بررسی نقش خوانایی اطلاعات مالی بر دستیابی به تأمین مالی اعتباری با تأکید بر اثربخشی رقابت در بازار محصول

مقدمه

شرکت‌ها و بنگاه‌های اقتصادی برای سرمایه‌گذاری و بازپرداخت بدهی‌ها و افزایش سرمایه در گردش نیاز به تأمین مالی مناسب و به‌موقع دارند. مدیران مالی همواره در تلاش‌اند تا با ابداع روش‌های تأمین مالی جدید بتوانند ارزش شرکت را افزایش دهند و این ‌یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های فکری مدیران مالی در دهه‌های اخیر بوده است. مزیت اعتبار تجاری این است که نیازی نیست مشتری پولی برای دریافت کالا بپردازد و تنها ازطریق ثبت حساب بدهی یا پرداختنی در ترازنامۀ مشتری ایجاد می‌شود و وی می‌تواند این پول را در آینده پرداخت کند. دراین‌خصوص می‌توان حساب‌های دریافتنی و پرداختنی را به‌عنوان جایگزین پول نقد در نظر گرفت؛ بنابراین، اعتبارتجاری را می‌توان به‌عنوان ابزار سرمایه‌داری کوتاه‌مدت در نظر گرفت (Rahmani et al., 2020). باتوجه‌به اهمیت استفاده از تأمین مالی اعتباری، پرداختن به مواردی که بر این شیوۀ مالی تأثیرگذار است، از اهمیت زیادی برخوردار است؛ بنابراین، هدف بررسی نقش خوانایی اطلاعات مالی بر دستیابی به تأمین مالی اعتباری با تأکید بر اثربخشی رقابت در بازار محصول است. اعتبار تجاری مهم‌ترین منبع تأمین مالی کوتاه‌مدت شرکت‌ها و بنگاه‌های تجاری است (Izadnia & Taheri, 2016; Aflatouni et al., 2021; Li et al., 2024). اعتبار تجارى ازجمله روش‌هایی است که شرکت‌ها بدان وسیله براى دوره‌های کوتاه‌مدت تأمین مالى می‌کنند (Asif & Nisar, 2023). این روش تأمین مالی نقش اساسی در فعالیت‌های تجاری هر شرکت دارد و نشان‌دهندۀ میزان اعتماد تأمین‌کنندگان و اعتباردهندگان به یک شرکت است (Xu et al., 2020). شرکت‌های دارای اعتبار تجاری زیاد، بدون پرداخت وجه نقد، کالا و خدمات موردنیاز خود را از تأمین‌کنندگان دریافت می‌کنند و در طرف مقابل نیز، بانک‌ها و سایر اعتباردهندگان با بررسی اعتبار تجاری شرکت اقدام به اعطای تسهیلات می‏کنند (Aflatouni et al., 2021). عرضه‌کنندگان به‌عنوان فراهم‌کنندگان منابع مالی کوتاه‌مدت، زمانی که می‌خواهند به مشتریان خود اعتبار تجاری دهند، چندین جنبۀ مهم ازجمله حاشیۀ سود حاصل از فروش اضافی به‌صورت نسیه، توانایی شرکت مشتری برای پرداخت به‌موقع تعهدات تجاری خود و وضعیت مالی بلندمدت شرکت مشتری را در نظر می‌گیرند. وقتی‌که عرضه‌کنندگان به‌صورت اعتباری به مشتریان خود کالا می‌فروشند، حاشیۀ سود مؤثر می‌تواند کمتر از حاشیۀ سود اسمی ‌باشد؛ زیرا در چنین حالتی به دلیل ارزش زمانی پول، قیمت فروش مؤثر محصولات کاهش می‌یابد (Ebrahimikordlar & Taheri, 2015)؛ علاوه‌براین، دادن اعتبار به مشتری ازسوی عرضه‌کننده، درواقع همانند دادن وام به مشتری است، بدون اینکه بهره‌ای دریافت کند؛ ازاین‌رو برای شرکت‌ها روش تأمین مالی از اهمیت زیادی برخوردار است (Liu & Hou, 2019). اعتبار تجاری یک منبع مهم تأمین بودجه برای شرکت‌های کوچک و بزرگ سراسر جهان است. بسیاری از شرکت‌ها از اعتبار تجاری برای تأمین مالی خرید، ورودی خود (حساب‌های قابل‌پرداخت) و نیز برای ارائۀ منابع مالی به مشتریان (حساب‌های دریافتنی) استفاده می‌کنند. شرکت‌ها و واحدهای اقتصادی برای سرمایه‌گذاری و بازپرداخت بدهی‌ها و افزایش سرمایه در گردش نیاز به تأمین مالی مناسب و به‌موقع دارند. مدیران مالی همواره در تلاش‌اند تا با ابداع روش‌های تأمین مالی جدید بتوانند ارزش شرکت را افزایش دهند (Sifert et al., 2013). مدیران شرکت‌ها در راستای تعیین منابع مالی مناسب باید هزینۀ منابع متعدد تأمین مالی و آثاری را مشخص کنند که این منابع بر بازده و ریسک عملیاتی شرکت‌ها دارند. شرکت‌ها فقط از یک نوع منبع خاص استفاده نمی‌کنند و سعی می‌کنند  از منابع متعدد برای اجرای طرح‌ها و مسائل خود استفاده کنند. از انواع شیوه‎‌های تأمین مالی می‎‌توان به اعتبار تجاری شرکت‎‌ها اشاره کرد. به تأخیر افتادن پرداخت‌ها به تأمین‌کننده به‌عنوان تأمین مالی ازطریق اعتبار تجاری^[1] محسوب می‌شود. در دنیا این شیوه از تأمین مالی به‌عنوان یک ابزار تأمین مالی کوتاه‌مدت، به‌صورت گسترده‌ استفاده می‌شود (Li et al., 2024).

