پیوندهای مفید
اخبار و اعلانات
آمار
| تعداد نشریات | 44 |
| تعداد شمارهها | 1,877 |
| تعداد مقالات | 15,278 |
| تعداد مشاهده مقاله | 43,730,751 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 17,563,091 |
تصحیح لغاتی از دیوان سوزنی سمرقندی | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| متن شناسی ادب فارسی | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| مقاله 7، دوره 18، شماره 1 - شماره پیاپی 69، فروردین 1405، صفحه 103-123 اصل مقاله (802.17 K) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22108/rpll.2025.145524.2460 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| نویسندگان | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| فائزه قوچی1؛ علی رحیمی واریانی* 2 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 1دانشآموختۀ کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 2دانشآموختۀ دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| چکیده | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| سوزنی سمرقندی از شاعران چیرهدستی است که چنانچه باید، به او و شعرش توجهی نشده است. از دلایل عمدۀ این مسئله، دشواریهای زبان شعر او و نبود نسخههای کهن از دیوان این شاعر سدۀ ششم هجری است. ناصرالدین شاهحسینی دو چاپ از دیوان سوزنی ارائه کرده است؛ اما متأسفانه در هر دو چاپ، اشعار سوزنی به شکلی نابسامان تصحیح شده و متن ارائهشده انباشته از ضبطهای نادرست و بیمعنی است. سوزنی در اشعار هجو و هزل زبان خاص خود را دارد و عمدۀ دشواریهای شعر او نیز در همین اشعار است. لغات شاذی که در این دست از اشعار سوزنی به کار رفته، بهمرور به دست کاتبان ناآشنا و بیدقت دچار تحریف و تصحیف شده و ضبط آنها دگرگون شده است؛ با این حال، با کمک برخی از نسخ که از این تحریفات تا حدودی در امان مانده و ضبط اصیل واژگان را در خود حفظ کردهاند و به یاری منابع جانبی همچون فرهنگها، میتوان صورت صحیح و اصیل این واژگان را بازیافت. در پژوهش حاضر، با استفاده از دو نسخۀ نویافته از دیوان سوزنی و به کمک برخی فرهنگها، 33 واژۀ تحریفشده در متن چاپی دیوان سوزنی تصحیح شده است. بعضی از واژههای تصحیحشده در این مقاله در فرهنگها بدون شاهد مدخل شده و شعر سوزنی شاهد خوبی برای آنها است. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| کلیدواژهها | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| سوزنی سمرقندی؛ دیوان سوزنی؛ لغت؛ تصحیح؛ نسخۀ خطی | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| اصل مقاله | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
. مقدمه سوزنی سمرقندی از شاعران قرن ششم هجری و زبانآوری چیرهدست در اشعار جد و هزل است؛ اما این شاعر بیشتر به سبب اشعار هجو و هزلش شهرت یافته است. سوزنی را در اشعار هزل پیرو طیان ژاژخای دانستهاند (فروزانفر، 1387، ص. 317)؛ اما به نظر میآید این، سخن چندان دقیقی نباشد. درحقیقت سوزنی در شعر هزل سبک خاص خود را دارد و از هیچ کس پیروی نکرده است. او را باید صاحب دو زبان متمایز در جد و هزل دانست. واژگان هریک از این دو نوع و بسامد آنها، در شعر سوزنی با یکدیگر تفاوتی آشکار دارد. عمدۀ دشواریهای دیوان سوزنی در اشعار هزل او است. در این اشعار لغات شاذ زیادی به کار رفته که بهمرور، به دست کاتبانی که این واژگان برایشان ناآشنا بوده، از بین رفته و دچار تغییر و تحریف شده است. نبود نسخ کهن و متأخربودن بیشتر نسخ دیوان سوزنی نیز بر دشواریِ یافتنِ صورت درست و اصیل واژگان شعر او دامن زده است. برای این امر، در کنار معدود نسخههای نسبتاً قدیمی دیوان سوزنی، باید از منابعی جانبی چون فرهنگهای لغات، جُنگها و سفینههای کهن یاری گرفت. علاوه بر این، خود دیوان سوزنی در مواردی برای حل این مشکلات راهگشا است. بسیاری از واژگان دشوار و تحریفشده در شعر سوزنی تکرار دارند. با ردیابی و در کنار هم گذاشتن این موارد، میتوان به صورت درست این واژگان دست یافت.
