتماعی است. براساس این نظریه، فضا بهعنوان هستهای بنیادین در بروز و تکوین رخدادهای اجتماعی و فرهنگی تلقی میشود؛ از این رو، در فرایند فهم فضاهای شهری، اهمیت اصلی نهتنها در ویژگیهای منفرد هر فضا، در چگونگی پیوند و تعامل آن با دیگر عناصر شهری و ویژگیها و خصایص مرتبط در مقیاس کلان نهفته است. در مفهوم پیکرهبندی فضایی، اهمیت بیشتری به ارتباط هر عنصر با دیگر عناصر کل سیستم داده میشود. پیکرهبندی فضایی بهتنهایی میتواند بسیاری از الگوهای اجتماعی نظیر: پخشایش فضایی فعالیتها، الگوهای جرم و جنایت و ... را تعریف کند (Hillier & Hanson, 1984). چهار شاخص همپیوندی، اتصالپذیری، عمق و انتخاب، تثبیتشدهترین و رایجترین شاخصهای چیدمان فضا هستند. ایده کلی چیدمان فضا این است که فضاها را میتوان به اجزای اصلی خود تقسیم کرد و سپس آنها را بهعنوان نقشهها و نمودارهایی نشان داد که ارتباط و یکپارچگی نسبی بین آنها را توصیف میکند (Hegazi & Fouda, 2019). مرکز تاریخی شهر خرمآباد همانند دیگر مراکز تاریخی شهرهای ایران، از گزند آسیب به ارزشهای نهفته در شهرها و الگوهای شهرسازی مصون نبوده و دچار ازهمگسیختگی و فروپاشی شده است. بافت تاریخی شهر خرمآباد به مساحت 71 هکتار در مرکز فعلی و در ضلع غربی مجموعه کهن دژ و ارگ تاریخی شهر، یعنی قلعه فلکالافلاک واقع شده و دارای 7 محله کهن به نامهای: باباطاهر (دَر بُوتار)، زید بن علی(ع) (دَر آغا)، سبزهمیدان، باجگیران (باجگیرِو)، درب دلاکان (دَر دِلاکی)، پشت بازار (پش بازار) و پاسنگر است. نوآوری پژوهش حاضر را میتوان در سه سطح بیان کرد. ابتدا بر همپیوندی محورهای اصلی بافت تاریخی خرمآباد تحلیل صورت گرفته است که تا به امروز کمتر مطالعه شده است؛ سپس، ترکیب و استفاده از تکنیک چیدمان فضا و شاخصهای آن (همپیوندی، اتصالپذیری، عمق و انتخاب) با دادههای میدانی برای بررسی و تحلیل کیفیت فضایی و اجتماعی محلهها و در انتها، میتوان به ارائه راهکارهای کاربردی و عملی مبتنی بر نتایج کمی و کیفی برای ارتقای کیفیت عرصههای عمومی و بازآفرینی در بافت تاریخی شهر اشاره کرد. در این تحقیق، عوامل کلیدی مؤثر بر ساختار فضایی بافتهای تاریخی شهر خرمآباد، شناسایی و چگونگی اتصال و همپیوندی محورهای اصلی، پژوهش شدهاند. پرسشهای این تحقیق عبارتاند از: - چه عواملی در انسجامبخشیدن به ساختار فضایی محلههای تاریخی شهرخرمآباد مؤثر بوده است؟ - چه ارتباطی بین عوامل انسجامبخش به ساختار فضایی محلات تاریخی شهر خرمآباد وجود دارد؟
مبانی نظری نظریه چیدمان فضا چیدمان فضا یک روش تحلیلی است که در سال 1980 پدیدار شد و هیلیر و هانسون برای تفسیر سیستماتیک رابطه بین حرکات عابر پیاده و پیکربندی فضایی توسعه دادند (Gumus et al., 2022, P.438). از این روش برای تجزیهوتحلیل بافت شهر و ساختمانهای بزرگ و پیچیده استفاده میشود. امروزه، به کار بردن روشهای علمی که بتواند ارتباط میان بافت کالبدی شهر را با وقایع گوناگونی که در فضاهای شهری اتفاق میافتد، بهطور واضح و علمی توضیح دهد، امری الزامی است (عباسزادگان، 1381، ص. 66). نحو فضا، چیدمان فضایی و اتصال خیابانها، ساختمانها و فضاهای باز در یک محیط معین را تجزیهوتحلیل میکند. یافتههای حاصل از تحلیل چیدمان فضا میتواند تصمیمات طراحی و برنامهریزی، هدایت چیدمان فضاها، موقعیتیابی مکانهای دیدنی و اتصال شبکهها را آگاه کند (Yu et al., 2023, P.4). هدف بنیادین شکلگیری روش چیدمان فضا، کنکاش رهیافتهایی برای توصیف فضای پیکرهبندی شده است. توصیفی که منطق اجتماعی مخفیشده در زیر و بم آن را کشف کند و الگویی برای نظریههای ثانوی باشد که وقایع اجتماعی، فرهنگی و تاریخی را پوشش میدهد (Manum, 2009, P.3). همپیوندی[1]: همپیوندی، اصلیترین عامل چیدمان فضاست. هرچه میزان همپیوندی در یک فضا بیشتر باشد، آن فضا از انسجام بیشتری با دیگر فضاها و کلیت سازمان فضایی برخوردار است (مولایی و همکاران، 1403، ص. 8). مفهوم همپیوندی چنین تعریف میشود: ارزش میزان همپیوندی هر خط (فضا)، میانگین تعداد خطوط (فضاها) واسطی است که بتوان از آن به تمام فضاهای شهر رسید. به عبارتی، میانگین تعداد تغییر جهاتی است که بتوان از آن فضا به تمام فضاهای شهر رسید؛ بنابراین، همپیوندی در روش چیدمان فضا مفهومیارتباطی دارد و نه مفهومی فاصلهای و متریک (قربانی و همکاران، 1402، ص. 120). در نقشههای خطی، ارزش همپیوندی فضا معادل میانگین خطوطی است که بتوان با گذشت از آنها به همه خطوط دیگر در سیستم دسترسی پیدا کرد. همچنین؛ شاخص همپیوندی فضایی نشاندهنده راحتی یا دشواری دسترسی به فضا است و در دو سطح محلی و کلان بررسی میشود (Jiang et al., 2000, P. 169). با استفاده از این شاخص، فضا در طیفی از بیشترین میزان پیوند و انسجام با دیگر فضاها، تا بیشترین جداافتادگی از سایر فضاها قرار میگیرند. بهصورت کلی، این مؤلفه نشاندهنده فراوانی حضور مردم در فضاست. همپیوندی، نقاط و محورهایی با مقادیر یکپارچه سازی بالا، مکانهایی با دسترسی بصری و تحرک بالا هستند (Gumus et al., 2022, P. 439). اتصالپذیری[2]: اتصالپذیری، تعداد همسایگیهای بلافصل یک فضا را اندازهگیری میکند. این شاخص برخلاف سایر شاخصهای چیدمان فضا، قابلیت تشخیص از درون آن فضا توسط یک کنشگر را دارد. یکی دیگر از تعاریف اتصالپذیری، موقعیت هر نقطه در محور عمودی بر مبنای تعداد فضاهای محدبی است که با آن تماس دارند. میزان اتصال، بهصورت شماری از تقاطعها تعریف میشود که مستقیماً به یک فضا وصل میشوند (دیدهبان و همکاران، 1392، ص.44). درجهای از پیوستگی که در آن محیط، نقاط با دامنهای از مقیاسها و عناصر ارتباط برقرار میکند و سطوحی از ارتباطات در فضای شهری توسط فراهم کردن تعداد متنوعی از مسیرهای پیاده و افزایش فرصتهای پیاده را به حداکثر میرساند (Arslan & Ergener, 2023, P. 4). عمق[3]: عمق، شاخصی توپولوژیک و فاقد ارزش ژئومتریک که نشاندهنده ترتیب فضایی است. درواقع به کمترین گام فضایی که از هر گره برای رسیدن به گرههای موجود در شبکه گراف باید طی بشود، شاخص عمق گفته میشود (فرحناکی و همکاران، 1401، ص. 279). با تغییر در جهت خطوط محوری، تغییر در عمق نیز مشاهده میشود. هر تغییر جهتی نشاندهنده ارتباط بین دو خط محوری است. انتخاب[4]: انتخاب، یک معیار پویای جهانی است که جریان یا حرکت در فضا را منعکس میکند (Hyun Lee & Ostwald, 2024, P. 4). انتخاب، رابطه میان ساختار شبکه شهری و تراکم حرکت در خطوط محوری است. اصل شاخص انتخاب به ما کمک میکند که تأثیرات ساختار شبکه شهری بر الگوی حرکت و اینکه در گذر زمان بافت شهری تحول پیدا میکند و پراکنش کاربریها چگونه میشود را بتوان پیشبینی و شناسایی کرد. شاخص انتخاب درواقع احتمال انتخاب یک فضا در یک گره شهری است (یزدانفر و همکاران، 1387، ص. 60). نقشههای محوری[5] متداولترین روش نحو، تحلیل خط محوری (ALA) است که به بررسی خطوط مستقیم حرکت انسان در خیابانها یا مسیرها میپردازد؛ این خطوط در نقشه یا طرح دوبعدی بهعنوان «خطوط محوری» در نظر گرفته میشوند. در یک نقشه محوری شهری، برای مثال، تقاطع خیابانها بهعنوان گرهها و خود خیابانها بهعنوان یالها (پیوندها) در یک گراف محوری نمایش داده میشوند. سپس ویژگیهای ارتباطی این گرهها و یالها با استفاده از نظریه گراف بهطور ریاضی اندازهگیری میشوند (Lee & Ostwald, 2020). به این ترتیب، اندازهگیریهای ALA نمایانگر مجموعه جمعی تمامی حرکات ممکن در یک محیط (Hillier, 2007) یا حرکت طبیعی گروههای بسیار بزرگ از افراد (Hillier, 2012) است. نقشه محوری، شبکهای از طولانیترین و کمترین خطوط دید و دسترسی را در بافت شهری شناسایی و بررسی میکند. این نقشه مبنای محاسبه شاخصهای فضایی همچون همپیوندی، انتخاب و عمق است. این خطوط همچنین نمایانگر ویژگیهای رفتاری انسان مانند مسیرهای حرکت و انتخابهای ناوبری هستند. براساس نظریه هیلیر، مفهوم حرکت طبیعی[6] بیانگر آن است که بخش عمدهای از حرکت پیاده و سواره در فضاهای شهری ناشی از ساختار فضایی و پیکربندی شبکه معابر است. به عبارت دیگر، حرکت طبیعی محصول مستقیم روابط فضایی و شکل نقشه محوری است (Lee et al., 2023).
