امپراتوری‌سازی مدیریتی در سایۀ اجتناب مالیاتی؛ آیا محدودیت‌های مالی مانع یا محرک هستند؟

مقدمه

در حوزۀ عوامل مربوط به مدیران و رفتار آن‌ها یکی از عوامل موردتوجه، ایجاد امپراتوری توسط مدیران است. انگیزۀ ساخت امپراتوری با درجۀ عدم اطمینان، ساختار طرح پاداش مدیریتی، درجۀ ریسک‌گریزی و ترجیح برای احتیاط مرتبط است (Bragoli, 2021). مدیران سازندۀ امپراتوری ازطریق تصمیمات خود، به‌طور فرصت‌طلبانه شرکت‌های خود را فراتر از اندازۀ مطلوب رشد می‌دهند. تصمیم‌های فرصت‌طلبانه مانند هزینه‌های سرمایه‌ای بیش‌ازحد، رشد دارایی‌ها فراتر از سطح بهینه و اکتساب شرکت‌های جدید، اغلب با اهدافی مانند دستیابی به قدرت، اعتبار و موقعیت، دریافت پاداش بیش‌ازحد و نگه‌داشتن منابع استفاده‌نشده تحت کنترل مدیریتی انجام می‌شود (Hope & Thomas, 2008). یانگ و همکاران (Young et al., 2014) معتقدند مدیران با انگیزۀ‌ امپراتوری مدیریتی، اطلاعات گزارش‌بخش را به‌صورت هدفمند پنهان می‌کنند که به کاهش کیفیت گزارش‌دهی منجر می‌شود؛ براین‌اساس می‌توان گفت انگیزۀ ایجاد امپراتوری مدیریتی با تأثیر بر کیفیت گزارشگری مالی می‌تواند برای سهام‌داران، ذی‌نفعان، تحلیل‌کنندگان و کلیۀ افراد و سازمان‌هایی حائز اهمیت باشد که از اطلاعات شرکت استفاده می‌کنند (Weiskirchner-Merten, 2023).

مطالعات اخیر نیز ابعاد دیگری از این پدیده را روشن کرده‌ است. مینگ و همکاران (Meng et al., 2023) نشان دادند که بیمۀ مسئولیت مدیران می‌تواند با کاهش اعتمادبه‌نفس بیش‌ازحد و ریسک‌جویی مدیرعامل، از شکل‌گیری امپراتوری‌های مدیریتی در قالب اکتساب‌های پرهزینه جلوگیری کند. همچنین، چاترجی و همکاران (Chatterjee et al., 2021) نقدشوندگی بالای سهام را عاملی برای تشدید تمایل شرکت‌ها به خرید و توسعۀ امپراتوری دانسته‌اند؛ هرچند این رفتارها به کاهش ارزش شرکت منجر می‌شود. همچنین، گول و همکاران (2020 Gul et al.,) نیز دریافتند که مسئولیت اجتماعی شرکتی به‌طور کلی تمایلات امپراتوری‌سازی را کاهش می‌دهد؛ اگرچه در مدیران با اعتمادبه‌نفس بیش‌ازحد، این اثر تضعیف می‌شود.

سیاست‌های مالیاتی بر رفتار عاملان اقتصاد، به‌خصوص شرکت‌ها تأثیر دارد. تصمیمات مربوط به فعالیت‌های عملیاتی شرکت ممکن است باعث تغییر نتیجۀ قوانین و مقررات مالیاتی شود؛ با‌این‌حال، از دیدگاه مالیات‌دهندگان، به‌ویژه شرکت‌ها، مالیات یک‌بار مسئولیتی برای شرکت و یک‌بار نیز برای ذی‌نفعان است. ازآنجاکه شرکت‌ها به پرداخت مقدار زیادی از مالیات به مقامات مالیاتی تردید دارند، آنها راهبردهای مالیاتی را برای به حداقل رساندن، رفع یا به تعویق انداختن بدهی مالیاتی به کار می‌گیرند. باتوجه‌به تضاد نمایندگی که بین مدیریت به‌عنوان نماینده و سهام‌داران به‌عنوان مالک وجود داشته است، انتظار می‌رود که این دو سازوکار (مدیر و مالک) به‌عنوان اهرم فشار برای مدیریت برنامه‌ریزی مالیاتی عمل کنند؛ بنابراین، موجب دستیابی به منافع سهام‌داران یعنی مالیات کمتر و بازدهی بیشتر پس از کسر مالیات می‌شود (Shams et al., 2022).