تصمیم‌گیری درخصوص میزان استفاده از اعتبار تجاری از مهم‌ترین وظایف مدیران شرکت‌ها است. اعتبار تجاری به‌عنوان یک توافق دوطرفه بین فروشنده (عرضه‌کننده) و خریدار (تقاضاکننده) تعریف ‌شده است. درمجموع اعتبار تجاری بخش چشمگیری از دارایی‌ها و بدهی‌های جاری شرکت‌ها را در کشورهای مختلف تشکیل می‌دهد؛ برای مثال، در کرة جنوبی عرضۀ اعتبار تجاری بالغ‌بر 19درصد کل دارایی‌ها است و این مقدار در آمریکا 21درصد است (Kim, 2016)؛ بنابراین، مدیریت صحیح اعتبار تجاری می‌تواند بر ارزش شرکت و ثروت سهام‌داران تأثیر بسزایی داشته باشد. به دلیل مزایای اعتبار تجاری، در سیستم اقتصادی بیشتر کشورها میزان اعتبار تجاری استفاده‌شده توسط شرکت‌ها بیشتر از میزان وام‌های بانکی کوتاه‌مدت است. اعتباردهندگان در اعطای اعتبار این نگرانی را دارند که ممکن است طرف اعتبارگیرنده نتواند اعتبار دریافتنی را بازگرداند و ازاین‌رو در زمان اعطای اعتبار با حساسیت خاص به پردازش اطلاعات شرکت‎‌ها مشغول می‌شوند و سعی می‎‌کنند اعتبارات را به شرکت‎‌هایی اعطا کنند که از اعتبار بیشتری در بازار سرمایه برخوردار هستند تا بازگشت اصل سرمایه تضمین شود. از مواردی که می‎‌تواند شرکت‎‌ها را ازنظر اعتباری و قدرت در مرحلۀ بالاتری از بازار قرار دهد، می‎‌توان به کیفیت گزارشگری مالی اشاره کرد. از نمود کیفیت گزارشگری مالی خوانایی این اطلاعات برای مصرف‌کنندگان است (Li et al., 2024).

قابلیت خوانابودن متن و قابلیت مقایسۀ اطلاعات حسابداری از نمودهای بالابودن سطح کیفی اطلاعات مالی صادرشده ازسوی شرکت‌هاست. مطالعات گذشته نشان می‌دهد که ساختار صورت‌های مالی می‌تواند در به دست آوردن، ارزیابی و سنجش اطلاعات آن مؤثر باشد. خوانایی کم صورت‌های مالی می‌تواند استخراج محتوای اطلاعاتی لازم را برای سرمایه‌گذاران دشوارتر کند (Dadashi & Norouzi, 2020). خوانایی کم صورت‌های مالی باعث می‌شود که سرمایه‌گذاران اطلاعات را غیرقابل‌اعتماد بدانند و درنتیجه کمتر به آن واکنش نشان دهند. نتایج مطالعات مشابه نشان می‌دهد که سرمایه‌گذاران در شرکتی سرمایه‌گذاری می‌کنند که صورت‌های مالی آن شفاف، خوانا و دقیق‌تر است (Seifzadeh et al., 2021). از دیدگاه نظریه‌های اقتصادی اگر صورت‌های مالی ارائه‌شده توسط شرکت‌ها خوانایی کمی داشته باشد، سرمایه‌گذاران نمی‌توانند به‌راحتی آن را ارزیابی کنند و این تمایل در آن‌ها ایجاد می‌شود که به دنبال اطلاعات دیگری باشند که بر آن تکیه کنند. با این توصیف انتظار می‌رود حساسیت آن‌ها در استفاده از اطلاعات حسابداری شرکت کاهش یابد و ممکن است سرمایه‌گذار را سردرگم و فرایند تصمیم‌گیری او را مختل کند (Bagheriazghandi et al., 2018)؛ بنابراین، قضاوت سرمایه‌گذاران دربارۀ اطلاعات غیرحسابداری در این شرایط حساس‌تر می‌شود؛ یعنی تأثیر سایر اطلاعات محیطی بر قضاوت آن‌ها معنادار بوده و کمتر از اطلاعات حسابداری شرکت خواهد بود (Yu, 2022). خوانایی گزارش ابزاری مهم برای ارتباط مؤثر شرکت‌ها با استفاده‌کنندگان اطلاعات شرکت محسوب می‌شود. شرکت‎‌هایی که گزارش‌های مالی خواناتری دارند، اعتبار بیشتری از تأمین‌کنندگان دریافت می‌کنند؛ به‌عبارت‌دیگر، خوانایی صورت‌های مالی اطلاعات ارزشمندی دربارۀ عملکرد مالی شرکت ارائه می‌دهد (Li et al., 2024).

رقابت‌پذیری به معنای توان شرکت‌ها در ماندگاری در بازار کسب‌وکار، محافظت از سرمایه‌های مختلف شرکت، بازگشت سرمایه‌ها و تضمین مشاغل در آینده است و باتوجه‌به این تعریف می‌توان گفت رقابت، تأثیر بااهمیتی بر فعالیت‌ها و اقدامات شرکت‌ها دارد (Khoddadi et al., 2014). یکی از معیارهای بررسی وضعیت رقابت، انحصار و ساختار بازار هر صنعت، درجۀ تمرکز است. تمرکز در بازار به معنی چگونگی توزیع بازار محصول بین شرکت‌های مختلف در یک صنعت است؛ به‌عبارت‌دیگر، تمرکز بازار دلالت بر آن دارد که چه میزان از کل تولیدات بازار یک محصول در اختیار تعداد محدودی از شرکت‌های صنعت مربوط است. طبیعی است هرچه تعداد بنگاه‌های یک صنعت کمتر باشد، آن صنعت از تمرکز بیشتری برخوردار است. با نگاهی به وضعیت شرکت‌های موجود در بورس اوراق بهادار تهران می‌توان دریافت که در صنایع مهمی چون پتروشیمی، فولاد، خودروسازی و واسطه‌گری مالی و سرمایه‌گذاری و... تعدادی شرکت‌های بزرگ، سهم عمدۀ فروش در صنعت مربوط را در اختیار دارند و عملاً تمرکز بازار در اختیار تعداد محدودی از این نوع شرکت‌ها است. همان‌طورکه پیش‌تر نیز اشاره شد، این دسته از شرکت‌ها به دلیل تسلط بر بازار از درآمدهای فروش بیشتری در مقایسه با سایر شرکت‌های صنعت برخوردارند (Khoddadehshamloo & Gharsi, 2018). رقابت بازار محصول در یک صنعت تصمیمات مدیریت را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد و به‌عنوان یکی از تعیین‌کننده‌های مهم سودآوری شرکت محسوب می‌شود. در ادبیات رقابتی عنوان می‌شود که رقابت فشردۀ بازار محصول باعث ایجاد انگیزه در مدیران در جهت عملکرد کارا می‌شود؛ زیرا شرایط رقابتی به‌سرعت مدیران فاقد صلاحیت را از بازار خارج می‌کند. رقابت بازار محصول به‌عنوان یک مکانیسم خارجی حاکمیت شرکتی در نظارت بر مدیریت و کاهش هزینه‌های نمایندگی در نظر گرفته می‌شود (Khoshkar & Farghani, 2020). رقابت‌پذیری به معنای توانایی اقتصادی بنگاه برای ثابت نگه داشتن سهم خود در بازارهای بین‌المللی یا افزایش سهم خود در بازار تعریف می‌شود. مقدار فروش شرکت می‌تواند مبیّن نفوذ شرکت در بازار باشد؛ بنابراین، شرکت‌ها تمام تلاش خود را می‌کنند تا سهم بازار خود را از دست ندهند و بر آن بیفزایند و همین امر باعث می‌شود که کیفیت خدمات ارائه‌شده به ذی‌نفعان ازجمله کیفیت اطلاعات افشاشده را افزایش دهند تا نظر ذی‌نفعان و اعتباردهندگان را برانگیزند؛ بنابراین، رقابت موجود در بازار می‌تواند به نوعی غیرمستقیم بر تأمین مالی ازطریق اعتباری تأثیرگذار باشد (Li et al., 2024).

