رویکرد لطفعلی خان معدل شیرازی در قبال ملی شدن نفت، از مجلس شانزدهم تا کودتای 28مرداد

مقدمه

لطفعلی خان معدل شیرازی ملقب به معدل السلطنه فرزند اسعد الملک شیرازی و زینت السلطنه در 1277 در محلۀ سنگ‌سیاه شیراز متولد شد، سپس به تهران رفت و تحصیلاتش را در مدرسۀ آلیانس و سن‌لویی به پایان برد. مدتی کفیل شهرداری و سپس در 1310 شهردار شیراز شد. او در دوره‌های نهم تا سیزدهم به نمایندگی از مردم جهرم در مجلس شورای ملی حضور داشت و در دورۀ چهاردهم و شانزدهم نمایندۀ شیراز بود. معدل در کابینه هژیر معاونت نخست‌وزیری را بر عهده داشت و پس‌از استعفای هژیر، انجمن ادبی شب‌های شیراز را ایجاد کرد (رکن‌زاده، 1340، ج. 4/488) او به‌اتفاق گروهی از فعالان سیاسی شیراز ازجمله بهاءالدین پازارگاد، ضمن تأسیس جمعیت فارس، پیگیر امور فارس و شیراز بودند (روزنامۀ خورشید ایران، 1332، ش. 73/4). او مدتی سردبیر تهران‌مصور بود، همچنین به نمایندگی از مردم شیراز در مجلس مؤسسان دوم که در 1328 پس‌از سوءقصد به محمدرضا پهلوی تشکیل شد حضور داشت. معدل در سحرگاه 8اسفند1336 براثر سکتۀ قلبی در تهران درگذشت و طبق وصیتش در عتبات عالیات به خاک سپرده شد (روزنامۀ پارس، 1336، ش. 2076/2؛ رکن‌زاده، 1340، ج. 4/488). هدف پژوهش این است که با شیوۀ توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع مختلف، فعالیت معدل به‌عنوان نمایندۀ شیراز در مجلس شورای ملی، موضع وی در قبال ملی شدن نفت و فعالیت وی پس‌از مجلس شانزدهم تا کودتای 28مرداد بررسی شود.

پیشینۀ پژوهش

پژوهش‌ها در موضوع نمایندگان شیراز در مجلس شورای ملی اندک است و دربارۀ معدل السلطنه هیچ‌گونه اثر مستقلی وجود ندارد. اتحادیه (1395) در بررسی فعالیت مجلس سیزدهم به‌صورت کلی و گذرا به موضع‌گیری معدل در قبال دولت سهیلی و موضع‌گیری او دربارۀ ارتش و بودجه وزارت جنگ اشاره کرده است. مرادی خلج (1396) ضمن بررسی حوادث و رویدادهای شیراز در دوران ملی شدن نفت، افراد، گروه‌ها و احزاب سیاسی و موضع آن‌ها در قبال مصدق و ملی شدن نفت را واکاوی کرده و به‌صورت کوتاه نیز در آن به معدل اشاره شده است؛ ولی فقط به منابع مخالف معدل استناد و از پرداختن به فعالیت معدل در مجلس شانزدهم و رابطۀ او با جبهۀ ملی و توجه به منابع بی‌طرف و هم‌سو با وی خودداری کرده است؛ ازاین‌رو مقالۀ پیشِ رو در نوع خود، پژوهشی نوآورانه است که در آن به‌طور کامل به فعالیت یکی از نمایندگان شیراز در مجلس شانزدهم و موضع وی دربارۀ ملی شدن نفت با استفاده از منابع مختلف پرداخته است.

انتخابات مجلس شانزدهم در شیراز

انتخابات مجلس شانزدهم در 1328 برگزار شد، رأی‌گیری در هر حوزه، در تاریخی که انجمن نظارت تعیین می‌کرد انجام می‌شد. هیئت ‌نظارت از نمایندگان طبقات شش‌گانه تشکیل می‌شد. انتخابات از مهرماه شروع شد و در برخی حوزه‌ها تا آبان‌ماه ادامه یافت. هیئت ‌نظارت بر انتخابات مجلس شانزدهم در شیراز، آقا میرزا ابوالفضل محلاتی را به ریاست انتخاب کرد و فتاح پرهام نایب‌رئیس شد و محمود دهقان، حسن آزاد معدلی، ابوالقاسم برهان و فانی به منشی‌گری انتخاب شدند (روزنامۀ پارس، 1328، ش. 905/2). انتخابات از 24 الی 28مهر ادامه داشت و تبلیغات نامزدها در طول روزهای رأی‌گیری مجاز بود. رأی‌دهندگان از 8 تا 12 و از 3 تا 7 عصر می‌توانستند در رأی‌گیری شرکت کنند. ازجمله مسائلی که در شیراز انتخابات را تحت‌تأثیر قرار داد ترکیب هیئت نظارت بود. ترکیب هیئت نظارت به این دلیل به آن اعتراض شد که برخی از اعضای آن در شهرستان‌ها نامزد نمایندگی مجلس بودند. فتاح پرهام عضو هیئت نظارت بود و در فسا نامزد نمایندگی مجلس بود (روزنامۀ پارس، 1328، ش. 915/2). برخی نامزدها تجمع‌های اعتراضی را فرصتی برای تبلیغ قرار می‌دادند. در اعتراض به هیئت نظارت تجمعی برگزار شد، معدل برای معترضان سخنرانی کرد و تحت‌تأثیر سخنان وی اعتراض خاتمه یافت (استخر، 1328، ش. 1278/1).

با شمارش آرا، معدل با 37626 رأی به‌عنوان نماینده اول شیراز و جوان‌ترین نماینده انتخاب شد (روزنامۀ پارس، 1328، ش. 919/2). دیگر نمایندگان شیراز در این دوره عبارت بودند از: علی محمد دهقان، سید ابوالحسن رضوی، مهدی صدرزاده، و رضا حکمت ملقب به سردار فاخر که چند دوره ریاست مجلس را بر عهده داشت و در مجلس شانزدهم هم به ریاست رسید. هیئت نظارت بر انتخابات شیراز پس‌از پایان مهلت اعتراض‌ها و قبول نمایندگی توسط سردار فاخر، پایان انتخابات را اعلام کرد (استخر، 1328، ش. 1286/2).

حمایت روزنامۀ پارس نقش شایانی در ورود معدل به مجلس داشت، معدل به‌دلیل تبحر بسیاری که در سخنوری داشت توانست نظر مساعد مردم را به خود جلب کند. او با سخنرانی‌های خود تأثیر فراوانی در جلب افکار عمومی رأی‌دهندگان به نفع خود داشت (روزنامۀ پارس، 1328، ش. 913/2). معدل در حل مسائل و مشکلات قشر آسیب‌پذیر فعال بود و اقشار مختلف برای رسیدگی به مشکلات اقتصادی به او مراجعه می‌کردند و در منزل خود، پذیرای آن‌ها بود (روزنامۀ پارس، 1323، ش. 275/3؛ 1329، ش. 1011/3). برگزاری جشن‌های مذهبی به‌ویژه جشن ولادت حضرت علی(ع) و برگزاری عزاداری محرم که یا خودِ معدل شیرازی یا حسن آزاد معدلی به نمایندگی از او برگزار می‌کرد، در محبوبیت معدل بسیار مؤثر بود (روزنامۀ پارس، 1323، ش. 280/3؛ 1325، ش. 470/3)، همچنین کمک‌های مالی وی به ساخت کتابخانۀ ملی شیراز (دستغیب فعلی) که به‌طور ویژه‌ای در روزنامه‌های شیراز منعکس می‌شد در راهیابی او به مجلس شانزدهم تأثیر فراوانی داشت (روزنامۀ دستاویز، 1325، ش. 6/3).