درک نسبتاً کمی در ادبیات دربارۀ پیامدهای اجتناب مالیاتی یافت می‌شود، به‌ویژه دربارۀ اینکه آیا این عوامل به مدیران اجازه می‌دهد تا زمانی که مالکیت شرکت از مدیریت آن جدا می‌شود، از منافع شخصی بهره‌مند شوند؛ بنابراین، هدف این پژوهش بررسی تأثیر اجتناب مالیاتی بر ساخت امپراتوری مدیریتی باتوجه‌به نقش محدودیت‌های مالی است. باتوجه‌به بررسی‌های انجام‌شده، مطالعۀ حاضر یکی از اولین مطالعاتی است که اجتناب مالیاتی و محدودیت‌های مالی را با ساختن امپراتوری مدیریتی مرتبط می‌کند. افزون‌براین در پژوهش حاضر معیاری ترکیبی از ساختن امپراتوری مدیریتی با استفاده از پنج گزینه از ادبیات ایجاد شده است تا پدیدۀ ساخت امپراتوری مدیریتی به تصویر کشیده و روشن شود. نتایج می‌تواند برای سهام‌داران مختلف شرکت مفید باشد؛ زیرا شواهدی دربارۀ انگیزه‌های مشارکت مدیران در ساخت امپراتوری ارائه می‌دهد. درحالی‌که تلاش‌های شرکت‌ها برای کاهش پرداخت‌های مالیاتی تأثیر مستقیمی بر درآمدهای دولت دارد و پیامدهای بعدی را برای ذی‌نفعان مختلف جامعه به دنبال دارد. ایجاد امپراتوری‌ ازطریق اجتناب مالیاتی می‌تواند انحراف منابع ذی‌نفعان و استفادۀ شخصی مدیران در نظر گرفته شود؛ بنابراین، یافته‌های این مطالعه برای سهام‌داران، قانون‌گذاران و سایر ذی‌نفعان شرکت‌ها مفید است.

مبانی نظری

مدیران انگیزه دارند از منابع شرکتی برای ساختن امپراتوری‌های تجاری برای منافع خصوصی خود استفاده کنند و این کار را با دستیابی به پاداش بیشتر و ارضای تمایلات خود برای کسب موقعیت، قدرت و اعتبار انجام می‌دهند (Jensen, 1986; Hope & Thomas, 2008). مدیرانی که به دنبال منفعت شخصی خود هستند، ازطریق جداسازی مالکیت از کنترل، فرصت بیشتری دارند تا به‌جای استفاده از این شیوه‌ها برای افزایش ثروت سهام‌داران، خود را در شیوه‌های اجتناب مالیاتی به نفع خود درگیر کنند. ملاحظات نمایندگی ناشی از این جداسازی، موضوع پژوهش در چندین مطالعۀ قبلی دربارۀ اجتناب مالیات بوده است (Slemrod, 2004; Chen & Chu, 2005; Crocker & Slemrod, 2005). همان‌طور که در پیشینۀ مربوط به انگیزه‌های اجتناب مالیاتی بحث شده است، فرصت‌طلبی مدیریتی می‌تواند توسط فعالیت‌های اجتناب مالیاتی شرکت‌ها تشدید شود (Desai & Dharmapala, 2006; Desai et al., 2007; Desai & Dharmapala, 2009; Rego & Wilson, 2012; Chen et al., 2010). دسای و همکاران (Desai et al., 2007) نشان می‌دهند که چگونه یک سیستم مالیاتی بدون اجرای صحیح به مدیران اجازه می‌دهد تا در جهت منافع خود عمل کنند. مطالعات متعددی حاکی است که فرصت‌طلبی مدیریتی با فعالیت‌های اجتناب مالیاتی تسهیل می‌شود؛ همان‌طور که رفتارهای فرصت‌طلبانۀ مدیران با دستکاری سود و انحراف مستقیم منابع برای استفادۀ شخصی مدیران نشان داده شده است (Desai & Dharmapala, 2006; Desai et al., 2007; Desai & Dharmapala, 2009; Chen et al., 2010). 

یافته‌های پژوهش‌های اخیر نیز این ارتباط را تأیید می‌کند. شمس و همکاران (Shams et al., 2022) نشان دادند که راهبردهای اجتناب مالیاتی با تشدید مشکلات نمایندگی، رشد بیش‌ازحد دارایی‌ها و انباشت منابع تحت کنترل مدیر را تسهیل می‌کند؛ در همین راستا، صادقی و همکاران (Sadeghi et al., 2023) نیز دریافتند که اجتناب مالیاتی به‌طور معناداری فعالیت‌های امپراتوری‌سازی مدیریتی را افزایش می‌دهد و حتی مکانیزم‌های حاکمیت شرکتی نیز توان مهار این رابطه را ندارد.