ناصرالدین شاهحسینی دیوان سوزنی را تصحیح و نخستینبار در سال 1338 (سوزنی سمرقندی، ۱۳۳۸) منتشر کرد[1]. این تصحیح انباشته از ایرادات گوناگون است و بعد از انتشار چند نقد بر آن نوشته شد[2]. شاهحسینی در سال 1344 ویرایش تازهای از دیوان سوزنی (سوزنی سمرقندی، ۱۳۴۴) منتشر کرد که فقط شامل اشعار جدی این شاعر است. هر دو چاپ شاهحسینی از دیوان سوزنی درواقع هجوی در حق این شاعر هجاگو است. او در تصحیحش به برخی از نسخ نویافتۀ دیوان سوزنی دسترسی نداشته است؛ اما از همانهایی که در اختیارش بوده نیز بهدرستی استفاده نکرده است. برخی از ضبطهای درست و ابیات اصیل شعر سوزنی را در پاورقی چاپهای شاهحسینی میتوان یافت. در سالهای اخیر تعدادی از پژوهشگران مقالاتی در تصحیح شماری از ابیات دیوان سوزنی نوشتهاند که این مقالات بهطور مختصر معرفی میشود: ـ در تابستان 1396، مقالۀ «تصحیح ابیاتی از دیوان حکیم سوزنی سمرقندی و ضرورت تصحیح مجدد دیوان» نوشتۀ شهره معرفت (معرفت، ۱۳۹۶) در مجلۀ متنشناسی ادب فارسی دانشگاه اصفهان به چاپ رسید. نویسنده در این مقاله ابیاتی را از دیوان سوزنی در پنج بخش دستهبندی کرده و با استفاده از بعضی نسخههای دیوان و جُنگها به تصحیح آن ابیات پرداخته است. ـ در بهار و تابستان 1397، مقالۀ «نقش فرهنگهای لغت در تصحیح دیوان سوزنی سمرقندی» از مجید منصوری (منصوری، ۱۳۹۷) در مجلۀ آینۀ میراث به چاپ رسید. در این مقاله 46 بیت از اشعار سوزنی سمرقندی براساس فرهنگ جهانگیری و در مواردی با کمک چند فرهنگ دیگر تصحیح شده است. ـ در زمستان 1397، مقالۀ «تصحیح چند بیت از سوزنی سمرقندی» از مهدی کدخدایطراحی و علیمحمد گیتیفروز (کدخدایطراحی و گیتیفروز، ۱۳۹۷) در فصلنامۀ متنشناسی ادب فارسی دانشگاه اصفهان به چاپ رسید. در این مقاله، 12 بیت با مراجعه به نسخههای نویافته و با کمک فرهنگهای لغت، تصحیح و بازخوانی شده است. نویسندگان در تصحیح ابیات، چاپ سال 1338 از دیوان سوزنی را مبنا قرار دادهاند. ـ در بهار و تابستان 1403، مقالۀ «نگاهی دیگر به تصحیح ابیاتی از دیوان سوزنی سمرقندی» از اصغر اسمعیلی (اسمعیلی، ۱۴۰۳) در دوفصلنامۀ کهننامۀ ادب پارسی به چاپ رسید. در این مقاله ابیاتی از دیوان سوزنی با کمک فرهنگهایی چون فرهنگ جهانگیری و لغتنامۀ دهخدا بازخوانی و تصحیح شده است.
3-1. نسخۀ شمارۀ 3831 کتابخانۀ فاتح استانبول (نشانۀ اختصاری: «فا»): این نسخه را کاتبی به نام گلشنی در سال 880ق در قسطنطنیه برای کتابخانۀ شاهی کتابت کرده است (رک. حسینی، 1392، ص. 230، 231). نسخه 321 برگ دارد، مُذهَّب و مجدول است، اشعار در آن ترتیب الفبایی ندارد و عناوین آن به عربی و با شنگرف نوشته شده است. نسخۀ «فا» از قدیمیترین نسخههای نسبتاً کامل دیوان سوزنی است. این نسخه تمیز و نسبتاً دقیق کتابت شده است؛ گرچه در چند مورد افتادگی دارد و لغزشهایی نیز در کتابت آن دیده میشود. این نسخه شامل اشعاری است که در دیوان چاپی سوزنی نیامده و در رسیدن به ضبط صحیح برخی از اشعار موجود در دیوان چاپی نیز راهگشا است. 3-2. نسخۀ شمارۀ 110 الیوت 3077 اته کتابخانۀ بادلیان دانشگاه آکسفورد (نشانۀ اختصاری: «با»): در پژوهش حاضر از میکروفیلم این نسخه که به شمارۀ 906 در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران نگهداری میشود، استفاده شده است (رک. دانشپژوه، 1348، ص. 92). نسخه به خط نستعلیق نوشته شده و تاریخ کتابت و کاتب آن نامشخص است؛ اما بر اساس خط و شیوۀ کتابت میتوان احتمال داد که متعلق به قرن یازده یا دوازده هجری باشد. تعداد اوراق نسخه، 152 برگ است و برگها رکابه دارد. نسخه مجدول است، اشعار ترتیب الفبایی دارد و بدون عنوان است. ابتدا قصاید مدحی، سپس قصاید هزل و بعد از آن، قطعات، غزلیات و رباعیات آمده است؛ البته شمار غزلیات و رباعیات اندک است. نسخه نسبتاً دقیق است و ضبطها، اشعار و ابیاتی را در خود حفظ کرده که در دیگر نسخ از دست رفته است. از وجوه اهمیت این نسخه، حفظ اشعاری است که تنها ابیاتی از آنها در فرهنگها شاهد آمده است. درواقع، ضبط این نسخه بسیار نزدیک به ضبطهایی است که در فرهنگها میتوان دید.