مجلس شانزدهم

مجلس شانزدهم در 29بهمن1328 به‌طور رسمی کار خود را آغاز کرد (شجیعی، 1344، ص. 165). ترکیب نمایندگان ازنظر خاستگاه اجتماعی با مجالس پیشین تفاوت چندانی نداشت و بیشتر نمایندگان از طبقات مرفه جامعه بودند. از مجموع 131 نماینده، 85درصد نمایندگان را زمین‌داران، تجار و ثروتمندان یا کارمندان عالی‌رتبه دولت تشکیل می‌دادند (شجیعی، 1344، ص. 173). نمایندگان مجلس شانزدهم به 4 گروه تقسیم می‌شدند: 1. اقلیت جبهۀ ملی به رهبری مصدق؛ 2. فراکسیون طرف‌دار انگلیس متشکل از اعیان محافظه‌کار جنوب؛ 3. حدود 40 نماینده برجستۀ مستقل مانند ابوالقاسم امینی، خسرو قشقایی، ناصر ذوالفقاری؛ 4. اکثریت قریب‌به‌اتفاق نمایندگان سلطنت‌طلب. باوجود اینکه انتظار می‌رفت انتخابات مجلس شانزدهم آزادانه‌تر از دوره‌های پیش برگزار شود و نشریات ملی و محلی بر این نکته تأکید داشتند؛ ولی انتظارات برآورده نشد و ازسوی احزاب و گروه‌های سیاسی اعتراض‌هایی به برگزاری انتخابات صورت گرفت. این اعتراض‌ها در تهران منجر به ابطال انتخابات و رأی‌گیری مجدد شد و مصدق، حائری‌زاده، مکی، نریمان و شایگان از جبهۀ ملی به مجلس راه یافتند (آبراهامیان، 1384، ص. 321) و با نام فراکسیون وطن به فعالیت پرداختند (موحد، 1395، ج. 2/565).

معدل و جبهۀ ملی

در جلسۀ سوم مجلس، هیئت‌رئیسه انتخاب شد و سردار فاخر که در انتخابات شیراز پس‌از معدل نمایندۀ دوم شیراز بود به ریاست مجلس رسید (روزنامۀ رسمی کشور شاهنشاهی ایران، 1328، ش. 1470/2). معدل باوجود اینکه به‌عنوان نمایندۀ اول شیراز انتخاب شده بود با 4 ماه تأخیر، سه‌شنبه 24تیر راهی تهران شد. او از جلسۀ چهل و هشتم در جلسات شرکت کرد. معدل دلیل غیبت خود را اقامت در شیراز و ارتباط بیشتر با موکلان خود و اطلاع بیشتر از کمبودها و اوضاع شهر عنوان کرد. او در زمان حضور در شیراز برای بهبود کارها فعال بود و درزمینۀ مبارزه با آفت سن و ‌ملخ و انتقال آب «شش پیر» از اردکان (سپیدان) به شیراز با مسئولان همکاری می‌کرد، او همچنین درزمینۀ مبارزه با مالاریا، تأمین آب کشاورزی، راه‌سازی، تأمین نان و بهبود کیفیت آن تلاش می‌کرد (روزنامۀ پارس، 1329، ش. 1022/3). تأخیر در حضور در مجلس ازطرف معدل در دوره‌های پیشین مجلس نیز سابقه داشت؛ وی در مجلس چهاردهم نیز با تأخیر بسیاری به تهران عزیمت کرد و این موضوع با انتقاد گروه‌های سیاسی مواجه شد، جمعیت آزادگان شیراز معدل را تعزیه‌گردان وکلای تحمیلی دانست و به غیبت یازده‌ماهۀ وی در مجلس انتقاد کرد (روزنامۀ اقیانوس، 1323، ش. 33/3). معدل از دورۀ نهم تا سیزدهم، نمایندگی مردم جهرم را بر عهده داشت. او تمایل فراوانی داشت از حوزۀ نمایندگی شیراز که زادگاهش بود به مجلس وارد شود؛ بنابراین تلاش می‌کرد تا ازطریق ارتباط بیشتر با مردم و رسیدگی به مشکلات آن‌ها زمینه را برای انتخاب خود از حوزۀ شیراز فراهم کند. در دورۀ چهاردهم به نمایندگی از شیراز به مجلس راه یافت؛ ولی در دورۀ پانزدهم در مجلس حضور نداشت و در این مدت بر فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی خود افزود و در انتخابات مجلس شانزدهم به نمایندگی از شیراز به مجلس راه یافت. علاقه‌مندی معدل به انجام فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی در زادگاهش، شیراز، دلیل اصلی غیبت او در جلسات ابتدایی مجلس شانزدهم بود.

نخستین گرایش‌های معدل به جبهۀ ملی در ‌هنگام بازداشت حسین فاطمی آشکار شد. بازداشت فاطمی در پی مخالفت شدید با رزم‌آرا صورت گرفت. فاطمی طبعی تند و قلمی صریح داشت و دولت را فاسد و رشوه‌خوار می‌دانست. پس‌از دیدار بدون نتیجۀ فاطمی و رزم‌آرا، حملات فاطمی ادامه یافت تا اینکه فاطمی بازداشت و باختر امروز توقیف شد (ناظم، 1387، ص. 128). مصدق در نطق پیش‌از دستور به رزم‌آرا حمله کرد و در اعتراض به بازداشت حسین فاطمی گفت: «ای خاک بر سر این دولت که با مدیر روزنامه این طور رفتار می‌کند. به این دولت هر ناسزا و هر فحش و هرچه در این مجلس بگویند کم است». مصدق بقیۀ وقت خود را در اختیار معدل قرار داد. معدل نیز بازداشت فاطمی را «کار زشت و بدی» قلمداد کرد. معدل، باوجود دفاع از فاطمی درصدد تبرئۀ دولت رزم‌آرا نیز برآمد و بازداشت فاطمی را بدون اجازه دولت دانست که بقایی نمایندۀ فراکسیون جبهۀ ملی این گفتۀ معدل را نپذیرفت. معدل در ادامۀ نطق خود، جبهۀ ملی را به رعایت اعتدال سفارش کرد و خاطرنشان کرد که عصبانیت آن‌ها و بر زبان آوردن کلمات زننده فرصت اعتراض و انتقاد را از نمایندگان سلب می‌کند. وی اظهار داشت که نمایندگان اکثریت و اقلیت در این مقطع حساس باید جبهۀ واحدی را تشکیل دهند، تا بهتر بتوانند حقوق خود را حفظ کنند. او از دولت نیز خواست که به تمام ارکان حکومت ملی احترام بگذارد و توجه بیشتری به روزنامه‌نگاری داشته باشد (روزنامۀ رسمی کشور شاهنشاهی ایران، 1329، ش. 1706/3). معدل موضع میانه‌ای اتخاذ کرد و در عین اینکه از فاطمی و جبهۀ ملی طرفداری می‌کرد، در همان حال جانب احتیاط را نگاه می‌داشت و ضمن انتقاد از اقدام دولت رزم‌آرا در بازداشت فاطمی، نمایندگان جبهۀ ملی را به رعایت اعتدال دعوت می‌کرد، معدل از این طریق می‌خواست جو متشنج توأم با سوءظن بین جبهۀ ملی و رزم‌آرا را آرام کند.