شرکت‌ها می‌توانند با کاهش انواع مختلف هزینه‌ها سود خود و به دنبال آن ارزش شرکت را افزایش دهند. یکی از این نوع هزینه‌ها، هزینۀ مالیاتی است. یکی از راه‌های کاهش هزینه‌های مالیاتی اجتناب مالیاتی است (Pratama, 2018). در یک مطالعۀ جدیدتر، اتوود و لولن (Atwood & Lewellen, 2019) نشان می‌دهند شرکت‌هایی که سپر مالیاتی دارند با حمایت ضعیف از سرمایه‌گذاران، صرفه‌جویی‌های مالیاتی را به سرمایه‌گذاری بیش‌ازحد و هزینه‌های تحقیق و توسعۀ بیش‌ازحد منحرف می‌کنند و این احتمال را برجسته می‌کنند که این مدیران از صرفه‌جویی‌های مالیاتی شرکت‌ها برای ساخت امپراتوری استفاده می‌کنند (Atwood & Lewellen, 2019). هانلون و هیتزمن (Hanlon & Heitzman, 2010) خواستار توجه بیشتر پژوهشگران برای بررسی ملاحظات نمایندگی دربارۀ اجتناب مالیاتی شرکت‌ها هستند. دسای و دارماپالا (Desai & Dharmapala, 2009) دریافتند که اجتناب مالیاتی تنها زمانی که نظارت سرمایه‌گذاران نهادی وجود داشته باشد، تأثیر مثبتی بر ارزش شرکت دارد و در غیاب نظارت قوی، مدیران می‌توانند از شیوه‌های اجتناب مالیاتی برای منافع شخصی خود استفاده کنند؛ برای مثال می‌توان به ساخت امپراتوری‌های مدیریتی اشاره کرد. مدیرانی که انگیزه‌های امپراتوری‌سازی دارند، تمایل دارند بیش‌ازحد در دارایی‌های شرکت سرمایه‌گذاری کنند تا شرکت خود را فراتر از اندازۀ مطلوب رشد دهند و منابع استفاده‌نشده را تحت کنترل خود نگه دارند. اجتناب مالیاتی شرکت‌ها به‌طور مثبت با ساخت امپراتوری مدیریتی در ارتباط است؛ به این معنی که شرکت‌هایی که سطح بیشتری از اجتناب مالیاتی را دارند، سطح بیشتری از ساخت امپراتوری مدیریتی را نشان می‌دهند. راهبرد‌های اجتناب مالیاتی تنها درصورت وجود مکانیسم نظارتی قوی به سود سهام‌داران است (Shams et al., 2022). باتوجه‌به مبانی مذکور اولین فرضیۀ این پژوهش به شرح زیر تدوین شده‌ است:

فرضیۀ 1: اجتناب مالیاتی تأثیر مثبتی بر ساخت امپراتوری مدیریتی دارد.

هنگامی که به دلیل عملکرد ضعیف شرکت دسترسی به منابع مالی محدود شده باشد، اجتناب مالیاتی می‌تواند نقش مهمی را به‌عنوان یک فرصت نهایی برای دسترسی به منابع مالی ایفا کند (Dhaliwal et al., 2004). اجتناب مالیاتی می‌تواند با ایفای نقش تعیین‌کننده به‌عنوان منبع جایگزین تأمین مالی، منابع داخلی اضافی را برای شرکت‌ها ایجاد کند. شرکت‌های با محدودیت مالی، احتمالاً نقدینگی خود را ازطریق فعالیت‌های اجتناب مالیاتی افزایش می‌دهند و از این روش برای دستیابی به منابع مالی بالقوۀ داخلی استفاده می‌کنند؛ به عبارت دیگر می‌توان انتظار داشت که محدودیت مالی تأثیر مثبتی بر اجتناب مالیاتی شرکت‌ها داشته باشد (Edwards et al., 2013). برخی از مطالعات قبلی تأثیر محدودیت مالی را بر اجتناب مالیاتی بررسی کرده‌اند که نتایج آنها نشان‌دهندۀ تأثیر مثبت محدودیت مالی بر اجتناب مالیاتی است (Dhamara & Violita, 2017; Dhawan et al., 2020; Prawati et al., 2020). دراین‌بین مدیران فرصت‌طلب می‌توانند از صرفه‌جویی‌های مالیاتی ناشی از محدودیت‌های مالی و اعتمادبه‌نفس بیش‌ازحد مدیرعامل شرکت‌ها برای ساخت امپراتوری استفاده ‌کنند؛ درنتیجه می‌توان انتظار داشت که اجتناب مالیاتی بر ساخت امپراتوری مدیریتی شرکت تأثیر مثبت داشته باشد و با افزایش اعتمادبه‌نفس بیش‌ازحد مدیرعامل این تأثیر تقویت شود (Shams et al., 2022)؛ بنابراین، دومین فرضیۀ پژوهش به شرح زیر تدوین و مطرح می‌شود:

فرضیۀ 2: محدودیت‌های مالی تأثیر اجتناب مالیاتی بر ساخت امپراتوری مدیریتی را تقویت می‌کند.