شکاف پژوهشی این مطالعه، ناشی از کمبود مطالعات جامع و هم‌زمانی در این حوزه است. به‌ویژه اینکه مطالعات گذشته بر تأثیر خوانایی گزارش‌های مالی بر تصمیمات سرمایه‌گذاران و اعتباردهندگان متمرکز بوده‌ است. خوانایی اطلاعات مالی، که به معنای قابلیت درک و فهم آسان صورت‌های مالی توسط استفاده‌کنندگان است، به افزایش شفافیت و کاهش عدم‌تقارن اطلاعاتی منجر می‌شود و بر کاهش هزینه‌های تأمین مالی اثرگذار است. درعین‌حال، شدت رقابت در بازار محصول می‌تواند انگیزه‌های مدیریتی را تغییر دهد و نقش مهمی در بهبود عملکرد مالی و جذب منابع مالی ایفا کند؛  بنابراین، توجه‌نکردن به این تعامل پیچیده بین خوانایی اطلاعات و شرایط رقابتی بازار، شکاف درخور توجهی در ادبیات پژوهش ایجاد کرده است. همچنین، اثربخشی رقابت در بازار محصول در تعیین میزان دسترسی به منابع مالی می‌تواند بستری برای بهبود قابلیت جذب اعتبار فراهم کند. رقابت سخت‌گیرانه‌تر، مدیران را به استفادۀ بهینه‌تر از منابع و افزایش شفافیت گزارش‌های مالی تشویق می‌کند و این امر می‌تواند اثر خوانایی اطلاعات مالی را بر تأمین مالی ازطریق اعتبار تقویت کند؛ بااین‌حال، پژوهش‌های موجود کمتر نقش تعدیل‌گر رقابت را در بازار محصول بررسی کرده‌اند؛ به‌ویژه در بازارهای نوظهور که ویژگی‌های خاص خود را دارند. این عوامل باعث شده است که پژوهش حاضر با هدف برجسته‌ساختن نقش هم‌زمان خوانایی اطلاعات مالی و قدرت رقابتی بازار محصول در فرایند تأمین مالی شرکت‌ها، خلأ مهم علمی و عملی را پر کند.

مبانی نظری

نظریه‌های مربوط به بررسی نقش خوانایی اطلاعات مالی بر دستیابی به تأمین مالی ازطریق اعتباری، عمدتاً بر مبنای نظریه‌های اطلاعاتی و عدم تقارن اطلاعاتی شکل گرفته است. براساس این نظریه‌ها، خوانایی گزارش‌های مالی به‌عنوان عاملی کلیدی در کاهش پیچیدگی و افزایش شفافیت اطلاعات تلقی می‌شود که به کاربران اعم از سرمایه‌گذاران و اعتباردهندگان کمک می‌کند تا با ریسک و عدم قطعیت کمتر تصمیم‌گیری کنند (Seifzadeh et al., 2021). گزارش‌های مالی خوانا باعث افزایش اعتماد اعتباردهندگان و کاهش هزینه‌های اطلاعاتی می‌شود که درنهایت به تسهیل دستیابی شرکت‌ها به منابع مالی اعتباری منجر می‏شود. بر این اساس فرضیۀ زیر طراحی شد:

فرضیۀ اول: میان خوانایی اطلاعات مالی و دستیابی به تأمین مالی ازطریق اعتباری رابطۀ معناداری وجود دارد.

همچنین، معرفی نظریه‌های بازار رقابتی و اثربخشی رقابت در بازار محصول نشان می‌دهد که رقابت شدید در بازار می‌تواند باعث افزایش فشار بر مدیران برای ارائۀ گزارش‌های مالی دقیق و خوانا شود تا عملکرد واقعی شرکت بهتر منعکس شود. رقابت سالم باعث کاهش زمینه‌های سوءمدیریت و افزایش پاسخ‌گویی می‌شود که این فرایند نیز درنهایت به بهبود شرایط دسترسی به تأمین مالی اعتباری کمک می‌کند؛ بنابراین، این دو نظریه به‌صورت ترکیبی می‌تواند فرایند تأمین مالی را در بستر بازارهای پویا و رقابتی توجیه کرده و توضیح دهد. خوانایی اطلاعات مالی بر دستیابی به تأمین مالی اعتباری مبتنی بر نظریۀ کاهش عدم تقارن اطلاعاتی و ارتقای شفافیت اطلاعات است. دیدگاه‌های اطلاعاتی بیان می‌کنند که خوانایی بالای گزارش‌های مالی باعث افزایش درک سرمایه‌گذاران و اعتباردهندگان می‌شود و ریسک‌های ناشی از عدم قطعیت اطلاعات را کاهش می‌دهد؛ درنتیجه شرکت‌ها با هزینۀ کمتر به منابع اعتباری دسترسی خواهند داشت. خوانایی اطلاعات مالی عامل مهمی در کاهش هزینه‌های نمایندگی و بهبود اعتماد بازار است که باعث تسهیل فرایند تأمین مالی می‌شود (Seifzadeh et al., 2021)؛ علاوه‌براین، نظریۀ‌ اثربخشی رقابت در بازار محصول معتقد است که فشار رقابتی می‌تواند باعث بهبود کیفیت و شفافیت اطلاعات مالی شود؛ زیرا شرکت‌ها برای حفظ مزیت رقابتی نیازمند ارائۀ گزارش‌های دقیق و قابل‌فهم به سرمایه‌گذاران هستند. رقابت قوی‌تر، مدیران را مجبور به شفافیت بیشتر می‌کند و این موضوع بر ارتباط خوانایی گزارش‌های مالی با تأمین مالی اعتباری اثر تعدیلی مهمی دارد؛ بنابراین، تلفیق این دو رویکرد نظری، چارچوب مناسبی برای تحلیل کامل‌تر نقش خوانایی اطلاعات مالی و اثربخشی رقابت در دستیابی به تأمین مالی ارائه می‌دهد. شرکت‌ها و مؤسسات اقتصادی برای سرمایه‌گذاری و بازپرداخت بدهی‌ها و افزایش سرمایه در گردش نیاز به تأمین مالی مناسب و به‌موقع دارند. مدیران مالی همواره در تلاش‌اند تا با ابداع روش‌های تأمین مالی جدید بتوانند ارزش شرکت را افزایش دهند (Sifert et al., 2013)؛ بر این اساس فرضیۀ زیر طراحی شد:

فرضیۀ دوم: رقابت در بازار محصول بر رابطۀ میان خوانایی اطلاعات مالی و دستیابی به تأمین مالی ازطریق اعتباری تأثیرگذار است.

مدیران شرکت‌ها در راستای تعیین منابع مالی مناسب باید هزینۀ منابع متعدد تأمین مالی و آثاری را مشخص کنند که این منابع بر بازده و ریسک عملیاتی شرکت‌ها دارند. در دنیا از این شیوۀ تأمین مالی به‌عنوان یک ابزار تأمین مالی کوتاه‌مدت، به‌صورت گسترده‌ای استفاده می‌شود. از مواردی که می‎‌تواند شرکت‎‌ها را ازنظر اعتباری و قدرت در مرحلۀ بالاتری از بازار قرار دهد می‎‌توان به کیفیت گزارشگری مالی اشاره کرد. از نمود کیفیت گزارشگری مالی خوانایی این اطلاعات برای مصرف‌کنندگان است (Li et al., 2024). قابلیت خوانابودن متن از نمودهای بالابودن سطح کیفی اطلاعات مالی صادرشده ازسوی شرکت‌هاست. مطالعات گذشته نشان می‌دهد که ساختار صورت‌های مالی می‌تواند در به دست آوردن، ارزیابی و سنجش اطلاعات آن مؤثر باشد. خوانایی کم صورت‌های مالی می‌تواند استخراج محتوای اطلاعاتی لازم را برای سرمایه‌گذاران دشوارتر کند (Dadashi & Norouzi, 2020). اگر صورت‌های مالی ارائه‌شده توسط شرکت‌ها خوانایی کمی داشته باشد، سرمایه‌گذاران نمی‌توانند به‌راحتی آن را ارزیابی کنند و این تمایل در آن‌ها ایجاد می‌شود که به دنبال اطلاعات دیگری باشند و درنتیجه بر آن تکیه کنند. با این توصیف انتظار می‌رود حساسیت آن‌ها در استفاده از اطلاعات حسابداری شرکت کاهش یابد و ممکن است سرمایه‌گذار را سردرگم و فرایند تصمیم‌گیری او را مختل کند (Bagheriazghandi et al., 2018)؛ شرکت‎‌هایی که گزارش‌های مالی خواناتری دارند، اعتبار بیشتری از تأمین‌کنندگان دریافت می‌کنند؛ به‌عبارت‌دیگر، خوانایی صورت‌های مالی اطلاعات ارزشمندی دربارۀ عملکرد مالی شرکت ارائه می‌دهد (Li et al., 2024).

رقابت‌پذیری به معنای توان شرکت‌ها در ماندگاری در بازار کسب‌وکار، محافظت از سرمایه‌های مختلف شرکت، به دست آوردن (بازگشت) سرمایه‌ها و تضمین مشاغل در آینده است و باتوجه‌به این تعریف می‌توان گفت که رقابت، تأثیر بااهمیتی بر فعالیت‌ها و اقدامات شرکت‌ها دارد (Khoddadi et al., 2014). رقابت بازار محصول در یک صنعت تصمیمات مدیریت را تحت تأثیر قرار می‌دهد و به‌عنوان یکی از تعیین‌کننده‌های مهم سودآوری شرکت محسوب می‌شود. در ادبیات رقابتی عنوان می‌شود که رقابت فشرده بازار محصول باعث ایجاد انگیزه در مدیران در جهت عملکرد کارا می‌شود؛ زیرا شرایط رقابتی به‌سرعت مدیران فاقد صلاحیت را از بازار خارج می‌کند. رقابت بازار محصول به‌عنوان یک سازوکار خارجی حاکمیت شرکتی در نظارت بر مدیریت و کاهش هزینه‌های نمایندگی در نظر گرفته می‌شود (Khoshkar & Farghani, 2020). رقابت‌پذیری به معنای توانایی اقتصادی بنگاه برای ثابت نگه داشتن سهم خود در بازارهای بین‌المللی یا افزایش سهم خود در بازار تعریف می‌شود. مقدار فروش شرکت می‌تواند مبیّن نفوذ شرکت در بازار باشد؛ بنابراین، شرکت‌ها تمام تلاش خود را می‌کنند که سهم بازار خود را از دست ندهند و بر آن بیفزایند و همین امر باعث می‌شود که کیفیت خدمات ارائه‌شده به ذی‌نفعان ازجمله کیفیت اطلاعات افشاشده را افزایش دهند تا نظر ذی‌نفعان و اعتباردهندگان را برانگیزند؛ بنابراین، رقابت موجود در بازار می‌تواند به نوعی غیرمستقیم بر تأمین مالی ازطریق اعتباری تأثیرگذار باشد  (Li et al., 2024).