معدل در جلسۀ نود و هفتم در پنجم‌ دی‌ماه موضوع مطبوعات را در نطق پیش‌از دستور خود مطرح کرد و قانون مطبوعات مجلس پانزدهم را مغایر کار مطبوعاتی و محدودکنندۀ مطبوعات دانست و خواهان لغو این قانون توسط مجلس شانزدهم شد (روزنامۀ رسمی کشور شاهنشاهی ایران، 1329، ش. 1710/4). مطابق مصوبۀ مجلس پانزدهم که سوءقصد به شاه سبب تعجیل در تصویب آن شد (عظیمی، 1372، ص. 274)، نشریات در صورت اهانت به پادشاه و خانوادۀ سلطنتی و اهانت به اسلام بی‌درنگ توقیف می‌شدند. هتک حرمت خانوادۀ سلطنتی از شمول جرائم مطبوعاتی خارج و تأکید شد دادگاه خارج از نوبت به این اتهام رسیدگی کند و تا زمان صدور رأی دادگاه، نشریه در توقیف بماند. براساس بند «ج» این قانون، اشخاصی که نشریۀ آن‌ها توقیف می‌شد، مادام که تکلیف آن‌ها مشخص نشده بود، حق انتشار نشریۀ دیگری نداشتند (روزنامۀ رسمی کشور شاهنشاهی ایران، 1327، ش. 1184/4). معدل این قانون را غل‌وزنجیری بر پای جراید می‌دانست و بر الغای آن پافشاری می‌کرد. نامبرده اعتقاد داشت افرادی که براساس این قانون به آن‌ها ظلم و ستم شده ‌است باید از آن‌ها اعاده حیثیت شود و تمام آثار قانون قبلی باید از بین برود (روزنامۀ رسمی کشور شاهنشاهی ایران، 1329، ش. 1720/8).

معدل پیشنهاد کرد ارباب جراید علاوه‌‍‌بر سواد باید ازنظر اخلاقی تأیید شوند و صلاحیت اخلاقی آن‌ها نیز باید توسط شورای عالی فرهنگ تأیید شود؛ ولی اعضای این شورا نباید منصوب وزیر فرهنگ باشند (روزنامۀ رسمی کشور شاهنشاهی ایران، 1329، ش. 1721/6). پیگیری‌های معدل و جبهۀ ملی سبب شد رزم‌آرا تمامی قوانین مطبوعاتی به‌جز قانون اولیه 1326ق را لغو کند (عظیمی، 1372، ص. 316). پیگیری لغو قانون مطبوعات توسط معدل را می‌توان همراهی او با جبهۀ ملی قلمداد کرد، جبهۀ ملی و مصدق به آزادی بیان معتقد بودند و دورۀ نخست‌وزیری مصدق یکی از ادوار درخشان آزادی مطبوعات در ایران است. معدل نیز چندی سردبیر تهران‌مصور بود و با محمد مسعود مدیرمسئول مرد امروز سابقۀ همکاری داشت و با توجه به سابقۀ کار مطبوعاتی مسائل مطبوعات را پیگیری می‌کرد، هرچند همکاری معدل با مسعود، مشکلاتی برای او ایجاد کرد.

عبدالقدیر آزاد، معدل را به مشارکت در قتل محمد مسعود (1280-1326) سردبیر مرد امروز متهم کرد. معدل اختلافات مالی با محمد مسعود را کتمان نکرد؛ ولی او را بهترین دوست خود نامید و اظهار داشت که هیچ‌گونه نقشی در این رویداد نداشته است (روزنامۀ رسمی کشور شاهنشاهی ایران، 1330، ش. 1870/5). کشمکش میان آزاد و معدل بر سر قتل مسعود در جلسات بعدی نیز ادامه یافت و در جلسۀ انتخاب امیر علائی به وزارت کشور به جدال لفظی شدید میان آن‌ها منجر شد (روزنامۀ رسمی کشور شاهنشاهی ایران، 1330، ش. 1889/7).

     سبک روزنامه‌نگاری محمد مسعود، دشمنی گروه‌های مختلف را با وی برانگیخته بود. او ضمن اختلافات شدید با روزنامۀ اطلاعات، با قوام ‌السلطنه ناسازگاری داشت و با ثروتمندان نیز مخالف بود و در مخالفت با حزب توده مقالات بسیاری علیه نهضت جهانی طبقۀ کارگر منتشر می‌کرد. آزاد در این زمان از مخالفان مصدق بود، ازآنجاکه معدل به‌نفع جبهۀ ملی فعالیت می‌کرد، مورد هجمۀ عبدالقدیر آزاد قرار گرفت. افراد و گروه‌های مختلف قتل محمد مسعود را بهانه‌ای برای بی‌اعتبار کردن رقبای خود قرار می‌دادند و یکدیگر را به قتل محمد مسعود متهم می‌کردند. در سال 1335 خسرو روزبه از اعضای حزب توده به قتل مسعود اعتراف کرد (شیفته، 1363، ص. 395). کیانوری دبیر کل حزب توده نیز مشارکت روزبه در قتل مسعود را تائید کرد. براساس خاطرات کیانوری، خسرو روزبه گروهی تروریستی تشکیل داده بود. این گروه تصمیم می‌گیرد افرادی را ترور کند و آن را به گردن دربار بیندازد. ترور محمد مسعود سردبیر نشریه مرد امروز نخستین اقدام آن‌ها بود (کیانوری، 1371، ص. 150). با توجه به اطلاعات منابع مختلف و اعتراف خسرو روزبه و تأیید کیانوری، دست داشتن معدل در قتل محمد مسعود ادعایی بی‌اساس بود. 

معدل و ملی شدن نفت

مجلس شورای ملی در 30مهر1326 موافقت‌نامه قوام-سادچیکف در باب ایجاد شرکت مختلط نفت ایران و شوروی را رد و استیفای حقوق ملت دربارۀ نفت جنوب را به دولت محول کرد و با این اقدام قرارداد 1933/1312 را خلاف مصالح کشور اعلام و دولت را موظف کرد درصدد اصلاح آن برآید. تجدیدنظر در قرارداد 1933/1312 به‌صورت قرارداد الحاقی گس-گلشاییان مطرح شد (ناظم، 1387، ص. 118). قرارداد الحاقی در آخرین روزهای مجلس پانزدهم ارائه شد. دولت در نظر داشت مجلس را غافلگیر کند تا در فرصت کمی که از عمر مجلس پانزدهم باقی مانده بود این قرارداد تصویب شود (فاتح، 1358، ص. 396). مجلس شانزدهم مذاکره پیرامون قرارداد الحاقی را پی گرفت. در جلسۀ هفتاد و سوم، 27مهر1329 در پی موافقت رزم‌آرا با قرارداد گس-گلشاییان، طرح استیضاح رزم‌آرا مطرح شد. مصدق اظهار داشت ازآنجاکه رزم‌آرا با قرارداد گس‌گلشاییان موافق است و این قرارداد حقوق ملت ایران را پایمال می‌کند؛ بنابراین رزم‌آرا باید استیضاح شود. صالح، حائری‌زاده، مصدق و مکی از اقلیت جبهۀ ملی، علیه رزم‌آرا سخنرانی کردند. معدل به‌اتفاق رفیع و نبوی پیشنهاد کرد که استیضاح به‌صورت رأی ساکت گرفته شود. معدل، رفیع و نبوی‌زاده بر این باور بودند که دولت باید دربارۀ قرارداد مذاکره کند و نتیجه را به کمیسیون نفت گزارش دهد. در ادامه، دربارۀ سکوت رأی‌گیری شد و به‌صورت نشست‌وبرخاست اکثریت نمایندگان قیام کردند و رأی سکوت تصویب شد (روزنامۀ رسمی کشور شاهنشاهی ایران، 1329، ش. 1659/14). معدل در جریان استیضاح دوم دولت رزم‌آرا که نمایندگان جبهۀ ملی آن را مطرح کردند، به دولت رأی اعتماد داد (روزنامۀ رسمی کشور شاهنشاهی ایران، 1329، ش. 1736/8). دربار، رزم‌آرا، آمریکا و انگلیس موجودیت مجلس را تهدید می‌کردند و احتمال انحلال مجلس شدت گرفت. معدل برای حفظ مجلس و جلوگیری از انحلال آن، در تلاش بود اقدام‌های تند مجلس و نمایندگان جبهۀ ملی را تعدیل کند. عظیمی در این باره چنین می‌نویسد: «مجلس که موجودیت خود را در خطر می‌دید به بسیاری از تقاضاهای استیضاح دولت رأی سکوت می‌داد و حتی در بعضی موارد به دولت رأی آشتی‌جویانه اعتماد می‌داد» (عظیمی، 1372، ص. 321).