ساختار فضایی شهری ساختار فضایی شهری اشاره به آرایش فضای شهری با توجه به مجموعه روابط برخاسته از فرم شهری و تعاملات زیربنایی آن دارد که متشکل از افراد، بار و مواد و اطلاعات است (Zhong et al., 2014, P. 2). ساختار فضایی یک شهر را با تعریف دائمیترین مؤلفههای آن و سازماندهی قوانین حاکم بر آنها بررسی میکنند. این مؤلفهها شامل مکانها و مناطق و همچنین کریدورهای توسعهای است که هسته شهری را با بیشترین پتانسیل تبلور ساختار شهری، تشکیل میدهند (Ogrodnik & Klepak, 2022, P. 166). ساختار فضایی شهری نتیجه توزیع سکونت و فعالیت اقتصادی در فضا است که نتیجه فرایندهای طولانیمدت شامل: ترجیحات محلی و سیاستهای عمومی است. توزیع فعالیتهای اقتصادی که گاهی فرم شهری نامیده میشود، مربوط به تعاملات شهری است. شکل و تعاملات با هم باعث ایجاد ساختار فضایی میشوند . (Burgalassi & Luzzati, 2015, P. 135) ساختار فضایی به مجموعهای از ارتباطات ناشی از فرم شهری و اجتماع مردم، حملونقل، جریان کالا و اطلاعات اشاره دارد (Rodrigue et al., 2009). استخوانبندی اصلی شهر، مجموعهای مرکب از یک ستون فقرات و شبکهای بههمپیوسته از بناها، فعالیتها، کاربریها و عناصر مختلف و متنوع شهری است که شهر را در کلیت آن انسجام میبخشد و شالوده سازمان فضایی - کالبدی شهر را به وجود میآورد و مبین خصوصیات کلی شهر است (پورجعفر و همکاران، 1393، ص. 91). استخوانبندی شهر به مطالعه و تحلیل الگوها، ساختارها و فرمهای فضایی در محیطهای شهری میپردازد. همچنین به درک چگونگی شکلگیری، توسعه و تغییرات شهرها در طول زمان کمک میکند و میتواند بر طراحی و برنامهریزی شهری اثر بهسزایی داشته باشد (Liu et al., 2023) .در تعریفی دیگر، واژه ساختار شهری به الگو یا نحوه چیدمان بلوکها، خیابانها، ساختمانها، فضاهای باز و چشماندازهایی بر میگردد که نواحی شهری را میسازند. رابطه متقابل بین همه این عناصر است که یک مکان را میسازد، نه ویژگیهای خاص هر عنصر. ساختار شهری پایهای را برای طراحی دقیق عناصر تشکیلدهنده فراهم میکند و یک چارچوب منسجم برای شکلدادن و هماهنگکردن توسعههای انفرادی انجامشده توسط افراد و گروههای مختلف بهمنظور دستیابی به مواردی از قبیل: پیوستگی، کارایی عملکردی، نظم محیطی و حس مکان به وجود میآورد (Llewlyn, 2000, P. 33).
بازآفرینی شهری طی یک دهه گذشته در ایران، برای پاسخدهی به ناکارآمدی پهنههای شهری و عدم توفیق برنامههای توسعهای در آنها، از بازآفرینی شهری بهره بـرده شده است که منجر به تدوین «سند ملی راهبردی احیا، بهسازی و نـوسـازی و توانمندسازی بافتهای فـرسـوده و نا کارآمد شهری» در سال 1393 و تصویب مصوبه «تبیین سیاستهای بازآفرینی شهری پایدار» در سال 1397 شد (علیشاهی و اسمعیلپور، 1403). بازآفرینی شهری فرآیندی است که به آفرینش مکانهای جدید با نگهداشتن خصوصیات مهم مکان منتهی میشود. بازآفرینی شهری، نگرشی یکپارچه و کامل و تمام اعمالی است که به حل معضلات شهر منجر شود؛ به گونهای که توسعه پایدار در وضعیت زیستمحیطی، اجتماعی، کالبدی و اقتصادی محل را که دچار دگرگونی شدند، بهخوبی ایجاد کند (مولایی و محمدزاده، 1400، ص. 240).
پیشینۀ پژوهش در پژوهشی با موضوع «انسجامبخشی کالبدی به محدوده مرکزی شهر شیراز» سعی در ارائه راهکارهای طراحی شهری بهمنظور افزایش انسجام کالبدی براساس نظریه پیچیدگی شده و به دنبال راهکارهای طراحی شهری است که بتوان به کالبدی منسجمتر دست یافت. نتایج حاصل نشان میدهد که محدوده قدیمی شیراز براساس اصول فرم شهر در نظریه پیچیدگی، از انسجام کالبدی برخوردار بوده است؛ بنابراین با توجه به شرایط زندگی امروز، راهکارهایی را برای افزایش انسجام کالبدی محدوده بافت مرکزی شهر شیراز ارائه میدهد (بحرینی و فروغیفر، 1395). پژوهش «ارائه الگوی مفهومیانسجامبخشی شبکه فضاهای شهری و بهکارگیری آن در منطقه 6 شهر تهران» نیز با اهداف کشف مؤلفههای تأثیرگذار بر شبکه فضاهای منسجم شهری و ارائه الگوی مفهومی در شکلدهی به فضاهای شهری در این منطقه گردآوری شده است. نتایج این تحقیق موجب ایجاد ارتقای شاخصههای اجتماعپذیری، کالبدی، معنا و عملکردی هر فضا با خود و سایر فضاها با استفاده از شاخصههای انسجام از جمله امتزاج، پیوستگی و یکپارچگی میشود (روشنی و همکاران، 1396). در مطالعهای دیگر با عنوان: «کاوش الگوی مفهومی سنجش انسجام فرم و ساختار کالبدی شهر و تبیین اصول آن» نتایج نشان میدهد که سه عنصر: خیابان، کاربری و ساختمان در ایجاد انسجام در فضاهای شهری و معماری مؤثر بوده و اختلاط و تنوع در کاربری و ابعاد و اندازه در ساختمان بهعنوان معیارهای مهمیدر سنجش انسجام فضاهای عمومی است (مختارزاده و همکاران، 1397). در پژوهشی دیگر با عنوان: «نقش پیکرهبندی فضایی در یکپارچگی و پیوستگی فضاهای شهری با استفاده از روش چیدمان فضا در بافت مرکزی شهر کرمانشاه» به بررسی چگونگی تأثیر آرایشهای فضایی در محیطهای شهری بر رفتار انسانی و تعاملات اجتماعی و اهمیت اتصال در طراحی شهری میپردازد. یافتهها نشان میدهد اتصال بالاتر در فضاهای شهری، تعاملات و مشارکت اجتماعی و دسترسی بهتر را به دنبال خواهد داشت. این تحقیق نیز بر ضرورت در نظر گرفتن نحوۀ چیدمان فضای شهری در برنامهریزی شهری برای ایجاد محیطهایی تأکید دارد که از تعاملات اجتماعی و انسجام جامعه حمایت میکنند (شاهینیفر و چارهجو، 1401). پژوهش «تحلیل پیکرهبندی گذر بافتهای تاریخی شهرها با روش چیدمان فضا» به بررسی و تحلیل ساختار فضایی محله شعربافان لاهیجان در سه دوره زمانی متفاوت میپردازد. مقایسه نتایج تحلیلهای حرکتی و همچنین شبیهسازی فضاهای قدیم اطلاعات موجود در تصاویر با روشهای رایانهای، امکان تحلیل ساختار فضایی کالبد قدیم و مطالعه بیشتر درخصوص بافتهای تاریخی را فراهم میآورد و حاکی از آن است که خوانایی فضا در مقیاس محلی در تمامی دورهها از همبستگی بالایی برخوردار بوده است (مولایی و همکاران، 1403). در پژوهشی که کیندا و همکاران در سال 2009 در رابطه با مقایسه دو شهر از جهت نحوه تحول ساختار با استفاده از تئوری چیدمان فضا بررسی کردند، نتایج حاصلشده نشان میدهد که هسته اولیه منهتن نیویورک، به دلیل همپیوندی بالا با کل شهر، نقش یک عامل تأثیرگذار در توسعه آتی شهر را برعهده دارد (Kinda& Alasdair, 