تان دونگ و همکاران (Dong et al., 2025) این‌گونه بیان کردند که خوانایی گزارشگری مالی تأثیر مثبت و معناداری بر کیفیت گزارشگری مالی شرکت های پذیرفته‌شده در ویتنام دارد. عدم تقارن اطلاعات به طور چشمگیری و تا حدی رابطۀ بین خوانایی گزارش سالانه و کیفیت گزارشگری مالی را تعدیل می‌کند.  

لی و همکاران (Li et al., 2024) با بررسی خوانایی اطلاعات مالی و تأمین مالی ازطریق اعتباری این‌گونه بیان کردند که خوانایی ضعیف به‌طور چشمگیری دسترسی شرکت‌ها به تأمین مالی اعتبار تجاری را محدود می‌کند، به‌ویژه برای شرکت‌هایی که قدرت بازار محصول ضعیف‌تری دارند.  این نتایج در مقیاس‌های مختلف خوانایی گزارش و تأمین مالی اعتبار تجاری ثابت باقی می‌ماند.

لی و همکاران (Li et al., 2024) این‌گونه بیان کردند که خوانایی گزارش سالانۀ ضعیف دسترسی شرکت به منابع مالی تجارت بیشتری را محدود می‌کند و یافته‌های ما نسبت‌به معیارهای مختلف خوانایی و تأمین مالی تجارت قوی است.  علاوه‌براین، تأثیر گزارش‌های سالانۀ ناخوانا بر تأمین مالی تجارت زمانی آشکارتر می‌شود که ریسک نکول بالاتر باشد؛ یعنی برای شرکت‌هایی که تجارت خارجی کمتری دارند و قدرت بازار محصول کمتری دارند.  

روش پژوهش

در این پژوهش برای استخراج داده‌های مربوط به متغیرهای پژوهش به‌صورت ترکیبی از سایت کدال، نرم‌افزار ره‌آورد نوین و سایت بورس اوراق بهادار تهران استفاده شده است. پس از جمع‌آوری داده‌ها از نرم‌افزار اکسل برای طبقه‌بندی و پردازش اولیه و از نرم‌افزار ایویوز 12 برای تجزیه‌وتحلیل نهایی داده‌ها استفاده شده است. قلمرو مکانی پژوهش شامل کلیۀ شرکت‌های پذیرفته‌شده در بورس اوراق بهادار تهران است. شرکت‌های پذیرفته‌شده در بورس اوراق بهادار تهران به لحاظ اینکه داده‌های آن در دسترس و مربوط‌ترین جامعۀ آماری موضوع پژوهش است و صورت‌های مالی آن‌ها حسابرسی‌شده و قابل‌اعتماد است، به‌عنوان نمونۀ پژوهش حاضر انتخاب‌ شده است. باتوجه‌به محدودیت‌های ذکرشده در جدول 1 تعداد 141 شرکت بین سال‌های 1393 الی 1402 به‌عنوان نمونۀ آماری انتخاب ‌شده است. 

جدول (1): نحوۀ انتخاب نمونۀ آماری

Table (1): How to select a statistical sample

متغیر وابستۀ پژوهش تأمین مالی شرکت ازطریق اعتبارات است که به تبعیت از افلاطونی و همکاران (Aflatouni et al., 2021) و لی و همکاران (Li et al., 2024) به‌صورت زیر عملیاتی شده است: تأمین مالی اعتباری برابر با نسبت حساب‎‌ها و اسناد پرداختنی به کل دارایی‎‌ها است.

متغیر مستقل، خوانایی گزارشگری مالی است که به‌منظور اندازه‌گیری آن از شاخص فوگ وسط استفاده شده است. سطح خوانایی گزارشگری مالی ازطریق شاخص فوگ، تابعی از دو متغیر طول جمله برحسب تعداد کلمات آن و پیچیدگی کلمات (به‌صورت تعداد کلمات سه‌هجایی یا بیشتر تعریف می‌شود) است که ازطریق رابطۀ 1 اندازه‌گیری شده است:

FIR خوانایی گزارشگری مالی و FOG مجموع شاخص فوگ در نمونۀ صدکلمه‌ای ابتدا، وسط و انتهای گزارش است.

برای نمونه‌گیری صدکلمه‌ای و محاسبۀ شاخص فوگ در هریک از این نمونه‌ها به ترتیب زیر عمل شد:

1) انتخاب یک نمونۀ صدکلمه‌ای از ابتدا، وسط و انتهای گزارش به‌صورت تصادفی؛ 2) شمارش تعداد جملات در هریک از نمونه‌ها؛ 3) مشخص‌کردن متوسط طول جملات برحسب تعداد کلمات آن ازطریق تقسیم تعداد کلمات به تعداد جملات کامل هر نمونۀ صدکلمه‌ای؛ 4) شمارش تعداد کلمات سه‌هجایی یا بیشتر به‌عنوان شاخص کلمات پیچیده در هرکدام از متون صدکلمه‌ای؛ 5) پس از آن‌که میانگین تعداد کلمات در هر جمله و درصد کلمات پیچیده حاصل شد، شاخص فوگ برای هریک از نمونه‌های صدکلمه‌ای ابتدا، وسط و انتهای گزارش ازطریق رابطۀ 2 محاسبه می‌شود.

FOG شاخص فوگ؛ AVERAGE میانگین طول جمله برحسب تعداد کلمات آن؛ COMPLEX درصد کلمات پیچیده

 میزان خوانایی کمتر و بیشتر گزارشگری مالی را نشان می‌دهد. به‌منظور حصول معیار مستقیمی از شاخص فوگ با خوانایی گزارشگری مالی، مقادیر این شاخص در عدد منفی یک (1-) ضرب شده‌اند.

تمرکز بازار در صنایع توسط شاخص هرفیندال _ هیرشمن محاسبه می‌شود. شاخص هرفیندال _ هیرشمن میزان رقابت‌پذیری در صنایع گوناگون را از رابطۀ 3  اندازه‌گیری می‌کند:

HHI شاخص هرفیندال _ هیرشمن؛ S_i درآمد فروش شرکت؛ S مجموع درآمد فروش شرکت‌های موجود در صنعت شرکت؛ n تعداد شرکت‌های موجود در صنعت.

به تبعیت از افلاطونی و همکاران (Aflatouni et al., 2021) و لی و همکاران (Li et al., 2024) متغیرهای زیر به جهت کنترل عوامل ناخواسته در مدل پژوهش اعمال شده است.