رزم‌آرا با موافقت انگلیس، آمریکا و رضایت نسبی دربار برای تصویب قرارداد الحاقی، به نخست‌وزیری رسید، اما کاری از پیش نبرد و در 16اسفند فدائیان اسلام او را ترور کرد. معدل، واکنشی به قتل رزم‌آرا نشان نداد. او در نخستین نشست مجلس که پس‌از قتل رزم‌آرا، 17اسفند، برگزار شد و مجلس به‌شدت تحت‌تأثیر این واقعه بود شرکت نکرد (روزنامۀ رسمی کشور شاهنشاهی، 1329، ش. 1771/1). در جلسۀ بعدی از کنار قتل رزم‌آرا به‌راحتی گذشت و در نطق خود دربارۀ هجوم ملخ به جنوب ایران صحبت کرد (روزنامۀ رسمی کشور شاهنشاهی، 1329، ش. 1773/2). مخالفان این سخنان را نشانه بی‌توجهی معدل به امور مهم و اساسی کشور می‌دانستند و معتقد بودند معدل به‌جای پرداختن به مسائل کلان از هجوم ملخ صحبت می‌کند؛ ولی نمی‌توان این مسائل را بی‌اهمیت دانست؛ زیرا هجوم ملخ به مزارع فارس خسارات فراوانی به کشاورزان وارد ساخته بود و پیگیری این امور از طرف معدل را می‌توان نشانۀ توجه او به حوزه انتخابیه خود دانست. بیشتر روزنامه‌های چپ این انتقادها را مطرح می‌کردند، که خود داعیۀ دفاع از حقوق طبقات کشاورز و کارگر را داشتند. ایران در بخش کشاورزی از آمریکائی‌ها کمک‌های مشاوره‌ای و مالی دریافت می‌کرد و ناحیۀ فارس نیز از این کمک‌ها برخوردار می‌شد. مبارزه با آفات و بیماری‌ها در بخش کشاورزی در فارس عمدتاً توسط نمایندگی اصل چهار ترومن اجرا می‌شد و ازآنجاکه معدل خود از مالکان بزرگ شیراز و فارس بود این کارها را پیگیری می‌کرد. اتحادیه فلاحتی فارس که معدل از اعضای اصلی آن بود از کمک‌های مشاوره‌ای آمریکایی‌ها بهره‌مند می‌شد و در جلسات این اتحادیه مشاوران آمریکایی حضور پیدا می‌کردند.

پس‌از قتل رزم‌آرا، حسین علاء برای نخست‌وزیری به مجلس معرفی شد. معدل در نطق پیش‌از دستور جلسۀ یک‌صد و سی و پنجم به دفاع از علاء پرداخت که سیاست‌مداری محافظه‌کار و معتدل بود (همایون کاتوزیان، 1399، ص. 216). حسین علاء فرزند علاء السلطنه (حاکم تهران در انقلاب مشروطه) مانند پدرش ابتدا وارد وزارت امور خارجه شد و در سمت‌های بسیاری ازجمله وزیرمختاری ایران در آمریکا و اسپانیا ایفای وظیفه کرد. نامبرده در مجلس پنجم از مخالفان انقراض قاجاریه بود. معدل، علاء را فرد پاکدامنی می‌دانست که هیچ‌گاه گرد بدی نگشته است... «رجال بزرگ در ایران زیاد نیستند و نباید آن‌ها را مورد اتهام قرار دهیم و ساحت آن‌ها را آلوده کنیم، اما در عین حال باید حق انتقاد و اعتراض داشته باشیم». او در ادامه در دفاع از مصدق به نقد سخنان آشتیانی نمایندۀ مجلس پرداخت که به جبهۀ ملی انتقاد کرد بود: «مگر آن روز من و شما بدنبال آنها{جبهۀ ملی} نرفتیم و رأی ندادیم؟ چطور جرأت می‌کنید به مصدق بد بگویید؟ باید رجال خود را عزیز بداریم، که مملکت محتاج به مردان لایق و پاکدامن است» (روزنامۀ رسمی کشور شاهنشاهی ایران، 1330، ش. 1797/7). دفاع معدل از علاء با توجه به پایگاه طبقاتی معدل، مسئلۀ دور از انتظاری نبود. علاء همواره مورد احترام زمین‌داران محافظه‌کار ایران بود و معدل نیز در شمار ملاکان و زمین‌داران بزرگ فارس به‌ حساب می‌آمد. علاوه‌بر این، حسین علاء ریاست هیئت‌مدیره بنیاد ایران را بر عهده داشت که توسط محمد نمازی در نیویورک تشکیل شد و معدل نیز عضو این بنیاد بود[1] (روزنامۀ پارس، 1331، ش. 1281/2).

علاء با جبهۀ ملی روابط دوستانه برقرار کرد و از مجلس رأی اعتماد گرفت (عظیمی، 1372، ص. 336). با نخست‌وزیری علاء، کمیسیون نفت که 5 نفر از اعضای آن از نمایندگان جبهۀ ملی بودند، مأموریت یافت که از 21دی1329 تا دو ماه بعد، گزارشی را به مجلس ارائه دهد. این کمیسیون از 9بهمن تا 17اسفند1329 دوازده جلسه برگزار کرد و 17اسفند ملی شدن نفت را تصویب کرد (فاتح، 1358، ص. 408). در جلسۀ یک‌صد و بیست و هشتم مجلس که 24اسفند تشکیل شد. مصدق ملی شدن نفت را مطرح کرد و نمایندگان پیشنهاد کمیسیون نفت را تأیید کردند. معدل در شمار نمایندگانی بود که بدین پیشنهاد رأی مثبت داد (روزنامۀ رسمی کشور شاهنشاهی ایران، 1329، ش. 1785/4).

معدل در جریان تصویب قوانین مربوط به اجرای ملی شدن نفت نیز پیشنهاد‌هایی ارائه می‌کرد. براساس ماده هشت قانون ملی شدن نفت تمامی پیشنهاد‌های هیئت مختلط (پنج نفر از نمایندگان مجلس و پنج نفر از نمایندگان سنا) که برای تصویب مجلس شورای ملی تهیه می‌شد به کمیسیون نفت ارجاع می‌گردید (فاتح، 1358، ص. 410). معدل به‌منظور اصلاح این ماده، پیشنهادی بدین‌صورت ارائه کرد: پیشنهادهای هیئت مختلط پس‌از تصویب مجلس سنا و شورای ملی به‌موقع اجرا گذاشته می‌شود (روزنامۀ رسمی کشور شاهنشاهی ایران، 1330، ش. 1810/27).

انگلیس تمایل داشت پس‌از علاء، سید ضیاءالدین طباطبایی را به نخست‌وزیری برساند. به باور مقام‌های انگلیسی سید ضیاء تنها فردی بود که می‌توانست از حیثیت آن‌ها در موضوع نفت دفاع کند؛ اما اوضاع به‌گونه‌ای پیش رفت که برخلاف نظر انگلیسی‌ها مصدق به نخست‌وزیری رسید (عظیمی، 1372، ص. 343). پس‌از استعفای علاء، مصدق به‌طور غیرمنتظره‌ای پیشنهاد نخست‌وزیری را پذیرفت. مصدق دلیل پذیرش نخست‌وزیری را جلوگیری از قدرت‌گیری سید ضیاء دانست. به اعتقاد او در صورت نخست‌وزیری سید ضیاء، ملی شدن نفت به سرانجام نمی‌رسید: «دولت جدید خط بطلان بر روی تمام کارهایی که شده است خواهد کشید» (مصدق، 1359، ص. 120). در جلسۀ 15اردیبهشت 1330 موضوع رأی اعتماد به مصدق مطرح شد. گروهی 21نفره به طرف‌داری از مصدق نامه نوشتند که معدل نیز در شمار آنان بود. از 102 نماینده حاضر 99 نفر به مصدق رأی دادند و معدل نیز در شمار موافقان و رأی‌دهندگان به مصدق بود (روزنامۀ رسمی کشور شاهنشاهی ایران، 1330، ش. 1714/5).