روش پژوهش

برای جمع‎‌آوری داده‎‌ها از سایت سازمان بورس اوراق بهادار تهران و برای آزمون فرضیه‎‌ها از نرم‎‌افزار ایویوز 10 استفاده شده است. نمونه، شرکت‎‌های پذیرفته‎‌شده در بورس اوراق بهادار تهران از ابتدای سال 1393 تا پایان سال 1400 هستند و در طی این بازۀ زمانی در بورس اوراق بهادار تهران فهرست شده‌اند. نمونه طبق اطلاعات جدول (1) تحدید شد.

جدول (1): نمونه پژوهش

Table (1): Research sample

متغیر وابسته، ساخت امپراتوری مدیریتی است. یک شاخص ترکیبی برای ساخت امپراتوری مدیریتی براساس پنج مؤلفه ایجاد شده است:

تملیک[1]: یک متغیر ساختگی است. درصورتی‌که تعداد تملیک‎‌های شرکت از میانۀ نمونۀ پژوهش بزرگ‌تر باشد، عدد یک می‎‌گیرد و درغیراین‌صورت عدد صفر می‎‌گیرد. در یک تملیک ساده، شرکت متصرف بیشترین سهام شرکت (بیش از 50درصد سهام) مدنظر را خریداری می‎‌کند و کنترل شرکت را به دست می‎‌آورد. پس از تملیک سهام، نام و ساختار قانونی شرکت تملیک‌شده تغییر نمی‎‌یابد. به عبارتی شرکت الف بخش عمده‎‌ای از سهام شرکت ب را خریداری می‌کند و کنترل شرکت ب را به عهده می‎‌گیرد. پس از تملیک سهام شرکت ب توسط شرکت الف، هر دو شرکت به فعالیت خود ادامه خواهند داد (Chhaochharia et al., 2012; Levi et al., 2014; Gul et al., 2020; Shams et al., 2022).

تلفیق[2]: یک متغیر ساختگی است. درصورتی‌که شرکت اصلی باشد، عدد یک می‎و درغیراین‌صورت عدد صفر می‎‌گیرد. شرکت‎‌های اصلی شامل شرکت‎‌هایی هستند که صورت‎‌های مالی تلفیقی ارائه می‎‌کنند (Chhaochharia et al., 2012; Levi et al., 2014; Gul et al., 2020; Shams et al., 2022). مطابق با پژوهش شمس و همکاران (Shams et al., 2022) و گول و همکاران (Gul et al., 2020) می‎‌توان انتظار داشت که متغیر تلفیق به‌عنوان معیاری از ساخت امپراتوری مدیریتی در نظر گرفته شود؛ زیرا شرکت تلفیقی نشان‌دهندۀ تمایل مدیران برای ایجاد امپراتوری در شرکت است.

رشد مخارج سرمایه‎‌ای[3]: یک متغیر ساختگی است. درصورتی‌که رشد مخارج سرمایه‎‌ای از میانۀ نمونۀ پژوهش بزرگ‎‌تر باشد، عدد یک می‎و درغیراین‌صورت عدد صفر می‎‌گیرد. برای محاسبۀ رشد مخارج سرمایه‎‌ای از نسبت مخارج سرمایه‎‌ای در پایان سال مالی جاری تقسیم بر مخارج سرمایه‎‌ای در پایان سال مالی قبل منهای یک استفاده شده است (Chhaochharia et al., 2012; Levi et al., 2014; Shams et al., 2022). مطابق با پژوهش شمس و همکاران (Shams et al., 2022) می‎‌توان انتظار داشت که رشد مخارج سرمایه‎‌ای به‌عنوان معیاری از ساخت امپراتوری مدیریتی در نظر گرفته شود؛ زیرا هر چقدر رشد مخارج سرمایه‎‌ای بیشتر باشد، نشان‌دهندۀ تمایل مدیران برای ایجاد امپراتوری در شرکت است.

رشد کل دارایی‎‌ها[4]: یک متغیر ساختگی است. درصورتی‌که رشد کل دارایی‎‌ها از میانۀ نمونۀ پژوهش بزرگ‎‌تر باشد، عدد یک می‎و درغیراین‌صورت عدد صفر می‎‌گیرد. برای محاسبۀ رشد کل دارایی‎‌ها از نسبت کل دارایی‎‌ها در پایان سال مالی جاری به کل دارایی‎‌ها در پایان سال مالی قبل منهای یک استفاده شده است (Chhaochharia et al., 2012; Levi et al., 2014; Shams et al., 2022). مطابق با شمس و همکاران (Shams et al., 2022) می‎‌توان انتظار داشت که رشد کل دارایی‎‌ها به‌عنوان معیاری از ساخت امپراتوری مدیریتی در نظر گرفته شود؛ زیرا هر چقدر رشد کل دارایی‎‌ها بیشتر باشد، نشان‌دهندۀ تمایل مدیران برای ایجاد امپراتوری در شرکت است.