اندازۀ شرکت (SIZE) لگاریتم طبیعی کل دارایی‌ها؛ اهرم مالی (LEV) نسبت جمع بدهی‌های شرکت به جمع دارایی‌های شرکت در پایان هر دورۀ مالی؛ بازدهۀدارایی‌ها (ROA) سود خالص تقسیم‌بر کل دارایی‌ها؛ رشد فروش (Growth) درآمد فروش منهای فروش دورۀ قبل تقسیم‌بر فروش دورۀ قبل؛ کیفیت حسابرسی (Audit) متغیر کیفی (0و1) است که اگر حسابرس شرکت، سازمان حسابرسی باشد کد (1) وگرنه (0) خواهد بود.

براساس پژوهش لی و همکاران (Li et al., 2024) مد‏‏ل‏های 1 و 2 برای آزمون فرضیه‎‌های پژوهش استفاده شده است:

یافته‏ها

آمار توصیفی ارائه‌شده در جدول (2) مربوط به 141 شرکت نمونه در بازۀ زمانی 10ساله (1402-1393) یا (1410 سال شرکت) است.

جدول (2): آمار توصیفی متغیرهای پژوهش

Table (2): Descriptive statistics of research variables

مقدار میانگین برای متغیر اهرم مالی برابر با (53/0) است که نشان می‌دهد بیشتر داده‌ها حول این نقطه تمرکز یافته‌اند. مقدار این پارامتر برای اندازۀ شرکت برابر (72/1) و برای بازدۀ دارایی‎‌ها (15/0) است که نشان می‌دهد این دو متغیر به ترتیب دارای انحراف معیار هستند. کمینه و بیشینه نیز کمترین و بیشترین را در هر متغیر نشان می‌دهد.

سطح معنی‌داری آزمون ناهمسانی واریانس در مدل‌های‌ پژوهش کمتر از 5درصد و بیانگر وجود ناهمسانی واریانس در جملات اخلال است که این مشکل در تخمین نهایی مدل‌ها با اجرای دستور gls و همچنین استفاده از امکانات ابزار نیرومند استاندارد در نرم‌افزار ایویوز 12 رفع شده است. سطح معناداری آزمون خودهمبستگی سریالی در مدل‏های‌ پژوهش با سطح معناداری کمتر از 5درصد بیانگر وجود خودهمبستگی سریالی در مدل‌های پژوهش‌ است که درنهایت با استفاده از ابزار نیرومند استاندارد در نرم‌افزار ایویوز و استفاده از عبارت AR(1) در مدل نهایی مرتفع شده است. برای رفع مشکل خودهمبستگی سریالی از تخمین به روش EGLS استفاده شده است. سطح معناداری آزمون چاو برای مدل ‌آزمون فرضیه‌های‎‌ پژوهش کمتر از 5درصد و بیانگر پذیرش الگوی داده‌های تابلویی است که برای حصول اطمینان نیاز به ارائۀ آزمون هاسمن دارد. سطح معناداری آزمون هاسمن در مدل‎‌ ‌آزمون فرضیه‌های‎‌ پژوهش کمتر از 5درصد و بیانگر پذیرش اثرات ثابت است. نتیجۀ آزمون فرضیۀ اول پژوهش در جدول (3) بیان شده است:

جدول (3): نتیجۀ آزمون فرضیۀ اول پژوهش

Table (3): Results of testing the first research hypothesis

نتایج جدول (3) نشان می‌دهد که متغیر خوانایی اطلاعات مالی با ضریب مثبت (54/0) و سطح معناداری زیر 1درصد (0000/0) رابطۀ مستقیم با دستیابی به تأمین مالی ازطریق اعتباری دارد؛ بنابراین، فرضیۀ اول پژوهش در سطح خطای 1درصد پذیرفته می‌شود. متغیرهای کنترلی رشد فروش و اهرم مالی با سطح معناداری زیر 1درصد رابطۀ معناداری با متغیر وابستۀ پژوهش دارد. ضریب تعیین برابر با 91درصد است که نشان می‌دهد متغیرهای مستقل و کنترلی موجود در مدل توانسته‎‌اند 91درصد از تغییرات متغیر وابسته را توضیح دهند. مقدار دوربین واتسون برابر عدد 90/1 است و ازاین‌رو که مابین عدد 50/1تا50/2 است، نشان می‌دهد که بین جملات اخلال مدل خودهمبستگی شدیدی وجود ندارد. آمارۀ هم‌خطی زیر عدد 5 است که نشان می‌دهد همبستگی شدید بین متغیرهای پژوهش وجود ندارد. آمارۀ آزمون (F) با سطح معناداری زیر 1درصد نشان می‌دهد که مدل پژوهش از برازش مناسبی برخوردار است.

نتیجۀ آزمون فرضیۀ دوم پژوهش در جدول (4) بیان شده است:

جدول (4): نتیجۀ آزمون فرضیۀ دوم پژوهش

Table (4): Results of testing the second research hypothesis

نتایج جدول (4) نشان می‌دهد که تعامل دو متغیر خوانایی اطلاعات مالی و رقابت در بازار محصول با ضریب منفی (46/0) و سطح معناداری زیر 1درصد (0000/0) تأثیر معکوس با دستیابی به تأمین مالی ازطریق اعتباری دارد؛ بنابراین، فرضیۀ دوم پژوهش در سطح خطای 1درصد پذیرفته می‌شود. ضریب منفی و معنادار تعامل خوانایی اطلاعات مالی و رقابت در بازار محصول نشان می‌دهد که با افزایش شدت رقابت، تأثیر مثبت خوانایی اطلاعات مالی بر دستیابی به تأمین مالی اعتباری کاهش می‌یابد؛ به‌عبارت‌دیگر، رقابت بازار به‌عنوان یک عامل تعدیل‌کننده، اثر خوانایی را تضعیف می‌کند. تفسیر کیفی این یافته نیازمند بررسی عمیق‌تر سازوکار‌هایی است که این رابطۀ پیچیده را شکل می‌دهند. یکی از مهم‌ترین دلایل کاهش دسترسی به تأمین مالی در بازارهای رقابتی، افزایش ریسک‌پذیری و عدم قطعیت‌های ناشی از رقابت شدید است. هنگامی که شرکت‌ها در صنعتی با رقابت فشرده فعالیت می‌کنند، فشار بر سودآوری و نقدینگی افزایش می‌یابد و این موضوع باعث می‌شود اعتباردهندگان با نگرانی بیشتری به اعطای اعتبار نگاه کنند. علاوه‌بر ریسک مالی بیشتر، عوامل دیگری نیز می‌توانند دخیل باشند. متغیرهای کنترلی رشد فروش و اهرم مالی با سطح معناداری زیر 1درصد رابطۀ معناداری با متغیر وابستۀ پژوهش دارند. ضریب تعیین برابر با 90درصد است که نشان می‌دهد متغیرهای مستقل و کنترلی موجود در مدل توانسته‏اند 90درصد از تغییرات متغیر وابسته را توضیح دهند. مقدار دوربین واتسون برابر عدد 89/1 است و ازاین‌رو که مابین عدد 50/1تا50/2 است، نشان می‌دهد که بین جملات اخلال مدل خودهمبستگی شدیدی وجود ندارد. آمارۀ هم‌خطی زیر عدد 5 است که نشان می‌دهد همبستگی شدید بین متغیرهای پژوهش وجود ندارد. آمارۀ آزمون (F) با سطح معناداری زیر 1درصد نشان می‌دهد که مدل پژوهش از برازش مناسبی برخوردار است.