معدل اعتقاد داشت برای موفقیت دولت در مذاکرات نفت باید به‌طور همه‌جانبه به مصدق کمک شود. وی به‌عنوان مخبر کمیسیون دارائی از انتقال 14 میلیون لیره از پشتوانۀ اسکناس به حساب دولت دفاع کرد (روزنامۀ رسمی کشور شاهنشاهی ایران، 1330، ش. 1878/7). به‌دلیل تحریم نفت، دولت ایران با بحران اقتصادی مواجه شد و برنامۀ اقتصاد بدون نفت ازسوی مصدق در پیش گرفته شد. او در این زمینه با دکتر شاخت آلمانی مشورت کرد. باوجود توصیۀ دکتر شاخت مبنی‌بر چاپ اسکناس برای غلبه بر بحران اقتصادی، مصدق آن را نپذیرفت و به فروش اوراق قرضه اقدام کرد (موحد، 1395، ج. 2/577). معدل در لایحۀ صدور اوراق قرضۀ ملی در حمایت از دولت سنگ تمام گذاشت. معدل در این باره در مجلس سخنرانی و نمایندگان را به موافقت با آن دعوت کرد و گفت: «ملت از این طریق می‌خواهد پشتیبانی خود را از دولت اعلام کند. نظیر این وقایع در کشور ما کم‌تر دیده شده است. ما می‌توانیم بدین طریق هم ازنظر مالی به دولت کمک کنیم و هم احساسات ملی خود را بروز دهیم» (روزنامۀ رسمی کشور شاهنشاهی ایران، 1330، ش. 1884/10).

معدل علاوه‌بر فعالیت در مجلس، در مطبوعات نیز به حمایت از قرضۀ ملی پرداخت. او به‌عنوان نایب‌رئیس شورای عالی کشاورزی، در رادیو تهران از کشاورزان و مالکان درخواست کرد که به خرید اوراق قرضۀ ملی اقدام کنند. نامبرده اظهار داشت: دولت مصدق نخستین دولت ملی است که با پشتیبانی افکار عمومی روی کار آمده است و مورد اعتماد آحاد مردم ایران است، وظیفۀ هر فرد وطن‌پرست است که بستگان خود را به خرید اوراق تشویق کند (روزنامۀ کیهان، 1330، ش. 2598/3). اتحادیۀ فلاحتی شیراز که معدل در آن عضویت داشت در خرید اوراق قرضۀ ملی با دولت همراهی کرد. این اتحادیه اعضای خود و عموم مردم شیراز را به خرید اوراق تشویق و آن‌ها را دعوت می‌کرد دسته‌جمعی برای خرید اوراق به بانک ملی مراجعه کنند (روزنامۀ پارس، 1330، ش. 1232/4). این اتحادیه با انتشار آگهی در روزنامه‌های شیراز ضمن حمایت از طرح، عموم مردم شیراز به‌ویژه مالکان را به خرید اوراق تشویق می‌کرد (روزنامۀ پارس، 1330، ش. 1237/2). روزنامۀ پارس کارزار وسیعی را در حمایت از این طرح به راه انداخته بود. این روزنامه اخبار خرید اوراق و مبالغی که افراد برای خرید اختصاص می‌دادند منتشر می‌کرد و گزارش‌هایی از مشارکت اقشار مختلف ازجمله دانش‌آموزان، فرهنگیان، کارگران و پزشکان را به اطلاع مخاطبان خود می‌رساند (روزنامۀ پارس، 1330، ش. 1236/4). روزنامۀ پارس در واکنش به فدائیان اسلام و حزب توده که خرید اوراق قرضه را تحریم کرده بودند، از خرید اوراق قرضه حمایت می‌کرد و مخالفت با خرید این اوراق را مخالفت با آزادی و مشروطیت می‌دانست (روزنامۀ پارس، 1330، ش. 1235/3).

پس‌از آنکه نمایندگان سلطنت‌طلب بر شدت مخالفت با مصدق افزودند، معدل برای دفاع از دولت تلاش‌هایی در مجلس و بیرون از مجلس انجام داد. در همین زمینه جلسه‌ای شبانه با حضور حسین فاطمی، امیر تیمور کلالی و مهدی پیراسته از نمایندگان مجلس شانزدهم برگزار کرد. پیراسته، رهبری مخالفان مصدق را بر عهده داشت و از هیچ کوششی در زمین‌گیر کردن مصدق خودداری نمی‌کرد. معدل دلیل مخالفت پیراسته با مصدق را جویا شد و او آیندۀ نامعلوم ایران براثر سیاست‌های مصدق را دلیل مخالفت خود ذکر کرد. او پیشنهاد کرد که پیراسته از نمایندگی استعفا دهد و با پذیرش منصب دولتی به جبهۀ موافقان مصدق بپیوندد و شغل بازرس سفارتخانه‌های ایران در اروپا را به وی پیشنهاد کرد (صدقی، مصاحبه، 1365). تلاش‌های معدل بر جناح اقلیت مجلس مؤثر افتاد و موضع آن‌ها در مخالفت با مصدق تعدیل شد و طی اعلامیه‌ای اظهار داشتند؛ چون مصدق می‌خواهد با حضور در سازمان ملل از حق ایران دفاع کند برای اثبات یکدلی، از مخالفت با دولت دست می‌کشند (روزنامۀ پارس، 1330، ش. 1197/2).

در شیراز و در همراهی با مصدق تجمع‌های مردمی برگزار می‌شد که معدل در آن شرکت می‌کرد. در مجلس عزاداری محرم که او در مسجد مشیر برگزار می‌کرد مردم به مصدق ابراز احساسات و برای موفقیت وی در دفاع از ایران دعا می‌کردند. معدل به حمایت از مصدق و کاشانی تلگرافی به دفتر نخست‌وزیری و آیت‌الله کاشانی ارسال کرد (روزنامۀ پارس، 1330، ش. 1200/2). انجمن روزنامه‌نگاران فارس که معدل ریاست آن را بر عهده داشت، طی تلگرافی به دفتر نخست‌وزیری، مصدق را گاریبالدی ایران نامید. این انجمن از اقدام‌های معدل در نزدیکی اقلیت و اکثریت مجلس شانزدهم و حمایت از دولت مصدق سپاسگزاری کرد (روزنامۀ پارس، 1330، ش. 1196/3).