در ادامه، 33 واژه از دیوان سوزنی با کمک دو نسخۀ معرفیشده از دیوان او و دیگر منابع، تصحیح شده است. بعضی از این واژهها در چند بیت از اشعار سوزنی تکرار شده و ضبط آنها در دیوان چاپی او، در ابیاتی متعدد فاسد شده و از بین رفته است؛ اما برخی دیگر یک شاهد در دیوان سوزنی دارند، یا اگر هم از واژگان پرتکرار شعر او هستند، نگارندگان مقاله یک نمونه از تحریف و تصحیف آن واژه در متن چاپی دیوان یافتهاند؛ از این رو، واژههای تصحیحشده در پژوهش حاضر در دو بخش دستهبندی شده است: «لغات پرتکرار» و «لغات منفرد». توضیح اینکه در ارجاع به متن چاپی دیوان سوزنی، اشعاری که در چاپ سال 1344 موجود است به این چاپ و بقیۀ اشعار به چاپ سال 1338 ارجاع داده شده است. برای متن چاپی دیوان سوزنی از نشانۀ اختصاری «نچ» استفاده شده است. 4-1. لغات پرتکرار ـ پَتفوز این واژه که به معنی گرداگرد دهان انسان و حیوان است، در لغتنامۀ دهخدا به دو صورت بتفوز و پتفوز مدخل شده و شواهدی از شعر سوزنی نیز برای آن نقل شده است. واژۀ پتفوز در بیشتر نسخههای دیوان سوزنی دچار تحریف و تصحیف شده است. دو نسخۀ مورد استفادۀ ما نیز از این دگرگشتگیها در امان نبودهاند؛ برای مثال، در نسخۀ «فا» این لغت به صورتهایِ «بیقوز»، «بیفوز»، «بیقور» و «متفوز» آمده است. بر اساس شواهد موجود و با توجه به معنای بیت، به نظر میآید در ابیات زیر از دیوان چاپی سوزنی، صورت درست کلمۀ برجستهشده، به احتمال زیاد «پتفوز» باشد:
در بیت فوق، صورت «بتفوز» در پاورقی دیوان چاپی نسخهبدل داده شده، اما به متن راه نیافته است.
آنچه در این بیت در متن چاپی دیوان آمده، احتمالاً تصحیف «بتپوز» است که با افتادن یک نقطه از حرف سوم کلمه بهصورت کنونی درآمده است. «بتپوز» صورت و تلفظ دیگری از واژۀ مورد بحث است (نک: دهخدا، 1377، ذیل بتفوز).
مصحح دیوان در بیت فوق برای واژۀ مورد بحث صورت «تپفوز» را نسخهبدل داده که مؤید ضبط پیشنهادی ما است.
صورت صحیح بیت فوق در لغتنامۀ دهخدا نیز آمده است (دهخدا، 1377، ذیل بتفوز / پتفوز).