بحث و نتیجه‌گیری

همان‌طور که عنوان شد، هدف اساسی پژوهش حاضر بررسی نقش خوانایی اطلاعات مالی بر دستیابی به تأمین مالی ازطریق اعتباری با تأکید بر اثربخشی رقابت در بازار محصول بود. نوآوری موضوع بررسی نقش خوانایی اطلاعات مالی بر دستیابی به تأمین مالی ازطریق اعتباری با تأکید بر اثربخشی رقابت در بازار محصول در ترکیب دو حوزۀ مهم اقتصاد مالی و بازاریابی است که در مطالعات پیشین کمتر به آن‌ها به‌صورت هم زمان و تعاملی توجه شده است. این پژوهش با تلفیق مفهوم خوانایی گزارش‌های مالی_ که بر شفافیت و قابلیت درک اطلاعات مالی تأکید دارد_ و اثربخشی رقابت در بازار محصول، بنیان جدیدی برای فهم بهتر سازوکارهای جذب منابع مالی شرکت‌ها ارائه می‌دهد. تأکید بر نقش رقابت به‌عنوان عامل تعدیل‌گر، نوآوری اصلی این پژوهش است که نشان می‌دهد چگونه شدت رقابت بازار می‌تواند بر ارتباط بین کیفیت اطلاعات مالی و دسترسی به تأمین مالی اعتباری تأثیرگذار باشد. این رویکرد می‌تواند به خدمت خلق دانش جدید در قلمرو مدیریت مالی و بهبود سیاست‌گذاری‌های اعتباری در بازارهای نوظهور کمک کند و خلأ نظری و عملی مهمی را پر کند. نوآوری موضوع بررسی نقش خوانایی اطلاعات مالی بر دستیابی به تأمین مالی ازطریق اعتباری با تأکید بر اثربخشی رقابت در بازار محصول در ترکیب و تحلیل تعاملی این دو عامل است که تاکنون به‌صورت جزئی و مجزا مطالعه شده است. این پژوهش با تمرکز بر خوانایی گزارش‌های مالی به‌عنوان عامل افزایش شفافیت و کاهش عدم تقارن اطلاعات و تحلیل اثر تعدیل‌گر رقابت در بازار محصول، رویکرد جدیدی در فهم فرایند تأمین مالی ارائه می‌دهد؛ بنابراین، این مطالعه توانسته است شکاف مهمی در ادبیات پژوهش پر کند و نقش مؤثر تعامل کیفیت اطلاعات مالی و ساختار بازار محصول را در بهبود دسترسی شرکت‌ها به منابع اعتباری به‌ویژه در بازارهای نوظهور نشان دهد. نتایج فرضیۀ اول نشان داد که میان خوانایی اطلاعات مالی و تأمین مالی ازطریق اعتبار تجاری در شرکت‌ها رابطۀ مستقیم و معناداری وجود دارد؛ درواقع زمانی که شرکت‌ها اطلاعات صحیح و قابل‌فهم و بدون دشواری را در صورت‌های مالی خود افشا کنند. همین مطلب نوعی سیگنال مثبت به خواننده و ذی‌نفعان صورت‌های مالی است که شرکت، تقلبی را در ارائۀ اطلاعات انجام نداده است و اعتباردهندگان را راضی خواهد کرد که شرکت از اوضاع مالی مناسب برخودار است و می‌تواند اعتبارات واگذارشده را بازپس دهد؛ از همین رو سطح دریافتی‌های اعتباری شرکت افزایش خواهد یافت؛ بنابراین، خوانابودن اطلاعات مندرج در صورت‌های مالی و پیچیده‌نبودن این اطلاعات می‌تواند بر تأمین مالی ازطریق اعتباری تأثیرگذار باشد. نتایج حاصل‌شده به نوعی با نتایج در این حیطه مانند پژوهش‌ لی و همکاران (Li et al., 2024) همسو است؛ به بیانی دیگر، اطلاعات مالی شفاف، دقیق و قابل‌درک به‌عنوان سیگنالی معتبر به اعتباردهندگان عمل کرده و اعتماد آن‌ها را به سلامت مالی و قابلیت بازپرداخت شرکت تقویت می‌کند. این امر موجب افزایش تمایل اعتباردهندگان به اعطای منابع مالی به شرکت می‌شود و درنهایت باعث بهبود شرایط تأمین مالی شرکت‌ها ازطریق اعتبار تجاری خواهد شد؛ بنابراین، بهبود کیفیت و شفافیت افشای اطلاعات مالی نه‌تنها الزامی قانونی و اخلاقی بلکه راهبردی مؤثر برای ارتقای کارایی تأمین مالی در بازارهای رقابتی به شمار می‌رود.