معدل تحت‌تأثیر جبهۀ ملی، از مشارکت مردم در کارها دفاع می‌کرد. در جلسۀ یک‌صد و هشتادم مجلس اظهار داشت: «مردم را باید در کارها مشارکت دهیم تا به‌تدریج راه حکومت بر خودشان را فرابگیرند تا زمانی که به مجلس می‌آیند مردان باتجربه‌ای باشند» (روزنامۀ رسمی کشور شاهنشاهی ایران، 1330، ش. 1897/11). معدل در مقالاتی که در روزنامۀ پارس منتشر می‌کرد نیز به این موضوع می‌پرداخت. وی اعتقاد داشت که افراد باید ابتدا در انتخابات انجمن شهر و انجمن‌های ایالتی و ولایتی شرکت کنند تا شیوۀ مشارکت در امور را فرابگیرند. در شمارۀ 928 روزنامۀ پارس، مقاله‌ای با عنوان «راجع‌به انتخابات شهرداری» از معدل منتشر شد (روزنامۀ پارس، 1328، ش. 928/2). معدل، مقاله‌ای با عنوان «ملی شدن نفت بالاتر از شکست آذربایجان برای توده‌ای‌هاست» منتشر کرد (روزنامۀ پارس، 1328، ش. 1154/2). در شماره 1360 روزنامۀ پارس نیز مقاله‌ای با عنوان «اگر بهتر از مصدق سراغ دارید بیاورید» منتشر کرد. معدل در این مقالات و در سخنرانی‌هایی که به مناسبت‌های ملی ایراد می‌کرد در کنار دفاع از مصدق و جبهۀ ملی به لزوم مشارکت مردم در کارها نیز می‌پرداخت (روزنامۀ پارس، 1331، ش. 1360/2).

معدل در جلسۀ یک‌صد و نود و سوم مجلس در نطق پیش‌از دستور، به طرف‌داری از مصدق و جبهۀ ملی سخن گفت و خود را طرف‌دار دولت دانست. او از آزادی بیان دفاع کرد و ملی شدن نفت را نشانۀ بیداری و سرزنده بودن مردم قلمداد کرد. او مصدق را رهبری شایسته دانست و اظهار داشت: «ملی شدن نفت توسط مصدق نشان داد که اگر برای هر کار اساسی رهبری شایسته پیدا شود مردم از او پیروی می‌کنند» (روزنامۀ رسمی کشور شاهنشاهی ایران، 1330، ش. 1949/7).

آخرین (شانزدهمین) جلسۀ مجلس یکشنبه 15دی1330 برگزار شد. در این جلسه سه فوریت طرح پیشنهادی راجع به کمیسیون انتخابات به تصویب رسید (روزنامۀ رسمی کشور شاهنشاهی ایران، 1330، ش. 2052/3). پس‌از این مجلس جلسۀ علنی نداشت و در 27بهمن1330 جلسۀ خصوصی نمایندگان تشکیل شد. در این جلسه مقرر شد هیئت‌رئیسۀ مجلس در دورۀ فترت و تا پیش‌از شروع به کار مجلس هفدهم امور مجلس را انجام دهند. دو روز بعد سردار فاخر رئیس مجلس در نطقی رادیویی پایان کار مجلس شانزدهم را اعلام کرد. او مجلس شانزدهم را از متشنج‌ترین مجالس ایران و در عین حال کامیاب‌ترین مجلس تاریخ ایران نامید (روزنامۀ رسمی کشور شاهنشاهی ایران، 1330، ش. 2052/3).

مجلس شانزدهم و اقدام‌های آن را جبهۀ ملی تأیید می‌کرد. دکتر فاطمی سرمقالۀ باختر امروز، سه‌شنبه 29بهمن1330 را به این مجلس اختصاص داد. وی در مقاله‌ای با عنوان «درود بر آن‌هایی که زنجیرهای اسارت را پاره کردند و نام مجلس شانزدهم را جاودانه ساختند»، به دفاع از مجلس شانزدهم پرداخت. وی در بخشی از این سرمقاله بدین موضوع اشاره کرد که گروه اقلیت، جو مجلس را به‌گونه‌ای پیش برد که نمایندگان ترجیح دادند یک ماه پیش‌از پایان مجلس به حوزه‌های خود بروند و به درد دل مردم گوش دهند؛ «زیرا مجلس جایگاهی برای اراجیف شوشتری، فریادهای گوش‌خراش پیراسته، لال‌بازی‌های نصرتیان و عربده‌جوئی‌های تیمورتاش بود و این نمایندگان نمی‌خواستند وقت خود را به این امور تلف کنند» (شیفته، 1385، ص. 165).

معدل در مجلس شانزدهم هیچ‌گونه موضع‌گیری علیه مصدق نداشت. نمی‌توان او را در وفاداری به مصدق در ردیف افرادی چون حسین فاطمی به شمار آورد؛ ولی مسلماً در همراهی با دولت مصدق و جبهۀ ملی بهتر از عبدالقدیر آزاد عمل کرد که زمانی از وفاداران مصدق و جبهۀ ملی بود و در ادامه به دشمن قسم‌خوردۀ مصدق تبدیل شد، معدل نیز مانند بسیاری از نمایندگان در برخی مواقع با سیاست‌های مصدق موافق نبود؛ ولی منصفانه نیست معدل، شوشتری، پیراسته و دیگر نماینده‌ها را در همراهی با مصدق در یک ردیف قرار دهیم. رضوی دیگر نمایندۀ شیراز مخالف مصدق بود و خود به‌صراحت بدین موضوع اقرار می‌کرد (مرادی خلج، 1397، ص. 387)؛ ولی معدل هیچ موضعی علیه مصدق در مجلس شانزدهم نداشت و پیوسته می‌کوشید جو متشنج مجلس در مخالفت با مصدق را آرام کند و برای اهداف میهن‌پرستانه مصدق و جبهۀ ملی گام بردارد.

معدل پس‌از مجلس شانزدهم

معدل پس‌از پایان کار مجلس شانزدهم، 6 ‌بهمن1330 وارد شیراز شد و از وی استقبال کردند. محمد مهدی نمازی نمایندۀ مجلس چهاردهم از حمایت معدل از مصدق قهرمان ملی ایران سپاسگزاری و از نامزدی او در انتخابات مجلس هفدهم حمایت کرد (روزنامۀ پارس، 1330، ش. 1246/4). روزنامۀ پارس به‌پاس دفاع معدل از مصدق، او را «قهرمان لطف و سخن» نامید (روزنامۀ پارس، 1330، ش. 1245/3). این اقدام پارس در حمایت از معدل را می‌توان زمینه‌سازی برای انتخابات مجلس هفدهم قلمداد کرد. این روزنامه سرمقاله‌های خود را به انتخابات اختصاص می‌داد. معدل تمایل خود به نامزدی را در مصاحبه‌ای با روزنامۀ پارس اعلام کرد. او خود را وکیل و خدمتگزار مردم خواند و شرکت نفت ایران و انگلیس سابق و کمونیست‌ها را از مخالفان خود دانست که به‌دلیل همراهی با ملی شدن نفت و حمایت از مصدق با او مخالفت می‌کنند. معدل در جلسات انجمن فلاحتی نیز نهضت ملی مصدق را «نهضتی مقدس» برای جلوگیری از نفوذ بیگانگان به شمار آورد و اظهار امیدواری کرد نمایندگانی در مجلس حضور یابند که در برابر کمونیسم، انگلیس و هر کشوری که چشم طمع به این کشور دوخته سدی آهنین بسازند (روزنامۀ پارس، 1330، ش. 1249/3). معدل در مجلس سیزدهم و در زمان حضور نیروهای متفقین در ایران، به برقراری رابطه با دول متفق به‌ویژه انگلیس و آمریکا تمایل داشت و از امضای پیمان‌نامه و قرارداد جهت استفاده از امکانات آن‌ها برای پیشرفت کشور طرف‌داری می‌کرد؛ اما پس‌از ملی شدن نفت، به طرف‌داری از گرایش‌های استقلال‌طلبانه و ضد استعماری جبهۀ ملی و مصدق پرداخت.