این بیت نیز در صحاح الفرس ذیل واژۀ بتفوز شاهد آمده است (نخجوانی، 1355، ص. 123). ـ دَرسار درسار در لغتنامۀ دهخدا به معنای درگاه و سردر آمده و تمام شواهد مذکور در آنجا از سوزنی است (دهخدا، 1377، ذیل درسار). در ابیات زیر از متن چاپی دیوان سوزنی، صورت صحیح این واژه از بین رفته است:
طبق آنچه در پاورقی متن چاپی آمده، در بیت فوق ضبط صحیح «درسار» در دو نسخۀ مورد استفادۀ مصحح آمده بوده است. در میان نسخی که ما در دست داریم نیز، نسخۀ «فا» ضبط صحیح بیت را در خود حفظ کرده است:
در بیت زیر نیز ضبط صحیح واژۀ برجستهشده، درسار است:
مصرع نخست این بیت در نسخۀ «فا» اینگونه آمده است: «بر در و درسارش بوسه دهد» (سوزنی سمرقندی، 880ق، برگ. 135پ).
در بیت فوق، نسخۀ «فا» ضبط صحیح «درسار» را در خود حفظ کرده است (سوزنی سمرقندی، 880ق، برگ. 26ر). همچنین، این بیت از شواهدی است که در لغتنامۀ دهخدا برای این واژه نقل شده است (دهخدا، 1377، ذیل درسار).
در بیت فوق، نسخۀ «فا» نیز کلمۀ مورد بحث را همچون متن چاپی «درساز» ضبط کرده (سوزنی سمرقندی، 880ق، برگ. 122ر)، اما نسخۀ «با» ضبط صحیح «درسار» را در خود حفظ کرده است (سوزنی سمرقندی، بیتا، برگ. 69ر). همچنین، این بیت از شواهد نقل شده در لغتنامۀ دهخدا برای این واژه است (دهخدا، 1377، ذیل درسار). ـ باهو این واژه که صورت دیگری از واژۀ بازو است، در لغتنامۀ دهخدا چوبدستی بزرگ شبانان و شتربانان معنا شده و شواهدی از شعر سوزنی نیز برای آن نقل شده است (دهخدا، 1377، ذیل باهو). مصرع دوم بیت زیر در متن چاپی دیوان سوزنی معنای درستی ندارد و به نظر میآید وجود واژهای ناآشنا برای کاتب / کاتبان سبب تحریف آن شده باشد.
این مصرع در نسخۀ «فا» اینگونه آمده است: «بو که خربنده و باهوی سقربان آرند» (سوزنی سمرقندی، 880ق، برگ. 235ر). ضبط این نسخه نیز معنای چندان روشنی ندارد و به نظر میآید آشفتگیهایی بدان راه یافته است. در نسخۀ «با» بیت به صورت زیر نقل شده و این ضبطِ سرراست تا حدودی گره این بیت را میگشاید:
در بیت زیر از دیوان چاپی سوزنی نیز، ضبط درست واژۀ برجستهشده احتمالاً «باهو» است. نسخۀ «فا» این بیت را ندارد؛ اما نسخۀ «با» ضبط «باهو» را در خود حفظ کرده است:
(سوزنی سمرقندی، 1338، ص. 449؛ سوزنی سمرقندی، بیتا، برگ. 82پ). واژۀ «باهو» در برخی منابع به صورت «ماهو» آمده است؛ اما آنگونه که در لغتنامۀ دهخدا نیز توضیح داده شده، ماهو در معنای مدنظر ما احتمالاً تصحیف باهو است (دهخدا، 1377، ذیل ماهو). بیت فوق یکی از ابیاتی است که در لغتنامۀ دهخدا برای واژۀ باهو شاهد آمده است. دهخدا ذیل این واژه، علاوه بر این بیت، دو بیت دیگر نیز به نام سوزنی از فرهنگها نقل کرده است که هیچکدام در دیوان چاپی سوزنی و نسخههای خطی دیوان او موجود نیست (دهخدا، 1377، ذیل باهو). ـ کَنانه این واژه در لغتنامۀ دهخدا به معنای کهنه آمده و شواهدی از شعر سوزنی نیز برای آن نقل شده است (دهخدا، 1377، ذیل کنانه). لغت کنانه در شعر سوزنی پرتکرار است و در ابیاتی متعدد به کار رفته است. دو بیت زیر از جملۀ این ابیات در متن چاپی دیوان است که ضبط واژۀ مورد نظر در آنها فاسد شده است:
بیت فوق را نسخۀ «با» ندارد؛ اما نسخۀ «فا» ضبط صحیح «کنانه» را در مصرع دوم بیت حفظ کرده است (سوزنی سمرقندی، 880ق، برگ. 178ر).