2009). گیانوپولو نیز در پژوهش خود سنجش میزان همپیوندی و اتصال در روش چیدمان فضا را یک ابزار مهم در تحلیل آرایش فضایی شهر بیان میکند. براساس این روش، رابطه اتصال و همپیوندی میتواند ارزش زمین شهری و میزان دسترسی به آن را نشان دهد. همچنین این عوامل تأثیر مهمی بر رشد نواحی از طریق افزایش دسترسی به آنها در شرایط ویژه اقتصادی دارد (Giannopoulou et al., 2016). پافکا در مطالعهای با عنوان «محدودیتهای چیدمان فضا برای طراحی شهری: محوریت، مقیاس و سینوسی» به نقد تحلیلهای چیدمان فضایی بهعنوان یک روش برای طراحی شهری میپردازد و محدودیتهای آن در پرداختن به فاصله، مقیاس و شکلهای سینوسی شهری را بررسی قرار میدهد. نویسندگان استدلال میکنند که این رویکرد، غالباً بر دیدپذیری به جای دسترسی تأکید میکند و این امر به نقشهبرداریهای تحریفشدهای در مقیاسهای قابل پیادهروی منجر میشود. کاهش ریختشناسی شهری به خطوط محوری، معمولاً پیچیدگیهای فاصله، مقیاس و مناظر خیابانهای سینوسی را نادیده میگیرد (Pafka et al., 2018). در پژوهشی با عنوان «تحلیل تطبیقی رویکردهای نحو فضا و PPS در سنجش کیفیت فضای شهری» به تحلیل و مقایسه روشهای چیدمان فضا در ارزیابی کیفیت فضاهای شهری پرداخته شده است و بهطور خاص بر میدان بیازیت در استانبول تمرکز دارد. نتایج نشان میدهند که تفاوتهای درخور توجهی بین معیارهای عددی سینتکس فضایی و ارزیابیهای کیفی PPS وجود دارد که امکان مشاهده دوبعدی از پارامترهای کیفیت را فراهم میکند. تحقیق بر این نکته تأکید میکند که ارزیابی فضاهای شهری نیاز به رویکردی چندبعدی دارد که تحلیلهای کیفی و کمی را یکپارچه کند. یافتهها تناقضاتی را بین دو روش نشان میدهند که پیشنهاد میکند استفاده ترکیبی از آنها میتواند منجر به درک دقیقتری از کیفیت فضاهای شهری شود و درنهایت به بهبود شیوههای طراحی شهری کمک کند (Gumus et al., 2022). در پژوهشی با عنوان «پیکرهبندی فضایی هسته سنتی شهر زاخو» به درک پیکربندی فضایی هستههای شهری سنتی و ارتباط آنها با ترجیحات انسانی با استفاده از روششناسی Space Syntaxمیپردازد. نتایج نشان میدهند که احیا و بازآفرینی ساختار اصلی بافت قدیمی شهر منجر به جذابیت هسته شهری سنتی زاخو خواهد شد (Raswol & Khorseed, 2023). در ادامه، پژوهشهای صورتگرفته در منابع داخلی و خارجی در جدول شماره (1) بهصورت خلاصه آورده شده است. جدول شماره (1): مرور پژوهشهای پیشین Table (1): review of previous researches
منبع:نگارندگان
با توجه به مرور پژوهشهای پیشین (جدول شماره ۱)، بیشتر مطالعات داخلی و خارجی در زمینه انسجام فضایی و چیدمان فضا، بیشتر بر پیامدهای مداخلات شهری، تحلیل تغییرات ساختاری در دورههای مختلف یا ارائه الگوهای مفهومی برای ارتقای انسجام فضایی متمرکز بودهاند. در بیشتر این پژوهشها، تمرکز اصلی بر شهرهایی چون اصفهان، همدان، شیراز، تهران و کرمانشاه بوده و کمتر به بافتهای تاریخی شهرهای متوسط مانند خرمآباد پرداخته شده است. از سوی دیگر، اگرچه پژوهشهایی چون (صادقی و همکاران، ۱۳۹۱) و (ایزدی و شریفی، ۱۳۹۴) به تضعیف انسجام فضایی ناشی از مداخلات معاصر اشاره کردهاند و مطالعاتی همچون (روشنی و همکاران، ۱۳۹۶) بر ارائه الگوهای مفهومیانسجام تأکید کردهاند، کمتر مطالعهای به سنجش همپیوندی محورهای اصلی بافت تاریخی در ارتباط با کیفیت عرصههای عمومی پرداخته است. علیشاهی و اسماعیلپور (1403) در پژوهشی تحلیلی تأکید میکنند که بازآفرینی شهری در ایران طی دهه اخیر بهعنوان سیاستی محوری مطرح شده است؛ اما همچنان فقدان مطالعات جامع و کاربردی در زمینه تحلیل ساختار فضایی بافتهای تاریخی احساس میشود. همچنین پژوهشهای خارجی مانند (Pafka et al., 2018) و (Gumus et al., 2022) بیشتر به محدودیتهای روش یا مقایسه آن با سایر رویکردها پرداختهاند و بهطور مستقیم به بررسی محورهای اصلی در بافتهای تاریخی ایران اشارهای نداشتهاند؛ بنابراین، خلأ اصلی در ادبیات پژوهش را میتوان در نبود مطالعات کاربردی در محورهای اصلی بافت تاریخی خرمآباد با رویکرد چیدمان فضا دانست. پژوهش حاضر تلاش دارد این خلأ را پوشش دهد و با تحلیل شاخصهایی چون همپیوندی، انتخاب، عمق و اتصالپذیری، تصویری دقیقتر از کیفیت عرصههای عمومی و امکان بازآفرینی این بافت تاریخی ارائه دهد.
روششناسی پژوهش از نظر روش، پژوهش حاضر توصیفیتحلیلی است. ابتدا با مطالعه منابع و اسناد موردنیاز، اصول و مبانی نظری مرتبط با پیوندهای فضایی از کتابهای مرجع و مقالههای مرتبط استخراج شد، سپس پیوند میان تحلیلهای کمیو مفاهیم کیفی از طریق تطبیق شاخصهای فضایی با مشاهدات میدانی برقرار شده است. درنهایت، مفاهیم و ویژگیهای الگوهای انسجام ساختار فضایی محلههای تاریخی خرمآباد بررسی و تحلیل شدند. از آنجا که نحوه ارتباط میان عناصر و چیدمان فضا نقش مهمی در ارتباطات، کیفیت فعالیتهای اجتماعی و اقتصادی در بافتهای شهری دارد، در فرایند تحلیل دادهها با استفاده از تکنیک چیدمان فضا (پیکرهبندی فضایی، UCL Depth map)، به بررسی نقش ساختار فضایی در همپیوندی و انسجام محلههای تاریخی بافت تاریخی شهر خرمآباد پرداخته شد. این رویکرد ترکیبی کمک میکند تا نتایج کمی مدل چیدمان فضا با یافتههای کیفی درباره کیفیت محیطی و اجتماعی همراستا شود و از این طریق، تبیین دقیقتری از وضعیت بافت تاریخی خرمآباد ارائه شود. تکنیک چیدمان فضا با عناصری مانند خط ارتباط دارد؛ به این شکل که فضاهای شهری را برای فهم سادهتر با خط نمایش میدهند که به آن نقشه خطی میگویند؛ بنابراین، در مرحله اول نیاز است که نقشه محوری محدوده محلات تاریخی ترسیم شود. به دلیل وسعت محدوه محلات تاریخی، تهیه نقشه محوری لازم بود که به شکل دستی ترسیم شود. در مرحله بعد، برای ترسیم خطوط محوری، از نقشهای که بلوکها، معابر و فضاهای باز عمومی را نمایش میدهد، نقشه پایهای تهیه شد. بر این اساس و در راستای شناخت و تحلیل استخوانبندی و ساختار فضایی بافت محلات مورد مطالعه، از نرمافزار Depthmapاستفاده شده است. در این مطالعه، اعتبار دادهها از طریق استفاده از منابع معتبر و تأیید صحت اطلاعات جمعآوریشده تضمین شده است. همچنین، روششناسی بهکاررفته شامل تکنیکهای آماری استاندارد و تکرارپذیری مناسب است که اعتبار داخلی و خارجی نتایج را تقویت میکند.