در جلسات انجمن روزنامه‌نگاران فارس معدل به‌عنوان رئیس و سخنگوی انجمن بر حمایت از جبهۀ ملی تأکید می‌کرد. او در جلسۀ چهاردهم بهمن1330 جبهۀ ملی را نمونۀ اشتراک و همدلی تعداد اندکی از نمایندگان نامید که باوجود تعداد اندک، چون منافع شخصی را فدای منافع ملی کردند توانستند کاری عظیم در تاریخ ایران انجام دهند و اکنون از حمایت افکار عمومی برخوردارند (روزنامۀ پارس، 1330، ش. 1248/3). انجمن روزنامه‌نگاران چهارشنبه 23بهمن در منزل معدل نظر رسمی و نهایی خود دربارۀ نامزدهای انتخاباتی را اعلام کرد. در این جلسه معدل و استخر به‌عنوان نامزد انجمن در انتخابات مجلس هفدهم معرفی شدند (روزنامۀ پارس، 1330، ش. 1252/4). معدل در تجمع‎های مردمی و جلسات انجمن روزنامه‌نگاران و اتحادیۀ فلاحتی از مصدق و جبهۀ ملی حمایت می‌کرد، مردم نیز معدل را «وطن‌پرست» می‌دانستند و از نامزدی او حمایت می‌کردند. اصفهانی‌های مقیم شیراز ضمن سپاس از همراهی با مصدق، از نامزدی معدل در انتخابات مجلس هفدهم حمایت ‌کردند (روزنامۀ پارس، 1330، ش. 1255/4). 

علی نقی بهروزی مدیرمسئول روزنامۀ دستاویز از نامزدی معدل حمایت کرد و او را از مفاخر فارس، و خطیبی نامید که «برای نمایندگی مجلس ساخته شده است» (روزنامۀ پارس، 1331، ش. 1269/3). گلستان مدیر روزنامۀ گلستان، استخر مدیر روزنامۀ استخر و فضل‌الله شرقی مدیر روزنامۀ پارس و حسن آزاد معدلی از اعضای فعال و تأثیرگذار انجمن روزنامه‌نگاران فارس و در عرصۀ سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شیراز فعال بودند. با تلاش این افراد گلستان به شهرداری شیراز رسید. این افراد و کسانی ازجمله فتاح پرهام، ابوالقاسم برهان و حسین ایگار در انتخابات مجلس و در انتخابات انجمن شهر و عرصه‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی فعالیت داشتند. با پیگیری آنان کتابخانۀ ملی شیراز (شهید دستغیب فعلی) ساخته شد. یک‌صد و پنجاه نفر برای شرکت در انتخابات مجلس هفدهم نام‌نویسی کردند (افق شیراز، 1330، ش. 12/4). سی نفر از آن‌ها موقعیت برتری داشتند. سردار فاخر و مهدی صدرزاده ازسوی حزب برادران حمایت می‌شدند. معدل، احمد شیخ الاسلامی و غلامرضا حکیمی (مقبل السلطان) نامزد ملاکان بودند (مرادی خلج، 1396، ص. 396).

مطبوعات شیراز در حمایت یا در مخالفت با فعالان سیاسی مطالبی را منتشر می‌کردند و در موقعیت آن‌ها بسیار تأثیرگذار بودند. بیشتر هجمه‌هایی که به معدل می‌شد ازطرف روزنامه‌های چپ بود؛ زیرا او سوابقی در برخورد با حزب توده داشت و مقالاتی علیه حزب توده می‌نوشت. در مجلس چهاردهم نیز علیه خودمختاری آذربایجان نطق‌های کوبنده‌ای داشت. معدل در رادیو شیراز نیز در بزرگداشت روز آزادی آذربایجان سخنرانی‌های بسیاری داشت. روزنامۀ ارادۀ آذربایجان وی را بازیگر هر انتخاباتی نامید که در دورۀ هفدهم با قبول پیشخدمتی خسرو خان قشقایی، زمامدار واقعی انتخابات فارس، جفت کردن نعلین سید نورالدین شیرازی و نیز با قالب زدن خود در صف سردار فاخر زمینۀ وکالت خویش را فراهم ساخته و بلوای نان را در شیراز ایجاد کرده است (ارادۀ آذربایجان، 1331، ش. 58/2). مطالب ارادۀ آذربایجان ناشی از دشمنی جریان‌های چپ با معدل است. تفکری که هر عقیده و گروه سیاسی غیر از خود را دشمن ملت و نوکر استعمار می‌دانست. این گروه از نشریات به‌گونه‌ای از نقش معدل در حوادث فارس می‌نوشتند که تصور می‌شد هیچ بازیگر سیاسی در شیراز وجود ندارد و تمامی حوادث و رویدادها، فیلم‌نامه‌ای است که توسط معدل کارگردانی می‌شود. درصورتی‌که گروه‌ها و احزاب سیاسی بسیاری فعالیت داشتند و هرکدام به سهم خود در حوادث و رویدادهای شیراز مؤثر بودند. کینه و دشمنی آن‌ها با معدل، ناشی از مخالفت معدل با حزب توده و همراهی او با مصدق بود.

نشریات چپ شیراز به‌دلیل جایگاه معدل به‌عنوان یک ملاک، روابط دوستانه‌ای با او نداشتند و انواع اتهام‌ را به وی وارد می‌ساختند. شایعه می‌کردند که وی به جمع‌آوری شناسنامه برای به دست آوردن رأی اقدام کرده است. روزنامۀ آهنگ نبرد ذیل تیتر طنز «انتخاب الاضداد و من دست معدل الملعون بیداد» به این شایعات دامن می‌زد (آهنگ نبرد، 1331، ش. 8/2). همچنین از جلسه‌ای یاد می‌کردند که معدل با پایمن انگلیسی و مرتضی حکمت و عباس عرب شیبانی از مخالفان مصدق برگزار کرده و در این جلسه مقرر شده بود که حکمت و عرب شیبانی حتماً از فسا وکیل شوند (روزنامۀ شمردل، 1330، ش. 1/3). 

برخی نشریات هتاکی می‌کردند و معدل را با عنوان‌هایی چون «لطفعلی خالدار، مشاور امور جنسی شاهپور علیرضا، موقوفه‌خوار و عروسک استعمار ننگین» یاد می‌کردند (روزنامۀ شورش، 1332، ش. 79/4). این موضوع پیش‌از این نیز ازسوی فریدون توللی از همفکران حزب توده مطرح شده بود. وی معدل و سید ضیاءالدین طباطبایی را در گروه سیاست‌مدارانی می‌دانست که در جهت منافع انگلیس حرکت می‌کنند و حزب توده را محدودکنندۀ منافع بریتانیا می‌دانست (توللی، 1348، ص. 5).

انجمن نظارت بر انتخابات شیراز در 29اسفند1330 تشکیل و با رأی مخفی نمایندگان طبقات شش‌گانه (روحانیون، تجار، اعیان، اصناف، زارعان و مالکان) فتاح پرهام به ریاست انتخاب شد و روزهای 23 تا 25فروردین برای رأی‌گیری تعیین شد (روزنامۀ پارس، 1330، ش. 1266/3). اعضای نظارت بر انتخابات افراد نام آشنایی بودند که در انجمن شهر و دیگر تشکل‌های صنفی نیز حضور داشتند و دربارۀ برخی از آن‌ها شائبۀ طرف‌داری از نامزدهای انتخاباتی وجود داشت. ترکیب اعضای انجمن اعتراض‌هایی را در پی داشت و باوجود تبلیغات انتخاباتی نامزدها، فعالیت انجمن متوقف شد (روزنامۀ دوست ملت، 1331، ش. 86/4). هرچند با سفر دوروزۀ محمدرضا شاه به شیراز در اردیبهشت1331 اختلاف‌ها موقتاً فروکش کرد؛ ولی فضا آرام نشد و انتخابات شیراز به تعویق افتاد (مرادی خلج، 1396، ص. 405). در جریان انتخابات مجلس هفدهم اقدام‌های غیرقانونی بسیاری ازسوی دربار و طرف‌داران دولت انجام شد و اوضاع چنان از کنترل خارج شد که دولت پس‌از برگزیده شدن 81 نماینده، انتخابات را به تعویق انداخت و انتخابات در بسیاری از حوزه‌های انتخابی ازجمله شیراز برگزار نشد (همایون کاتوزیان، 1399، ص. 219).