رشد دارایی‎‌های ثابت مشهود[5]: یک متغیر ساختگی است. درصورتی‌که رشد دارایی‎‌های ثابت مشهود از میانۀ نمونۀ پژوهش بزرگ‎‌تر باشد، عدد یک می‎و درغیراین‌صورت عدد صفر می‎‌گیرد. برای محاسبۀ رشد دارایی‎‌های ثابت مشهود از نسبت دارایی‎‌های ثابت مشهود پایان سال مالی جاری به دارایی‎‌های ثابت مشهود پایان سال مالی قبل منهای یک استفاده شده است (Chhaochharia et al., 2012; Levi et al., 2014; Shams et al., 2022). مطابق با شمس و همکاران (Shams et al., 2022) می‎‌توان انتظار داشت که رشد دارایی‎‌های ثابت مشهود به‌عنوان معیاری از ساخت امپراتوری مدیریتی در نظر گرفته شود؛ زیرا هر چقدر رشد دارایی‎‌های ثابت مشهود بیشتر باشد، نشان‌دهندۀ تمایل مدیران برای ایجاد امپراتوری در شرکت است.

با در نظر گرفتن این موضوع که به هریک از متغیرهای ذکرشده ارزش یک یا صفر داده می‎‌شود، شاخص ساخت امپراتوری مدیریتی براساس رابطۀ (1) محاسبه شده است.

رابطۀ (1):

در این رابطه   نشان‌دهندۀ تمامی مواردی است که عدد یک گرفته‎‌اند و  نشان‌دهندۀ تمامی مواردی است که عدد صفر یا یک دربارۀ آن‎‌ها در نظر گرفته شده است؛ به عبارت دیگر در رابطۀ (1) حاصل به‌دست‌آمده از صورت کسر عددی بین صفر تا پنج است و عدد مخرج کسر عدد پنج است؛ به این ترتیب، دربارۀ هر شرکت شاخص اندازه‎‌گیری‌شدۀ ساخت امپراتوری مدیریتی در محدودۀ بین صفر تا یک قرار می‎‌گیرد. مقادیر بیشتر شاخص ساخت امپراتوری مدیریتی نشان‌دهندۀ سطح بیشتر ساخت امپراتوری مدیریتی است؛ درحالی‌که مقادیر کمتر نشان‌دهندۀ سطح پایین‎‌تر ساخت امپراتوری مدیریتی است.

متغیر مستقل اجتناب مالیاتی[6] است که برای محاسبۀ آن از نسبت هزینۀ مالیات به سود قبل از کسر مالیات استفاده شده است. باتوجه‌به اینکه مقادیر بیشتر این نسبت نشان‌دهندۀ اجتناب مالیاتی کمتر است و برعکس، پس مقادیر به‌دست‌آمده در منفی یک (1-) ضرب شده است (Safarigraili & Pudine, 2016; Lee & Bose, 2021).

برای سنجش محدودیت‌های مالی[7]  از معیار تدوین‌شده به‌وسیلۀ بادآورنهندی و درخور (Badavarnahandi & Darkhor, 2013) به شرح رابطۀ (3) استفاده شده است:

رابطه (2):

 معیار بحران مالی شرکت،  جریان‎‌های نقدی شرکت،  کل دارایی‎‌ها،  نسبت ارزش بازار سهام عادی به ارزش دفتری آن سهام،  کل بدهی‎‌های شرکت،  حقوق صاحبان سهام،  سود پرداختی به سهام‎‌داران است.  نگه‎‌داشت وجه نقد است که برابر با مجموع وجه نقد و سرمایه‎‌گذاری‎‌های کوتاه‎‌مدت است. روش استفاده از این شاخص بدین صورت بوده است که براساس مقادیر واقعی، مقدار Z-score محاسبه شده است. براساس محاسبات به‌دست‌آمده مقادیر از کوچک به بزرگ (متناسب با مقادیر به‌دست‌آمده از نمونۀ پژوهش) به پنج گروه تقسیم می‌شود. هر چقدر این مقادیر بزرگ‌تر باشد، محدودیت مالی شرکت‌ها نیز بیشتر است. شرکت‌هایی که در گروه‌های چهارم و پنجم قرار دارند، به‌عنوان شرکت‌های با محدودیت مالی شناسایی شدند و کد یک گرفتتند و مابقی شرکت‌ها به‌عنوان شرکت‌های بدون محدودیت مالی شناسایی شدند و کد صفر گرفتند.