نمودار شماره (1): روش اجرایی پژوهش (منبع: نگارندگان) Chart (1): The index of connectivity of the historical neighborhoods of Khorram Abad city قلمرو پژوهش خرمآباد شهری کوهستانی است که توسعه فیزیکی آن را کوهها محدود کردهاند. مطابق شکل شماره (1)، این شهر دارای 8 محلة تاریخی است که 7/258 هکتار از کل مساحت شهر را شامل میشود. این محلات در مرکز شهر واقع شدهاند، بافت شهر در این محدودهها نامنظم و بههمریخته و اغلب بدون طرح و برنامه است. مرکز تاریخی شهر خرمآباد همانند دیگر مراکز تاریخی شهرهای کشورمان دچار گسیختگی و فروپاشی شده است؛ درحالیکه اجزا و عناصر پدیدآمده در تاریخ تحول و تکامل شهر امکانات بالقوه بسیاری برای تجدید حیات داشتهاند.
شکل شماره (1): نقشه محلات تاریخی شهر خرمآباد (اداره کل میراثفرهنگی صنایعدستی و گردشگری استان لرستان، 1388) Fig (1): Map of the historical neighborhoods of Khorram Abad city (General Directorate of Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism of Lorestan Province, 2009)
معیار انتخاب هشت محور اصلی در این پژوهش، به شرح زیر است: قدمت تاریخی: انتخاب گذرهایی که از نظر تاریخی نقش محوری در شکلگیری بافت داشتهاند و بخشی از ساختار کهن شهر را تشکیل میدهند. نقش عملکردی در شبکه شهری: توجه به محورهایی که در گذشته و حال، کارکردهای مهمی نظیر تجاری، اجتماعی و ارتباطی داشتهاند. میزان دسترسی: انتخاب محورهایی که ارتباط بیشتری با شبکه اصلی شهر دارند و بهعنوان مسیرهای پرتردد درون بافت شناخته میشوند. جایگاه اجتماعی ـ فرهنگی: توجه به محورهایی که در مجاورت بناهای تاریخی، فرهنگی یا مذهبی قرار میگیرند و هویت اجتماعی بافت را بازنمایی میکنند. فرآیند انتخاب محورهای مورد مطالعه، بهصورت چارچوبی ترکیبی از معیارهای تاریخی، عملکردی و کمی تعریف شد. ابتدا با بررسی منابع تاریخی و کارتوگرافی (اداره کل میراث فرهنگی استان، 1388) فهرست محورهای کهن استخراج شد. سپس سه معیار کمی برای اولویتبندی اعمال شد: 1) شاخص همپیوندی کل (Rn) بالاتر از میانگین شبکه؛ 2) سهم کاربریهای جاذب (تجاری/خدماتی) در طول محور بیش از 30% (براساس پیمایش میدانی)؛ و 3) نقش عملکردی در شبکه شهری (ارتباط مستقیم به شبکه اصلی شهر، براساس مشاهدات میدانی و ارزیابی نقشه). بر این اساس، محورهایی که دستکم دو معیار از سه معیار فوق را تأمین کردند، «محور منتخب» در نظر گرفته شدند. بدین سبب، هشت محورِ امام خمینی، مجاهدین اسلام، حافظ، اردشیر کرمی، باستان، فردوسی، حکیم و ساحلی تحلیل شدند. مطابق شکل شماره (2)، نقشه بلوکبندی محلات به نرمافزار Depthmap منتقل و سپس نقشه خطوط محوری بهطوری ترسیم شده که دارای کمترین تعداد خط و بیشترین طول ممکن برای پوشش کل فضا است.
شکل شماره (2): نقشه بلوکبندی و محلات تاریخی شهر خرمآباد (منبع: نگارندگان) Fig (2): Block plan and historical neighborhoods of Khorramabad city
یافتهها طبق شکل شماره (3)، نقشه خطوط محوری حاصل از تحلیل بافت تاریخی شهر خرمآباد را با نرمافزار Depthmap نشان میدهد. یافتههای تحقیق که به تفضیل در جدول شماره (2) نشان میدهند که به ترتیب: خیابان حافظ با 92/4، باستان با 81/4، حکیم با 81/4 و خیابان فردوسی با 93/3، یکپارچهترین محورها در R3[7] هستند. خیابانهایی که همپیوندی محلی بیشتری دارند، دسترسی مناسبتر، نفوذپذیری بیشتر و جدارههای فعالتری نیز دارند. بیشتر محلات و بافت اطراف خیابانهای مذکور نیز با توجه به دسترسی به محورهای اصلی، از همپیوندی خوبی برخوردارند؛ بهجز بافت محله پاسنگر که توپوگرافی خاص این محله، همجواری با کوه، شیب، همچنین غلبه فعالیت مسکونی در این محله نسبت به فضاهای تجاری، از دلایل همپیوندی پایین آن است. همانطور که در نقشه نیز دیده میشود خیابانهای انتهای این محله کمترین میزان همپیوندی را نمایش میدهند. نتایج تحلیل در مقیاس Rn[8] نیز نشان میدهد که شاخص همپیوندی به نسبت R3، در خیابانهای امام، مجاهدین اسلام، فردوسی و اردشیر کرمی به دلیل عملکرد فرامنطقهای آنها رو به افزایش است و طبق دادههای حاصل از نقشهها، در تقاطع خیابان حافظ و باستان رو به کاهش است. با توجه به اینکه میزان همپیوندی و کیفیت دسترسی ارتباط مستقیمی دارند، خیابانهایی که کیفیت دسترسی و نفوذپذیری بیشتری دارند، از همپیوندی و کیفیت فعالیتی بالاتری نیز برخوردارند.
شکل شماره (3): نقشه شاخص همپیوندی فضایی محلات تاریخی شهر خرمآباد (منبع: نگارندگان) Fig (3): space syntax index plan of historical neighborhoods of Khorram Abad city
شکل شماره (4) : فعالیت و سرزندگی در جداره خیابان فردوسی (منبع: نگارندگان) Fig (4): Diversity of activity and vitality in Ferdowsi St
همانگونه که دادههای جدول شماره (2) نیز نشان میدهد رابطه معناداری میان همپیوندی در شعاع Rn و R3 وجود داشته است. با قرارگیری کاربریهای جاذب جمعیت در محورهایی که پتانسیل همپیوندی بالاتر نسبت به سایر محورها دارند، این ارتباط شکل میگیرد. از طرفی، تحلیل و سنجش انسجام فضایی با شاخصهایی چون یکپارچگی و اتصالپذیری درکشدند است. شاخص کیفیت و میزان انسجام فضایی با همپیوندی، عمق فضایی و نوع کاربریها تناسب دارد. مطابق شکل شماره (5)، شاخص اتصالپذیری در بافت تاریخی شهر خرمآباد در سطح نسبتا مطلوبی نیست؛ به طوری که مطابق جدول شماره (2)، خیابان باستان و اردشیرکرمی با 63 و خیابان حافظ با 62 از همپیوندی پذیرفتنی برخوردارند؛ اما خیابانهای ساحلی غربی، فردوسی، امام خمینی و مجاهدین اسلام با توجه به نوع و کیفیت دسترسی آنها از اتصالپذیری کمتری برخوردارند و در عمل نیز نشاندهنده تنوع فعالیتی کمتری در خیابانهای مذکور نسبت به خیابانهایی است که اتصالپذیری بیشتری دارند.