میزبانی معدل از حسین فاطمی چهرۀ برجسته جبهۀ ملی و حضور او در فروردین1332 در شیراز (روزنامۀ پارس، 1332، ش. 1404/3)، انتقاد شدید معدل از کودتای 25مرداد (کودتای 25مرداد نخستین کودتایی بود که علیه مصدق صورت گرفت و با بازداشت نصیری فرماندۀ گارد سلطنتی توسط مصدق خنثی شد) و حمایت او از مصدق ثابت کرد ادعای مشارکت او در برخورد با هواداران مصدق غیر مستند است (مصدق، 1369، ص. 120). مقالۀ معروف معدل با عنوان «عمل مجنونانه یا بوالهوسانه»، عصبانیت دربار را در پی داشت. معدل کودتاچیان 25مرداد را ناپخته و بوالهوس خواند که باعث تشویش و اضطراب مملکت شدند. در بخشی از این مقاله چنین نوشت: «اقدام به کودتا آن هم در چنین هنگامه‌ی خطیری که کشور نهایت احتیاج را به آرامش و وحدت فکر و اتحاد دارد، بقدری مجنونانه و بوالهوسانه است که مزیدی بر آن متصور نیست، بقدری بچه‌گانه است که روی واقعه گرفتن و زندانی کردن و از میان برداشتن افشار طوس را سفید کرده. هیچ فرد ایرانی که خونی از وطن‌پرستی و استقلال‌طلبی در بدن داشته باشد رضایت به چنین اقدام خائنانه‌ای نمی‌دهد و چنین کار سفیهانه‌ای را تصدیق نمی‌کند» (روزنامۀ پارس، 1332، ش. 1454/1). پس‌از کودتای 28مرداد او بازداشت شد و در کنار افرادی ازجمله احمد زنگنه، کهبد و سرتیپ مظفری در شهربانی تهران محبوس شد. غلامحسین مصدق در توضیح چگونگی بازداشت خود و حبس در بازداشتگاه شهربانی، به حضور معدل در زندان شهربانی اشاره کرده، چنین نوشته است: «معدل هم فال می‌گرفت، فال‌هایی که همه‌اش امیدوارکننده بود» (مصدق، 1369، ص. 64). پس‌از این رویداد جایگاه سیاسی معدل متزلزل شد، درحالی‌که وی به‌عنوان سخنگوی نمایندگان شیراز بارها به دیدار شاه رفته بود، در مهر1332 که اعضای اتحادیۀ فلاحتی ازجمله علی محمد دهقان جهت تبریک به حضور شاه رفتند، معدل در این دیدار حضور نداشت و از سخنرانی در رادیو شیراز نیز محروم شد (روزنامۀ پارس، 1332، ش. 1457/3). محروم شدن معدل از ایراد سخنرانی در رادیو شیراز در وضعیتی انجام شد که او با برخورداری از حُسن بیان و تبحر در سخنرانی به مناسبت‌های مختلف در رادیو شیراز سخنرانی می‌کرد و در تجمع‌های مردمی به‌ویژه سالروز آزادی آذربایجان سخنان پرشوری ایراد می‌کرد؛ ولی پس‌از کودتای 28مرداد نه دیگر از آن سخنرانی‌ها اثری بود و نه روزنامه‌های شیراز خبرهای چندانی از معدل منتشر می‌کردند.

نتیجه‌گیری

مجلس شانزدهم مجلسی پرالتهاب بود و تحت‌تأثیر نمایندگان اقلیت جبهۀ ملی به رهبری محمد مصدق قرار داشت. مهم‌ترین دستاورد آن ملی شدن نفت بود. معدل نیز در این زمینه با جبهۀ ملی همراه بود و به این پیشنهاد رأی موافق داد. در نطق‌های پیش‌از دستور و همچنین در مذاکرات مربوط به تصویب قوانین به مناسبت‌های مختلف و برگزاری جلسات خصوصی به طرف‌داری از جبهۀ ملی و مصدق می‌پرداخت و در رفتار و سخنان وی نمی‌توان نشانی از دشمنی با مصدق و جبهۀ ملی دید. وی آشکارا خود را حامی مصدق می‌خواند که این موضوع در برخی مواقع به چالش با دیگر نمایندگان منجر می‌شد. معدل در موضوع‌های مختلف ازجمله اوراق قرضۀ ملی و حکومت‌نظامی در مناطق نفت‌خیز جنوب آشکارا از مصدق پشتیبانی کرد.

معدل پس‌از پایان مجلس شانزدهم در شیراز به فعالیت سیاسی ادامه داد و تمایل خود را برای ورود به مجلس هفدهم آشکار کرد. او به‌عنوان کنشگری سیاسی به‌دلیل همراهی با مصدق و جبهۀ ملی در مجلس شانزدهم مورد توجه گروه‌هایی از نخبگان و مردم شیراز قرار گرفت. معدل عضو اتحادیۀ فلاحتی بود، هرچند برخی از اعضای آن سیاست‌هایی در مخالفت با مصدق در پیش گرفتند؛ ولی نمی‌توان عضویت معدل در آن را دلیلی بر مخالفت و دشمنی با مصدق دانست. معدل در جلسات هفتگی اتحادیه از مصدق و برنامه‌های دولت او در دفاع از حقوق ایران حمایت می‌کرد. 

معدل رئیس انجمن روزنامه‌نگاران فارس بود و طیف وسیعی از روزنامه‌نگاران در این انجمن عضویت داشتند. او در جلسات این انجمن به مناسبت‌های مختلف از مصدق و جبهۀ ملی حمایت می‌کرد و از طرف این انجمن نامزد انتخابات مجلس هفدهم شد. روند همراهی معدل با جبهۀ ملی سیر صعودی داشت. می‌توان گفت هیچ‌گاه دشمن جبهۀ ملی نبود. او نماینده‌ای میانه‌رو متعلق به طیف فکری اکثریت مجلس بود و در رابطه‌اش با جبهۀ ملی در آغاز سعی داشت جو گداخته و ملتهب مجلس شانزدهم را اعتدال بخشد؛ اما به‌تدریج در رفتار و گفتار به جبهۀ ملی نزدیک‌تر شد و آشکارا از مصدق و اقدام وی در ملی شدن نفت حمایت کرد و این حمایت پس‌از پایان مجلس شانزدهم شدت یافت و به ‌شکل نزدیکی به اعضای برجستۀ جبهۀ ملی و انتشار مقاله علیه شاه و دربار آشکار شد. در نتیجه پس‌از کودتای 28مرداد بازداشت شد و این واقعه مهر پایانی بر فعالیت سیاسی او بود و تا زمان درگذشت وی در سال 1336 در عرصۀ سیاست حضور پررنگی نداشت.

این مقاله مستخرج از رسالۀ دکتری است و با حمایت معنوی استاد راهنما و مشاوران نگاشته شده است. بدین‌وسیله از تمامی عزیزانی که ما را در فرایند انجام پژوهش همراهی کردند کمال تشکر و قدردانی را دارم. مقاله حاضر بدون حامی مالی به رشته تحریر درآمده است.

[1] بنیاد ایران به‌منظور عمران و آبادانی و ایجاد ارتباط علمی و فرهنگی بین ایران و آمریکا تشکیل شد. خاندان نمازی شیراز از اعضای برجستۀ آن بودند. ازجمله اقدام‌های این بنیاد در شیراز مشارکت و نظارت بر لوله‌کشی آب شیراز، تأسیس دبیرستان و بیمارستان نمازی و تشکیل دانشکده پرستاری در شیراز برای تأمین کادر درمانی بیمارستان نمازی و اعزام پزشک از آمریکا برای ریشه‌کنی مالاریا در شیراز بود.