نتایج فرضیۀ دوم نشان داد که رقابت در بازار محصول بر رابطۀ میان خوانایی اطلاعات مالی و دستیابی به تأمین مالی ازطریق اعتباری تأثیرگذار است و در تعامل با خوانایی اطلاعات مالی، دسترسی به تأمین مالی ازطریق اعتباری را کاهش می‌دهد. زمانی که شرکت‌های زیادی در یک صنعت مشغول به رقابت باشند، می‌بایست مدیران بتوانند مزایایی را به ذی‌نفعان عرضه کنند تا بتوانند سهم بیشتری را از بازار به خود اختصاص دهند و در چنین بازاری با رقابت زیاد، شرکت‌ها برای تأمین مالی ازطریق اعتباری ممکن است با مشکل روبه‌رو شوند و دسترسی به تأمین مالی ازطریق اعتباری کاهش یابد. نتایج حاصل‌شده به نوعی با نتایج در این حیطه مانند پژوهش‌ لی و همکاران (Li et al., 2024) همسو است. به طور تخصصی، هنگامی که شدت رقابت در بازار زیاد باشد، شرکت‌ها برای جذب سهم بیشتری از بازار ناچار به ارائۀ مزایای اضافی به ذی‌نفعان خود هستند و بنابراین فشارهای منابع مالی افزایش می‌یابد. در چنین شرایطی، حتی باوجود خوانایی بالا و شفافیت مالی، دشواری‌های تأمین مالی ازطریق اعتبارات تجاری افزایش پیدا می‌کند؛ زیرا اعتباردهندگان با ریسک‌های رقابتی بیشتری مواجه‌اند و ممکن است در اعطای اعتبار دقت و سختگیری بیشتری به خرج دهند. این یافته بازتاب‌دهندۀ پیچیدگی وضعیت تأمین مالی در بازارهای رقابتی است و نشان می‌دهد که دسترسی به منابع مالی نه‌تنها تابع کیفیت اطلاعات مالی بلکه متأثر از شرایط محیطی و رقابتی بازار نیز است. سیف‌زاده و همکاران (Seifzadeh et al., 2021) در تحقیق خود دریافتند که خوانایی اطلاعات مالی عامل مهمی در کاهش هزینه‌های نمایندگی و بهبود اعتماد بازار است که باعث تسهیل فرایند تأمین مالی می‌شود. این نتیجه از جهاتی در تطابق با نتیجۀ تحقیق حاضر است.

باتوجه‌به نتایج فرضیۀ اول پیشنهاد می‌شود تا مدیران در جهت جذب تأمین مالی ازطریق اعتباری، کیفیت گزارشگری مالی خود را ارتقا دهند و با ارائۀ اطلاعات فاقد پیچیدگی و با خوانایی بالا به جذب تأمین مالی ازطریق اعتباری اقدام کنند. باتوجه‌به نتایج آزمون فرضیۀ دوم پژوهش پیشنهاد می‌شود، در صنایعی که رقابت بازار سنگین است مدیران با ایجاد مزایای بیشتر در مقایسه با سایر رقبا به جذب تأمین مالی ازطریق اعتباری اقدام کنند. باتوجه‌به نتایج به‌دست‌آمده، به مدیران مالی و مدیران عامل شرکت‌ها توصیه می‌شود که به‌منظور تسهیل دسترسی به منابع مالی ازطریق اعتبار تجاری، ابتدا بر بهبود کیفیت و خوانایی اطلاعات مالی تمرکز کنند و از افشای شفاف، دقیق و قابل‌فهم صورت‌های مالی اطمینان حاصل کنند تا اعتماد اعتباردهندگان جلب شود و ریسک دریافت اعتبار کاهش یابد. در بازارهایی که رقابت شدید است، لازم است مدیران علاوه‌بر ارتقای شفافیت اطلاعات مالی، راهبرد‌های مؤثری برای افزایش مزایای رقابتی و جذب ذی‌نفعان تدوین کنند؛ ازجمله بهبود کارایی عملیاتی و روابط سرمایه‌گذاران؛ زیرا رقابت بالا می‌تواند مانع دستیابی آسان به اعتبار شود. به‌طورکلی، طراحی و اجرای برنامه‌های ارتقای شفافیت اطلاعات مالی همراه با مدیریت هوشمندانۀ شرایط رقابتی می‌تواند نقش مؤثری در بهبود وضعیت تأمین مالی شرکت‌ها ایفا کند. پیشنهاد می‌شود تا در پژوهش‎های آتی در بررسی نقش خوانایی اطلاعات مالی بر دستیابی به تأمین مالی ازطریق اعتباری از نقش تعدیل‌گر ارزش ویژۀ برند و حساسیت سرمایه‌گذاری به جریان نقدی استفاده شود. پیشنهاد می‌شود برای پژوهش‎های آتی از ترکیب شاخص فوگ با معیارهای دیگر مانند شاخص Gunning Fog یا Flesch-Kincaid برای سنجش خوانایی گزارشگری مالی استفاده شود. باتوجه  ‌به پژوهش‎های گذشته، برای پژوهش‌های آتی پیشنهاد می شود تأثیر مدیریت ریسک بر تأمین مالی ازطریق اعتباری شرکت‌ها، تأثیر خوانایی اطلاعات مالی بر سرعت تعدیل اعتبار تجاری، تأثیر مسئولیت‌پذیری اجتماعی بر دسترسی به تأمین مالی اعتباری شرکت‌ها و اهمیت رقابت در بازار محصول و نقش خوانایی گزارش‌های مالی در تسهیل فرایند تأمین مالی اعتباری شرکت‌ها بررسی شود.

محدودیت‌های پژوهش حاضر به‌صورت صریح عبارت‌اند از: داده‌های مورداستفاده محدود به یک بازۀ زمانی مشخص و بازارهای خاص است که می‌تواند بر تعمیم‌پذیری نتایج تأثیرگذار باشد؛ عوامل بیرونی و محیطی مانند نوسانات اقتصادی کلان، سیاست‌های اعتباری بانک‌ها و شرایط قانونی در تحلیل مدل به طور کامل در نظر گرفته نشده‌اند که ممکن است بر روابط مورد مطالعه اثرگذار باشد؛ این پژوهش به بررسی رقابت در سطح کلی بازار محصول پرداخته و تأثیر انواع مختلف رقابت (قیمت، کیفیت و نوآوری) به طور تفصیلی تحلیل نشده است؛ یکی دیگر از محدودیت‌های پژوهش محدودبودن قلمرو مکانی تحقیق به شرکت‌های پذیرفته‌شده در بورس اوراق بهادار تهران است. گسترده‌بودن حوزۀ مکانی به تمامی شرکت‏ها تعمیم‌پذیری نتایج را گسترده‌تر خواهد کرد.

[1] Trade credit