شکل شماره (5): نقشه شاخص اتصالپذیری محلات تاریخی شهر خرمآباد (منبع: نگارندگان) Fig (5):Index map of connectivity of historical neighborhoods of Khorram Abad city
نمودار شماره (2)، نشاندهنده رابطه بین همپیوندی محلی (R3) و همپیوندی کلی (Rn) را است. این نمودار بیانگر میزان خوانایی[9] بافت تاریخی خرمآباد است؛ بدین معنا که اگر رابطه بین شاخصهای محلی و کلی قوی باشد، خوانایی فضایی و قابلیت جهتیابی در بافت افزایش مییابد. براساس محاسبات صورتگرفته، مقدار ضریب تعیین R2 برابر با ۰٫۰۷ به دست آمده است. این مقدار بیان میدارد که فقط حدود ۷ درصد از تغییرات همپیوندی کلی توسط همپیوندی محلی توضیح داده میشود؛ درنتیجه، اگرچه رابطه میان این دو شاخص مثبت است، نسبتاً ضعیف بوده و ارزیابی خوانایی فضایی در بافت تاریخی مورد مطالعه پایین است. این امر نشان میدهد که عوامل دیگری مانند کاربریهای پیرامونی، کیفیت عرصههای عمومیو شبکه دسترسی نیز در شکلدهی به انسجام فضایی نقش بسزایی را ایفا میکنند.
نمودار شماره (2): نمودار ارتباط میان همپیوندی محلی (R3) و همپیوندی کلی (Rn) در بافت تاریخی خرمآباد (شاخص خوانایی فضایی) (منبع: نگارندگان) Chart (2): Relationship between Local Integration (R3) and Global Integration (Rn) in the Historic Fabric of Khorramabad (Spatial Legibility Index)
درخصوص تحلیل شاخص عمق فضایی، همانطور که با ورود به درون بافت و دورشدن از مسیرهای اصلی، عمق فضایی بافت و محلات، بیشتر میشود. مطابق شکل شماره (6) در R3 در محدوده مرکزی غالب محلات، به دلیل میزان دسترسی کمتر به معابر اصلی، عمق بیشتری را شاهد هستیم. با توجه به دامنه تغییرات حداکثر و حداقل عمق فضایی در R3، جدا افتادگی به نسبت زیادی را در محدوده مورد مطالعه شاهد نیستیم. اطلاعات تفضیلی این شاخص، نشانگر عدم نفوذ پذیری بخشهایی از بافت است. در مقیاس جهانی، شاخص عمق فضایی بهطور میانگین در محورهای اصلی بسیار پایین است. با توجه به تحلیلها میتوان نتیجه گرفت شاخص عمق فضایی رابطهای معکوس با شاخص همپیوندی دارد؛ به این معنا که هرچه عمق فضایی یک محور یا گذر بیشتر باشد، میزان همپیوندی آن با ساختار کلی شبکه کاهش مییابد. این رابطه در طراحی شهری و بازآفرینی بافت تاریخی اهمیت زیادی دارد و بیانگر این است که گذرهای عمیقتر و کمپیوندتر، پتانسیل کمتری برای جذب فعالیتهای اجتماعی و اقتصادی دارند؛ بنابراین، در فرایند مداخله شهری لازم است با ایجاد مسیرهای پیونددهنده و کاهش عمق فضایی، این محورها به شبکه اصلی متصل شوند تا سرزندگی و کیفیت عرصههای عمومیافزایش یابد. به عبارت دیگر، کاهش عمق فضایی میتواند ابزاری برای تقویت یکپارچگی فضایی، ارتقای خوانایی بافت و بهبود کارایی عملکردی فضاهای تاریخی باشد.
شکل شماره (6): نقشه شاخص عمق فضایی محلات تاریخی شهر خرمآباد (منبع: نگارندگان) Fig (6):Spatial depth index map of historical neighborhoods of Khorram Abad city
درخصوص تحلیل شاخص انتخاب، شکل شماره (7)، درجه انتخاب هر فضا را که با هم اتصال دارند، نشان میدهد. مطابق شکل شماره (3) و جدول شماره (2) که شاخص همپیوندی و اتصالپذیری فضایی را نمایش میدهند، خیابانهای امام، حافظ، باستان و حکیم که میزان همپیوندی بالاتری نسبت به سایر خیابانها دارند، دسترسی بهتری هم داشته و درنتیجه شاخص انتخاب در آنها نیز بالا است که همین امر موجب تنوع فعالیت و جذابیت بیشتر در این خیابانها نسبت به سایر خیابانها شده است.
شکل شماره (7): نقشه شاخص انتخاب فضایی محلات تاریخی شهر خرمآباد (منبع: نگارندگان) Fig (7):Index map of spatial selection of historical neighborhoods of Khorram Abad city مطابق دادههای جدول شماره (2)، ارتباط مستقیم میان شاخص انتخاب محورها در شعاع Rn و R3 دارد که عوامل متفاوتی در امر انتخاب محورها تأثیرگذارند. با بررسی عمق فضایی در شعاع Rn، یکنواختی در اعداد برخی گذرها مشاهده میشود که بیانگر عدم تفاوت در عمق فضایی این محورها است. از بررسی عمق فضایی در R3 با مؤلفه انتخاب در R3، ارتباط واضح آنها نمایانگر میشود؛ به این ترتیب که هرچه میزان عمق در R3 (شعاع محلی)، کمتر میشود، شاخص انتخاب افزایش پیدا کرده است و این نشان میدهد در راستای افزایش قدرت انتخاب محورها برای استفاده توسط کاربران، باید عمق فضایی آنها را کمتر کرد؛ به عبارتی هرچه میزان دسترسی به محورهای اصلی افزایش پیدا کند، امکان بیشتری برای انتخاب محورهای شهری، توسط کاربران وجود خواهد داشت.
جدول شماره (2): تحلیل شاخصهای انسجام ساختار فضایی محورهای تاریخی شهر خرمآباد Table (2):Analysis of spatial structure coherence indicators of historical axes of Khorram Abad city
منبع: نگارندگان
در راستای جمعبندی تحلیل یافتهها و مطابق جدول شماره (3)، جدول ارزیابی میانگین، حداکثر و حداقل شاخصهای درجه همپیوندی محلی و سراسری، اتصالپذیری، انتخاب و عمق فضایی محدوده محورها و بافت تاریخی شهر خرمآباد نمایش داده شده است.
جدول شماره (3): جمعبندی تحلیل شاخصهای انسجام ساختار فضایی محلات تاریخی Table (4): Summarizing the analysis of the coherence indicators of the spatial structure of historical neighborhoods
منبع: نگارندگان
در تمام محلات مورد مطالعه در شهر خرمآباد شاخص همپیوندی تحلیل شد که مؤلفۀ مطرح و منطبق با انسجام است. شاخص همپیوندی نمایانگر میانگین تعداد فضاهایی است که باید طی شود تا به فضاهای عمومی رسید. در ارتباط با شاخص همپیوندی، در تمام محلات، تحلیلها نشان داد که محله پاسنگر، باباطاهر، سبزهمیدان و زید بن علی توانایی بالقوه بیشتری در جذب جریان حرکت به نسبت محلههای قلعه، درب دلاکان، پشت بازار و باجگیران دارند که این ویژگی بهعنوان یک مرکزیت در بافت تاریخی، نشان از توانایی بالا در برای هدایت جریان حرکت افراد در محله خبر میدهد. در محله پاسنگر و باباطاهر که شاخص همپیوندی از درجه بالاتر برخوردار است، این موضوع نشان میدهد که شهروندان انتخابها و راههای بیشتری در تعیین مسیر خود دارند. این اصل خود نشانگر سطح نفوذپذیری معابر است؛ بنابراین، شکل خاص پیکرهبندی محله پاسنگر و باباطاهر بهطور بالقوه به افزایش میزان انسجام در حوزه استخوانبندی اصلی سایت کمک میکند. از سوی دیگر، این ویژگی در محلههای سبزهمیدان و زید بن علی نیز وجود دارد؛ محلات سبزهمیدان و زید بن علی نیز ساختار اصلی یکپارچه و توانمندی به جهت بهبود و حفظ انسجام دارند. در محلات باجگیران و پشت بازار با توجه به ساختار بافت محلهها که عمق کمتری در آنها وجود دارد، این کیفیت نمایانگر توانایی بالقوه کمتر این محلات به نسبت سایر محلات در انسجام و همپیوندی در گذرها است. هسته اصلی محلههای تاریخی شهر خرمآباد بهجز محلات باباطاهر و زیدبنعلی عمق کمی را دارند. بهطور کلی، نتایج بهدستآمده نشان داد که با وجود ساخت وسازهای جدید و توسعه شهر، گذرهای مهم و اصلی محلات تاریخی شهر خرمآباد از همپیوندی بالا برخوردارند و دارای جایگاه بالایی در شکلدهی به ساختار شهر هستند. بخش مرکزی همچون گذشته بهعنوان قلب تپنده شهر فعالیت میکند و با تمام شهر دارای ارتباط فضایی است؛ بنابراین، میتوان انگاشت که بیشترین تردد، بهویژه تردد پیاده، به علت وضوح بیشتر آنها در تمام بافت و همچنین همپیوندی بالا در آنها رخ میدهد. بدین صورت اثرات حرکت طبیعی و اقتصاد حرکت در آنها پدیدارتر است. این گذرها از پتانسیل بالاتری برای ایجاد شبکه پیوسته و همچنین اتصال ساختار شهر قدیم با ساختار کلی برخوردارند .