به تبعیت از شمس و همکاران (Shams et al., 2022) و گول و همکاران (Gul et al., 2020) متغیرهای کنترلی نگهداشت وجه نقد[8]  برابر است با نسبت وجه نقد و سرمایه‎‌گذاری‎‌های کوتاه‌مدت به کل دارایی‎‌ها، اهرم مالی[9]  برابر است با نسبت کل بدهی‌ها به کل دارایی‎‌ها، سودآوری[10]  برابر است با نسبت سود خالص به کل دارایی‎‌ها، اندازۀ شرکت[11]  برابر است با لگاریتم طبیعی کل دارایی‎‌ها، نسبت ارزش بازار به دفتری[12]  برابر است با نسبت ارزش بازار حقوق صاحبان سهام (تعداد سهام شرکت ضربدر ارزش بازار هر سهم) به ارزش دفتری حقوق صاحبان سهام، رشد فروش[13]  برابر است با فروش سال جاری منهای فروش سال گذشته تقسیم بر فروش سال گذشته، سن شرکت[14]  برابر است با لگاریتم طبیعی تعداد سال‎‌های فعالیت شرکت از زمان تأسیس تا دورۀ زمانی پژوهش، مالکیت نهادی[15]  برابر با درصد مالکیت سهام‌داران نهادی شرکت است. توانایی مدیرعامل[16] است که در این پژوهش برای محاسبۀ توانایی مدیران از مدل دمیرجان و همکاران (Demerjian et al., 2012) استفاده شده است. برآورد توانایی مدیریت شامل فرایند دومرحله‌ای است که با برآورد کل بازدۀ شرکت با استفاده از رویکرد تحلیل پوششی داده‌ها شروع می‌شود. تحلیل پوششی داده‌ها روشی آماری است که برای ارزیابی بازدۀ نسبی واحدهای اقتصادی تفکیک‌پذیر استفاده می‌شود. هر واحد اقتصادی تفکیک‌پذیر نشان‌دهندۀ یک واحد تصمیم‌گیرنده است که هر واحد تصمیم‌گیرنده اطلاعات ورودی مشخص را به اطلاعات خروجی مشخص تبدیل می‌کند. در مدل مذکور هر شرکت به‌عنوان واحد تصمیم‌گیرنده عمل می‌کند. ابتدا به استناد این پژوهش از مدل پایه‌ای CCR استفاده شده است. پس‌ازآن برای محاسبۀ کارایی از رابطۀ زیر استفاده شد:

رابطۀ (3):

MAX_V1Uθ =

که در آن Sales کل درآمد حاصل از فروش شرکت به‌‌عنوان خروجی، COGS بهای تمام‌شدۀ کالای فروش‌رفتۀ شرکت، SG&a هزینۀ عمومی و اداری فروش شرکت، PPE دارایی‌های ثابت مشهود، Other assets سایر دارایی‌ها است.

پس از اندازه‌گیری کارایی شرکت برای تعدیل کارایی و خنثی‌کردن سایر عوامل که بر تلاش مدیر اثرگذار است، برای محاسبۀ توانایی مدیریتی از رابطۀ 4 استفاده شده است. از مقادیر پسماند مدل برای محاسبۀ توانایی مدیریت استفاده شده است:

رابطۀ (4):

که در آن DEA-Eff_it کارایی شرکت i در سال t، FirmSize_it اندازۀ شرکتi در سالt، MarketShare_it  سهم بازار شرکتi در سالt، FreeCashFlow_it متغیر شاخص جریان نقد آزاد شرکت i در سال t، درصورتی‌که جریان نقد آزاد شرکت مثبت باشد کد 1 و درغیراین‌صورت کد صفر را اختیار می‌کند.  FrimAge_itلگاریتم طبیعی سن شرکت i در سال t،  ForeignCurrencyIndicator_itمتغیر شاخص فروش صادراتی شرکت i در سال t. درصورتی‌که واحد پولی خارجی شرکت پس از تعدیلات مثبت باشد، عدد 1 و درغیراین‌صورت عدد صفر اختیار می‌کند.  ɛ_itپسماند مدل است.

جریان نقد آزاد شرکت از رابطۀ 5 محاسبه شد:

رابطۀ (5):

که در آن Free Cash Flow جریان نقد آزاد،  OIBDPسود قبل از کسر هزینۀ استهلاک،  Working capitalتغییرات سرمایه در گردش بدهی است و CAPX  مخارج سرمایه‌ای است که از تفاوت بین دارایی‌های ثابت مشهود سال جاری و سال گذشته به دست می‌آید.

درنهایت توانایی مدیریت با استفاده از مقادیر پسماند رابطۀ (4) اندازه‌گیری شده است.

حال، باتوجه‌به شرح متغیرهای اصلی، برای آزمون فرضیۀ اول مبنی بر تأثیر مثبت اجتناب مالیاتی بر ساخت امپراتوری مدیریتی از رابطۀ (6) استفاده شده است. در رابطۀ (6) درصورتی‌که ضریب  معنادار و مثبت باشد، فرضیۀ اول پژوهش رد نمی‎‌شود.