بحث این پژوهش با هدف سنجش و ارزیابی میزان همپیوندی محورهای اصلی در کیفیت عرصههای عمومی بافت تاریخی شهر خرمآباد انجام گرفت. نتایج این مطالعه نشان داد شاخصهای همپیوندی فضایی یک ارتباط معنادار با مؤلفههایی یکپارچگی فضایی دارند که با نتایج عباسزادگان (1381)، فرحناکی و همکاران (1401)، مختارزاده و همکاران (1397)، روشنی و همکاران (1396) در یک راستا است؛ برای مثال، در بررسی نقش نفوذپذیری در همپیوندی یا جداافتادگی فضاهای شهری به همسویی نتایج پژوهش حاضر با نتایج یافتههای مختارزاده و همکاران (1397) میتوان اشاره کرد. همچنین نتایج تحقیق نشان داد که بافت برخی محلات مانند زید بن علی و باباطاهر به دلیل ساختار نفوذناپذیر و عدم اتصال برخی عرصههای درونی با نظام سلسلهمراتب خیابانهای اصلی بافت، این گونه محلات و بافتها دارای انسجام و سرزندگی کمتری بودند که اتفاقاً مختارزاده و همکاران (1397) نیز در تحقیق خود اشاره میکنند که در محلات درونی با وجود مجاورت با معابر اصلی شهر، قادر به ارتباط با ساختار شهری نبوده و میزان اتصالپذیری و کیفیت زندگی در آنها پایینتر است. نتایج نشان میدهد که برخی محورهای اصلی بافت تاریخی خرمآباد از همپیوندی بالاتری برخوردارند و همین امر سبب افزایش کیفیت فعالیتی و تنوع کاربریها در این محورها شده است. این یافته مشابه پژوهش صادقی و همکاران (۱۳۹۱) در اصفهان و ایزدی و شریفی (۱۳۹۴) در همدان است که هر دو نشاندهنده کاهش انسجام فضایی و تضعیف ساختار تاریخی به دلیل مداخلات جدید شهری است. همچنین، نتایج حاضر با مطالعه شاهینیفر و چارهجو (۱۴۰۱) در کرمانشاه همسو است که نشان داد افزایش اتصال فضایی، تعاملات اجتماعی و کیفیت محیط شهری را بهبود میدهد. از دیدگاه مقایسه بینالمللی، یافتههای این تحقیق همراستا با نتایج گاموس است که تأکید دارد تحلیلهای چیدمان فضا باید با روشهای کیفی تلفیق شود تا تصویر دقیقتری از کیفیت محیط به دست آید (Gumus et al., 2022). همچنین، نتایج همسو با انتقادات پافکا نشان میدهد که صرفاً تکیه بر شاخصهای کمّی، ممکن است به نادیدهگرفتن جنبههای کیفی منجر شود؛ بنابراین باید در بازآفرینی بافتهای تاریخی، به ترکیب شاخصهای کمی و کیفی توجه شود (Pafka et al., 2018). بهطور کلی، میتوان گفت که نتایج پژوهش حاضر جایگاه ویژهای برای شاخص همپیوندی در انسجام فضایی و پایداری اجتماعی قائل است و تأکید میکند که بازآفرینی بافتهای تاریخی بدون توجه به روابط فضایی نمیتواند منجر به ارتقای کیفیت محیطی شود.
نتیجهگیری نتایج این پژوهش نشان داد که شاخصهای چیدمان فضا (همپیوندی، اتصالپذیری، انتخاب و عمق) در بافت تاریخی خرمآباد نقش تعیینکنندهای در انسجام ساختار فضایی و کیفیت فعالیتهای اجتماعی دارند. یافتهها بیانگر آن است که همپیوندی در محورهای اصلی نسبت به گذرهای فرعی بیشتر بوده و همین امر سبب تمرکز فعالیتها در پیرامون این محورها شده است. از سوی دیگر، کاهش همپیوندی در برخی محلات ناشی از مداخلات کالبدی و ساختوسازهای جدید بوده که منجر به جدایی فضایی و کاهش سرزندگی در این بخشها شده است. بررسی ارتباط میان شاخصهای عمق و انتخاب نشان داد که این دو رابطهای معکوس دارند؛ به این معنا که هرچه عمق فضایی کمتر باشد، شاخص انتخاب بالاتر است و احتمال انتخاب محور توسط کاربران افزایش مییابد. این امر نشان میدهد که ارتقای دسترسیپذیری و کاهش عمق فضایی میتواند عاملی کلیدی در بهبود کیفیت عرصههای عمومی باشد. بهطور کلی، میتوان نتیجه گرفت که بازآفرینی بافت تاریخی خرمآباد نیازمند توجه ویژه به ساختار فضایی و شاخصهای همپیوندی و انتخاب است تا ضمن تقویت انسجام کالبدی، کیفیت اجتماعی و سرزندگی فضاها نیز ارتقا یابد. طبق یافتههای پژوهش، حفظ و تقویت محورهای دارای همپیوندی بالا مانند حافظ، باستان و امام خمینی در برنامههای بازآفرینی شهری دارای اهمیت ویژهای است. برای احیای ساختار فضایی و تقویت حیات اجتماعی بافت تاریخی، تمرکز بر این محورهای ضروری است. همچنین، پیشنهاد میشود پژوهشهای آتی با بهکارگیری دادههای میدانی دقیقتر، رابطهی بین شاخصهای فضایی و کیفیت زندگی شهری را در سایر بافتهای تاریخی بررسی کنند. در ادامه، نقشه پیشنهادی در راستای ارتقای کیفیت فضایی و فعالیتی در بافت تاریخی شهر خرمآباد بهصورت شکل شماره (8) پیشنهاد میشود.
شکل شماره (8): پیشنهادات ارتقای کیفیت فضایی و همپیوندی در بافت تاریخی شهر خرمآباد (منبع: نگارندگان) Fig (8): Suggestions for improving spatial quality and space syntax in the historical context of Khorramabad city
با توجه به پژوهش صورتگرفته، پاسخ سؤالات مطرحشده در ابتدای تحقیق به شرح ذیل است: - چه عواملی در انسجامبخشیدن به ساختار فضایی محلههای تاریخی خرمآباد مؤثر بوده است؟ تحلیل یافتههای پژوهش بیان میدارد یکی از ویژگیهای اساسی در انسجام فضایی محلههای تاریخی، وجود یک مرکزیت برای محلهها است که این مکان یک فضای مناسب برای تعاملات و ارتباطات اجتماعی مخاطبان است. یکی دیگر از ویژگیهای مؤثر در ساختار فضایی، ساختار سلسلهمراتبی معابر و کوچهها است که مشخصکننده عرصههای عمومی و خصوصی محله و میزان حضورپذیری هر فضا برای شهروندان است. ارزشهای ساختار فضایی از منظر چیدمان فضا براساس اهداف موضوع پژوهش حاضر شامل مؤلفه همپیوندی است. این پارامتر اصلیترین شاخص چیدمان فضا است و مفهومی مطابق انسجام فضایی دارد. در هر فضا هرچه میزان همپیوندی بیشتر بوده، به معنای یکپارچگی و انسجام بالای بین فضای مدنظر و کلیت واحد است. - چه ارتباطی بین عوامل انسجامبخش به ساختار فضایی محلات تاریخی خرمآباد موجود است؟ عناصر اصلی ساختار فضایی شامل پهنههای کاربری زمین، شبکه راهها، محورها، مراکز، نشانهها و لبههایی هستند که همگی در ارتباطی متقابل معرف ساختار فضایی شهر هستند و یک کلیت واحد را شکل میدهند. با توجه به اینکه شبکه معابر یکی از مهمترین عناصر اصلی ساختار فضایی و پیکرهبندی شهر به شمار میآید؛ جایگاهی ویژه در شکل گیری و الگوشناسی قسمتهای مختلف شهر و انواع بافت شهری از جمله بافت تاریخی دارد؛ از این رو، نخستین گام در شناسایی پیچیدگیهای کالبدی - فضایی تحلیل ارزشهای فضایی گذرهاست.