رابطۀ (6):

که در آن  ساخت امپراتوری مدیریتی شرکتi در سالt،  اجتناب مالیاتی شرکتi در سالt،  نگهداشت وجه نقد شرکتi در سالt،  اهرم مالی شرکتi در سالt،  سودآوری شرکتi در سالt،  اندازۀ شرکتi در سالt،  نسبت ارزش بازار به دفتری شرکتi در سالt،  رشد فروش شرکتi در سالt،  سن شرکتi در سالt،  مالکیت نهادی شرکتi در سالt،  توانایی مدیرعامل شرکتi در سالt است.

برای آزمون فرضیۀ دوم مبنی بر اثر تقویت‌کنندۀ محدودیت‌های مالی بر تأثیر اجتناب مالیاتی بر ساخت امپراتوری مدیریتی، از مدل (2) استفاده شده است. در مدل (2) درصورتی‌که ضریب  معنادار و مثبت و  باشد، فرضیۀ دوم پژوهش رد نمی‌شود. برای مقایسۀ ضرایب  و  از آزمون والد استفاده شده است.

مدل (2):

که در آن  محدودیت‌های مالی شرکتi در سالt است.

یافته‌ها

به‌منظور تجزیه‌تحلیل اطلاعات، ابتدا آمار توصیفی متغیرهای پژوهش در جدول (2) ارائه شده است:

جدول (2): آماره‌های توصیفی

Table (2): Descriptive statistics

همان‌طور‌که مشاهده می‌شود 08310/0- مقدار میانگین برای متغیر اجتناب مالیاتی است که نشان می‎‌دهد داده‎‌ها بیشتر حول این نقطه تمرکز یافته‎‌اند. مقدار میانۀ این متغیر 06998/0- است که نشان می‌دهد نیمی از داده‎‌ها کمتر از این عدد و نیمی دیگر بیشتر از این عدد هستند.

احتمال آمارۀ به‌دست‌آمده برای آزمون خودهمبستگی برای کلیۀ مدل‎‌های پژوهش از سطح خطای 05/0 کمتر بوده و برای رفع آن از روش AR(1) در تخمین استفاده شده است؛ بنابراین، روش داده‎‌های تابلویی پذیرفته شده است. آزمون ناهمسانی واریانس برای مدل‎‌های پژوهش از سطح خطای 05/0 کمتر است. برای رفع ناهمسانی واریانس از روش حداقل مربعات تعمیم‌یافته استفاده شده است.

فرضیۀ اول بیان می‌کند که اجتناب مالیاتی تأثیر مثبتی بر ساخت امپراتوری مدیریتی دارد. همان‌طور که در جدول (3) مشاهده می‌شود، مقدار احتمال حاصل‌شده برای آمارۀ F صفر است و فرض صفر نشان‌دهندۀ عدم معناداری کل مدل است؛ بنابراین، فرض صفر رد می‎‌شود. لیکن تمامی ضرایب رگرسیون به‌طور هم‌زمان صفر نیستند؛ بنابراین، بین تمامی متغیرهای مستقل با متغیر وابسته به‌طور هم‌زمان رابطه‌ای معنی‌دار وجود دارد. ازآنجایی‌که مقدار احتمال آماره t برای متغیر اجتناب مالیاتی برابر 0093/0 است و کمتر از سطح خطای 05/0 است، پس اولین فرضیۀ پژوهش در سطح خطای 5درصد پذیرفته می‌شود و می‌توان گفت که اجتناب مالیاتی بر ساخت امپراتوری مدیریتی تأثیر مثبت دارد.

جدول (3): نتایج آزمون فرضیۀ اول پژوهش

Table (3): The results of the first hypotheses

فرضیۀ دوم بیان می‌کند که محدودیت‌های مالی تأثیر اجتناب مالیاتی بر ساخت امپراتوری مدیریتی را تقویت می‌کند. همان‌طور که در جدول (4) مشاهده می‌شود، مقدار احتمال به‌دست‌آمده برای آماره F که صفر است، فرض صفر که عدم معناداری کل مدل است، رد می‌شود و این نشان می‌دهد که تمامی ضرایب رگرسیون به‌طور هم‌زمان صفر نیستند؛ بنابراین، به‌طور هم‌زمان بین تمامی متغیرهای مستقل با متغیر وابسته رابطۀ معناداری وجود دارد.

مقدار ضریب متغیر TAX_AVOID*Z_SCORE مبین شاخصی برای ارزیابی فرضیۀ 2 است. درصورتی‌که ضریب مذکور معنادار باشد، نشان‌دهندۀ تأیید این فرضیه است. جدول (4) نشان می‌دهد که سطح معناداری آماره t برای این متغیر برابر 0226/0 است و کمتر از سطح خطای 05/0 است؛ بنابراین، فرضیۀ دوم پژوهش در سطح خطای 5درصد پذیرفته می‌شود. می‌توان گفت که محدودیت‌های مالی تأثیر اجتناب مالیاتی بر ساخت امپراتوری مدیریتی را تقویت می‌کند.

جدول (4): نتایج آزمون فرضیۀ دوم پژوهش

Table (4): The results of the second hypotheses test

برای آزمون مدل دوم پژوهش لازم است تا آزمون والد انجام گیرد. در این آزمون فرض صفر برای آزمون    است که درصورتی‌که فرض صفر این آزمون رد شود، به‌منزلۀ آن است که اثرگذاری متغیر ضربی و متغیر مستقل اصلی در مدل متفاوت است. باتوجه‌به جدول (5) مقادیر احتمال آماره F کمتر از 05/0 است؛ بنابراین، فرض صفر آزمون والد رد می‌شود و اثرگذاری متغیر ضربی و متغیر مستقل اصلی در مدل متفاوت است.

جدول (5): آزمون والد مدل دوم

Table (5): Wald test of the second model

نتیجه‌گیری و پیشنهادها

نتایج نشان داد که اجتناب مالیاتی تأثیر مثبتی بر ساخت امپراتوری مدیریتی دارد؛ بنابراین، فرضیۀ اول پژوهش پذیرفته می‎‌شود. نتایج حاصل از این پژوهش با پژوهش‎‌های صادقی و همکاران (Sadeghi et al., 2023) و شمس و همکاران (Shams et al., 2022) همخوانی دارد. براساس نظریۀ نمایندگی، مدیران انگیزه دارند تا از منابع شرکتی برای منفعت‌طلبی‌های تجاری در راستای منافع شخصی خود مانند دستیابی به پاداش بیشتر و ارضای تمایل خود برای موقعیت، قدرت و اعتبار و به‌عبارتی، تشکیل امپراتوری مدیریتی استفاده کنند. مدیران سودجو ازطریق جداسازی مالکیت از کنترل فرصت بیشتری دارند تا به‌جای افزایش ثروت سهام‌داران، منافع خود را ازطریق شیوه‌های اجتناب مالیاتی تأمین کنند؛ بنابراین، بین اجتناب مالیاتی و تشکیل امپراتوری مدیریت رابطۀ مثبت وجود دارد.

نتایج نشان داد که محدودیت‌های مالی تأثیر اجتناب مالیاتی بر ساخت امپراتوری مدیریتی را تقویت می‌کند؛ بنابراین، فرضیۀ دوم پژوهش پذیرفته می‌شود. نتایج از بُعد معناداری با پژوهش‌های صادقی و همکاران (Sadeghi et al., 2023) و شمس و همکاران (Shams et al., 2022) همخوانی دارد.

باتوجه‌به نتایج پژوهش پیشنهاد می‌شود تا برای کاهش خریدهای بیهوده و تسهیل در وارونه‌ساختن امپراتوری مدیریتی گذشته، سهام‌داران و ذی‌نفعان شرکت، مدیران‌عامل با سابقۀ ساخت امپراتوری تخریب‌کنندۀ ارزش را برکنار کنند؛ طرح‌های ارائۀ پاداش به مدیران را برای محدودکردن انگیزه‎‌های ساخت امپراتوری اجرا کنند؛ اعضای هیئت‌مدیرۀ جدید را وارد کنند و سازوکارهای نظارتی را به‌منظور کاهش ساخت امپراتوری مدیریتی افزایش دهند. سهام‌داران باید به اقدامات مدیران‌عامل درزمینۀ ساخت امپراتوری توجه داشته باشند؛ به‌ویژه اگر حاکمیت شرکتی قوی و سازوکار نظارتی مناسب نباشد. درصورتی‌که مدیرعامل به دنبال فعالیت‌های راهبردی شرکت باشد، سهام‌داران باید سرمایه‌گذاری‌های خود را نگه دارند یا حتی افزایش دهند؛ زیرا ممکن است عملکرد مالی را بهبود بخشد؛ با‌این‌حال، اگر تنوع غیرمرتبط مشاهده شود، ممکن است واگذاری توصیه شود؛ زیرا سهام‌داران این اختیار را دارند که خودشان سهام خود را متنوع کنند.

تعمیم روند گذشته به آینده در صورتی معقول است که همان شرایط گذشته برقرار باشد؛ برای مثال شرایط سیاسی، اقتصادی و قانونی موجود برای شرکت‎‌ها همانند گذشته باشد. همچنین، این مسئله می‎‌تواند در تعمیم نتایج تأثیرگذار باشد و پژوهش را با محدودیت مواجه کند. داده‌های استفاده ‌شده از صورت‎‌های مالی بابت تورم تعدیل نشده است. با تعدیل داده‎‌ها از بابت تورم ممکن است نتایج متفاوتی حاصل شود.

[1] Acquisitions

[2] Consolidations

[3] CAPEX

[4] AGROWTH

[5] PPEGROWTH

[6] TAX_AVOID

[7] Z-score

[8] CASH

[9] LEV

[10] ROA

[11] SIZE

[12] MB

[13] SGROWTH

[14] FAGE

[15] INSTOWN

[16] MABILITY