[1] Integration [2] Connectivity [3] Spatial Depth [4] Choice [5] Axial Map [6] Natural Movement [7]. شعاع محلی [8] شعاع کلان [9] Legibility | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| مراجع | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
منابع اداره کل میراث فرهنگی صنایعدستی و گردشگری استان لرستان (1388). ایزدی، محمد سعید، و شریفی، عادل (1394). ارزیابی طرح کارل فریش بر پیکرهبندی ساختار فضایی بافت قدیمیشهر همدان (با استفاده از تکنیک چیدمان فضا). باغ نظر، 12(35)، 15-26. https://www.bagh-sj.com/article_11714.html بحرینی، سید حسین، و فروغیفر، مهران (1395). انسجامبخشی کالبدی به محدودۀ مرکزی شهر شیراز، ارائۀ راهکارهای طراحی شهری بهمنظور افزایش انسجام کالبدی براساس نظریهی پیچیدگی. هویت شهر، 10(28)، 18-5. https://sanad.iau.ir/Journal/hoviatshahr/Article/795283/FullText پورجعفر، محمدرضا، تقوایی، علیاکبر، آزاد فلاح، پرویز، و صادقی، علیرضا (1393). بازخوانی ابعاد زیباییشناسی محیطی فرم شهر؛ موردپژوهی: استخوانبندی اصلی شهر تاریخی اصفهان. مدیریت شهری، 13(35)، 87-102. https://sid.ir/paper/483032/fa دیدهبان، محمد، پوردیهیمی، شهرام، و ریسمانچیان، امید (1392). روابط بین «ویژگیهای شناختی» و «پیکرهبندی فضایی» محیط مصنوع، تجربهای در دزفول. مطالعات معماری ایران، 2(4)، 37-64. https://sid.ir/paper/219432/fa روشنی، پریسا، حبیبی، کیومرث، و زرآبادی، زهرا سادات سعیده (1396). ارائه الگوی مفهومیانسجامبخشی شبکه فضاهای شهری و بهکارگیری آن در منطقه 6 شهر تهران. باغ نظر، 14(48)، 31-42. https://www.bagh-sj.com/article_46301.html شاهینیفر، مصطفی، و چارهجو، فرزین (1401). تحلیل نقش پیکرهبندی فضایی در یکپارچگی و پیوستگی فضاهای شهری با استفاده از روش چیدمان فضا (نمونه موردی: بافت مرکزی شهر کرمانشاه). جغرافیا و برنامهریزی، 26(81)، 115-131. https://doi.org/10.22034/gp.2021.46048.2871 صادقی، سارا، قلعه نویی، محمود، و مختارزاده، صفورا (1391). بررسی تأثیر طرحهای توسعه شهری معاصر بر ساختار فضایی هسته تاریخی شمال شهر اصفهان. مجله علمیپژوهشی مطالعات شهری، 2(5)، 3-12. https://urbstudies.uok.ac.ir/article_5061.html عباسزادگان، مصطفی (1381). روش چیدمان فضا در فرایند طراحی شهری با نگاهی به شهر یزد. مدیریت شهری، 3(9)، 64-75. https://sid.ir/paper/453546/fa علیشاهی، رضا و اسمعیلپور، نجما (1403). تبیین نقش ابعاد و مؤلفههای بازآفرینی شهری در بهبود وضعیت بافتهای تاریخی ناکارآمد در ایران. فصلنامه مطالعات شهری، 13(52)، 60-45. https://doi.org/10.22034/urbs.2024.139994.4986 فرحناکی، محمدرضا، بلالی اسکویی، آزیتا، شهبازی، یاسر، و مولایی، اصغر (1401). ارزیابی انسجام کالبدی - فضایی بافت قدیم شهر ایرانی - اسلامیبا روش چیدمان فضا (مطالعات موردی: بافت قدیم شهر سنقر). فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، 37(2)، 277-283. http://georesearch.ir/article-1-1290-fa.html قربانی، رسول، روستایی، شهریور، و ابوالحسنی، نسیم (1402). بررسی مداخلات کالبدی در بافتهای تاریخی و تأثیر آن بر انسجام و پیوستگی سازمان فضایی مطالعه موردی: بافت تاریخی شهر تبریز. جغرافیا و برنامهریزی، 27(83)، 117-131. https://doi.org/10.22034/gp.2023.14224 مختارزاده، صفورا، قلعهنویی، محمود، و خیرالدین، رضا (1397). کاوش الگوی مفهومیسنجش انسجام فرم و ساختار کالبدی شهر و تبیین اصول آن. باغ نظر، 15(66)، 65-80 . https://doi.org/10.22034/bagh.2018.76991 موحد، علی، صحرائیان، زهرا، و سلیمانی، محمد (1398). تحلیل ارتباط میان ساختار فضایی و رشد پراکنده محلات شهری به روش چیدمان فضا (مطالعه موردی: شهر شیراز). نشریه علمیپژوهشی جغرافیا و برنامهریزی، 23(68)، 265-284. https://sid.ir/paper/358445/fa مولایی، اصغر و محمدزاده، مریم (1400). بازشناسی جایگاه عوامل فرهنگی در بازآفرینی محلههای قدیمی و تاریخی شهرها (نمونه موردی محله پای توپ بجنورد). دانش شهرسازی، 5(4)، 239-260. https://doi.org/10.22124/upk.2021.16370.1456 مولایی، مریم، صفری، حسین، و اسدی ملک جهان، فرزانه (1403). تحلیل پیکرهبندی گذر بافتهای تاریخی شهرها با روش چیدمان فضا (مطالعه موردی: محله شعربافان لاهیجان). مهندسی جغرافیایی سرزمین، 8(1)، 1-18. https://doi.org/10.22034/jget.2024.133757 یزدانفر، سیدعباس، موسوی، مهناز، و زرگر دقیق، هانیه (1387). تحلیل ساختار فضایی شهر تبریز در محدوده بارو با استفاده از تکنیک اسپیس سینتکس. ماهنامه بینالمللی راه و ساختمان، (67)، 58-69. https://sid.ir/paper/466288/fa
References Abbas Zadegan, M. (2002). Space Layout Method in Urban Design Process. Urban Management, 3(9), 64-75. https://sid.ir/paper/453546/fa [In Persian] Akkelies, V., Berghauser Pont, M., & Mashhoodi, B. (2012). Combination of Space syntax with spacematrix and the mixed use index: The Rotterdam South test case. In 8th International Space Syntax Symposium, Santiago de Chile. https://www.researchgate.net/publication/239844249 Alishahi, R., Esmailpoor, N. (2024). Exploring the role of urban regeneration dimensions and components on enhancing the condition of inefficient historical fabrics in Iran. Motaleate Shahri, 13(52), 45–60. https://doi.org/10.22034/urbs.2024.139994.4986 [In Persian] Arslan, H. D., & Ergener, H. (2023). Comparative analysis of shopping malls with different plans by using space syntax method. Ain Shams Engineering Journal, 14(9), e102063. https://doi.org/10.1016/j.asej.2022.102063 Bahrainy, S. H., & Foroughifar, M. (2017). Cohering Shiraz Central Area: Urban Design Guidelines toward a more Coherent Urban form Based on Complexity Theory. Hoviatshahr, 10(4), 5-18. https://sanad.iau.ir/Journal/hoviatshahr/Article/795283/FullText [In Persian] Burgalassi, D., & Luzzati, T. (2015). Urban spatial structure and environmental emissions: A survey of the literature and some empirical evidence for Italian NUTS 3 regions. Cities, 49, 134-148. https://doi.org/10.1016/j.cities.2015.07.008 Carmona, M. (2013). The Place-shaping Continuum: A Theory of Urban Design Process. Journal of Urban Design, 19(1), 2–36. https://doi.org/10.1080/13574809.2013.854695 Damurski, L. (2022). Neighbourhood cohesion and territorial cohesion: in search for conceptual integrity. GeoJournal, 87, 4635–4651. https://doi.org/10.1007/s10708-021-10523-1 de Rijke, C. A., Macassa, G., Sandberg, M., & Jiang, B. (2020). Living Structure as an Empirical Measurement of City Morphology. ISPRS International Journal of Geo-Information, 9(11), 677. https://doi.org/10.3390/ijgi9110677 Didehban, M., Purdeihimi, S., & Rismanchian, O. (2014). Relation between cognitive properties and spatial configuration of the built environment, experience in Dezful. Journal of Architecture studies, 2(4), 37-64. https://sid.ir/paper/219432/fa [In Persian] Farahnaki, M., Balali Oskoui. A., Shahbazi, Y., & Molaei, A. (2022). Evaluation of Physical-Spatial Cohesion of the Old City Texture of the Iranian-Islamic city based on Space Syntax Method (Case Study: Old Texture of Sonqor). GeoRes, 37 (2), 277-283. http://georesearch.ir/article-1-1290-fa.html [In Persian] General Directorate of Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism of Lorestan Province. (2009). [In Persian] Ghorbani, R., Roustaie, S., & Abolhassani, N. (2023). Investigation of Physical Interventions in Historical Contexts and its Effect on the Cohesion and Continuity of Space Organization Case study: Historical Context of Tabriz. Journal of Geography and Planning, 27(83), 117-131. https://doi.org/10.22034/gp.2023.14224 [In Persian] Giannopoulou, M., Vavatsikos, A. P., & Lykostrattis, K. (2016). A Proccess for Defining Relations between urban integration and residential market prices. Journal of Procedia - Social and Behavioral Sciences, 223, 153 – 159. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2016.05.338 Gumus, İ., Acik Etike, B., & Parlakyildiz Kose, İ. S. (2022). The comparative analysis of SPACE SYNTAX and PPS approaches in measuring quality of urban space: The case of Beyazit district. Istanbul. Megaron,17(3), 437–448. https://doi.org/10.14744/MEGARON.2022.79095 Hegazi, Y., & Fouda, M. (2019). Re-imaging Rosetta historic core through Space Syntax. Archnet-IJAR: International Journal of Architectural Research, 13(3), 645-669. https://doi.org/10.1108/arch-05-2019-0109 Hillier, B. (2007). Space is the machine: a configurational theory of architecture. Space Syntax. https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/3881 Hillier, B. (2012). Studying Cities to Learn about Minds: Some Possible Implications of Space Syntax for Spatial Cognition. Environment and Planning B: Planning and Design, 39(1), 12-32. https://doi.org/10.1068/b34047t Hillier, B., & Hanson, J. (1984). The Social Logic of Space. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511597237 Hillier, B., & Vaughan, L. (2007). The city as one thing. Progress in Planning, 67(3), 205-230. https://doi.org/10.1016/j.progress.2007.03.001 Hyun Lee, J., & Ostwald, M. J. (2024). Latent Dirichlet Allocation (LDA) topic models for Space Syntax studies on spatial experience. City, Territory and Architecture, 11(3), 1-20. https://doi.org/10.1186/s40410-023-00223-3 Izadi, M. S., & Sharifi, A. (2015). Evaluating Carl frish's Design on Spatial Structure Configuration Concerning Old Contexture in Hamadan (Using Space Syntax Technique). The Monthly Scientific Journal of Bagh-e Nazar, 12(35), 15-26. https://www.bagh-sj.com/article_11714.html [In Persian] Jiang, B., Claramunt, C., & Klarqvist, B. (2000). Integration of space syntax into GIS for modelling urban Spaces. International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation, 2(3-4), 161-171. http://dx.doi.org/10.1016/S0303-2434 (00)85010-2 Kinda, S., & Alasdair, T. (2009). Cities as Emergent Models: The Morphological Logic of Manhattan and Barcelona. International Space Syntax Symposium, 7, 523-536. https://sid.ir/paper/641391/en Lee, J. H., Ostwald, M. J. (2020) Grammatical and syntactical approaches in architecture: emerging research and opportunities. IGI Global Scientific Publishing. http://dx.doi.org/10.4018/978-1-7998-1698-0 Lee, J. H., Ostwald, M. J., & Zhou, L. (2023). Socio-Spatial Experience in Space Syntax Research: A PRISMA-Compliant Review. Buildings, 13(3), 644. https://doi.org/10.3390/buildings13030644 Liu, J., Meng, B., & Shi, C. (2023). A multi-activity view of intra-urban travel networks: A case study of Beijing. Cities, 143, e104634. https://doi.org/10.1016/j.cities.2023.104634 Llewlyn, D. (2000). Urban design Compendium. English partnerships the housing corporation. Manum, B. (2009). A-graph complementary software for axial-line Analysis. Proceeding of the 7th International Space Syntax Symposium, Stockholm, Sweden. https://B2n.ir/w32026 Mathotaarachchi, K. P., & Thilakarathna, K. A. A. N. (2021). The Social Structure of the City: A Critical Review of Contributing Sociologists. Current Urban Studies, 9(2), 181-195. https://doi.org/10.4236/cus.2021.92011 Mokhtarzadeh, S., Ghalenoee, M., & Kheyroddin, R. (2018). Exploring the Conceptual Model for Evaluating the Coherence of Urban Physical Form and Structure and Explaining Its Principles. The Monthly Scientific Journal of Bagh-e Nazar, 15(66), 65-80. https://doi.org/10.22034/bagh.2018.76991 [In Persian] Molaei, A., & Mohammadzade, M. (2022). Recognition of the position of cultural factors in the regeneration of old and historical neighborhoods of cities (Case study of Bojnourd Pay-Toop neighborhood). Urban Planning Knowledge, 5(4), 239-260. https://dx.doi.org/10.22124/upk.2021.16370.1456 [In Persian] Molaei, M., Safari, H., & Asadi Malek Jahan, F. (2024). Configuration analysis of the passage of historical fabric of cities with the space syntax method (Case study: Sharbafan neighborhood in Lahijan). Geographical Engineering of Territory, 8(1), 1-18. https://doi.org/10.22034/jget.2024.133757 [In Persian] Movahed, A., Sahraeian, Z., & Soleimani, M. (2019). Analysis of the relationship between the spatial structure and neighborhood urban Sprawl by Using Space Syntax (Case Study: Shiraz City). Journal of Geograohy and Planning, 23(68), 265-284. https://sid.ir/paper/358445/fa [In Persian] Ogrodnik, D., & Klepak, M. (2022). Development corridors of the city spatial structure selected issues of delimitation: case study. Przestrzeń i Forma, 52, 165-182. http://dx.doi.org/10.21005/pif.2022.52.C-02 Pafka, E., Dovey, K., & Aschwanden, G. D. (2018). Limits of space syntax for urban design: Axiality, scale and sinuosity. Environment and Planning B: Urban Analytics and City Science, 47(3), 508-522. https://doi.org/10.1177/2399808318786512 Poor Jafar, M. R., Taqvaee, A. A., Azad Fallah, P., & Sadeqy, A. R. (2014). The Environmental Aesthetic Elements and Aspects of the Urban Form Case Study: The Main Structure of Esfahan. Urban and Rural Management, 13(35) ,87-102. https://sid.ir/paper/483032/fa [In Persian] Raswol, L. M., & Khorseed, J. B. (2023). The Spatial Configuration of Traditional Urban Core of Zakho City. The Journal of Duhok University, 26(2), 351-359. https://B2n.ir/f56670 Rodrigue, J., Comtois, C., & Slack, B. (2009). The Geography of Transport Systems. Routledge. Roshani, P., Habibi, K., & Zarabadi, Z. S. S. (2017). Designing a Conceptual Model for Integration of Urban Space Network in District 6 of Tehran. The Monthly Scientific Journal of Bagh-e Nazar, 14(48), 31-42. https://www.bagh-sj.com/article_46301.html [In Persian] Sadeghi, S., Ghalenoee, M., & Mokhtarzadeh, S. (2013). The Analysis of the effects of contemporary urban development plans on the spatial structure of the north of Isfahan’s historical core. Urban Studies, 2(5), 3-12. https://urbstudies.uok.ac.ir/article_5061.html [In Persian] Savary, M., & Tahmasebiboldaji, N. (2020). Feasibility Investigation on Implementation Of Historical And Cultural Axes Approach To The Development Of Public Spaces: Case Study Of Lalehzar Street Tehran Using Space Syntax Analysis. Journal of Architecture, Planning and Construction Management, 10(1), 80-91. https://doi.org/10.31436/japcm.v10i1.391 Shahinifar, M., & Charehjoo, F. (2022). Analysis of the role of spatial configuration in the integration and cohesion of urban spaces using Space Syntax method (Case study: Central texture of Kermanshah). Journal of Geography and Planning, 26(81), 115-131. https://doi.org/10.22034/gp.2021.46048.2871 [In Persian] Talavera-Garcia, R. (2012). Improving pedestrian accessibility to public space through space syntax analysis. In Proceedings of the 8th International Space Syntax Symposium, Santiago, Chile. Yazdanfar, A., Mousavi, M., & Zargar daqiq, H. (2008). Analysis of the spatial structure of Tabriz city within the wall using space syntax technique. Road and Building, (67), 58-69. https://sid.ir/paper/466288/fa [In Persian] Yu, H., Samsudin, N. A., & Chen, F. (2023). Spatial Form Cognition of Historical Streets in Hongcun Village through a Space Syntax Approach. In IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, 1274 (1), e012024. http://dx.doi.org/10.1088/1755-1315/1274/1/012024 Zerouati, W., & Bellal, T. (2020). Evaluating the impact of mass housings' in between spaces' spatial configuration on users' social interaction. Frontiers of Architectural Research, 9(1), 34-53. https://doi.org/10.1016/j.foar.2019.05.005 Zhong, C., Arisona, S. M., Huang, X., Batty, M., & Schmitt, G. (2014). Detecting the dynamics of urban structure through spatial network analysis. International Journal of Geographical Information Science, 28(11), 2178-2199. http://dx.doi.org/10.1080/13658816.2014.914521
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 461 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 226 |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||