بیت بالا در پاورقی متن چاپی دیوان نقل شده است. از میان دو نسخۀ مورد استفادۀ ما نیز، نسخۀ «فا» بیت را ندارد؛ اما نسخۀ «با» مصرع دوم بیت را چنین آورده است: «کنانه گشتن او هم به روزگار تو باد» (سوزنی سمرقندی، بیتا، برگ. 28پ). در لغتنامۀ دهخدا این بیت به کمالالدین اسماعیل نسبت داده شده که به نظر انتسابی اشتباه است؛ زیرا در دیوان کمال نشانی از این بیت نیست (دهخدا، 1377، ذیل کنانه). دهخدا برای واژۀ کنانه، سه بیت دیگر نیز از سوزنی شاهد آورده که هیچکدام در دیوان چاپی او موجود نیست. ـ غُنیَت این واژه به معنای مالداری و توانگری است. در ابیات زیر از متن چاپی دیوان سوزنی واژۀ غُنیَت تغییر یافته یا بهصورت تصحیفشده و اشتباه ضبط شده است؛ اما نسخی که در دست است ضبط صحیح واژه را در خود حفظ کردهاند:
(سوزنی سمرقندی، 1338، ص. 97؛ سوزنی سمرقندی، 880ق، برگ. 174ر).
(سوزنی سمرقندی، 1338، ص. 391؛ سوزنی سمرقندی، بیتا، برگ. 84ر).
(سوزنی سمرقندی، 1344، ص. 83؛ سوزنی سمرقندی، بیتا، برگ. 48ر).
(سوزنی سمرقندی، 1344، ص. 90؛ سوزنی سمرقندی، بیتا، برگ. 52ر). بیت فوق در لغتنامۀ دهخدا نیز برای این واژه شاهد آمده است (دهخدا، 1377، ذیل غنیت). مصرع دوم بیتِ زیر نیز احتمالاً به دست کاتبی خوشذوق تغییر یافته و وزن آن روان شده است:
این بیت در نسخۀ «با» به شکل زیر و با اختیار تسکین (ابدال) در وزن مصرع دوم، ضبط شده است که به نظر اصیل میآید:
ـ کلوک این واژه در لغتنامۀ دهخدا، با ضم اول به معنی بیحیا و گستاخ مدخل شده و با فتح حرف نخست، کودک امرد معنا شده است؛ در مدخل ذکرشدۀ دوم شواهدی از شعر سوزنی نیز نقل شده است (دهخدا، 1377، ذیل کَلوک / کُلوک). در ابیات زیر از متن چاپی دیوان سوزنی ضبط این کلمه فاسد شده و از بین رفته است:
مصرع دوم بیت فوق در نسخۀ «فا» چنین ضبط شده است: «کول افکنم اگرچه کلوکند و گردنند» (سوزنی سمرقندی، 880ق، برگ. 229ر). در این بیت کلوک باید معنی بیحیا و گستاخ بدهد تا با گردن (به معنی زورمند و گردنکش) تناسب داشته باشد.
صورت صحیح مصرع نخست بیت بالا بر اساس نسخههای «فا» و «با» چنین است: «منم کلوک خرافشار و کنگ خشکسپوز» (سوزنی سمرقندی، 880ق، برگ. 235پ؛ سوزنی سمرقندی، بیتا، برگ. 84پ). این بیت در لغتنامۀ دهخدا نیز به نقل از فرهنگ رشیدی برای این واژه شاهد آمده است (دهخدا، 1377، ذیل کَلوک). ـ بازه بازه، چوبدستی است که به آن دودسته نیز گفته میشده است (رک: دهخدا، 1377، ذیل بازه). این واژه در نسخ دیوان سوزنی صورتهای متفاوتی به خود گرفته و ضبط آن فاسد شده است.
ضبط بیت فوق در متن چاپی دیوان سوزنی مخدوش است و معنایی ندارد. در نسخۀ «فا» نیز واژۀ نخست دو مصرع بیت بهصورت «پاره» ضبط شده است (سوزنی سمرقندی، 880ق، برگ. 201ر). در فرهنگ قواس این بیت سوزنی با ضبط و قافیهای متفاوت، ذیل «بازه» شاهد آمده است:
چنانکه مشاهده میشود وزن مصرع نخست بیت در فرهنگ قواس آشفته شده است. این بیت در فرهنگ رشیدی اینگونه آمده است:
برای روشنشدن معنی بیت باید تکلیف قافیۀ آن را نیز مشخص کرد. «بیز» را صاحب فرهنگ رشیدی اینچنین معنی کرده است: «به معنی زده و به معنی درفش ترکی است ...». معنی نخست با بیت بالا تناسب کامل دارد و آنچه در جایگاه قافیۀ بیت در فرهنگ قواس آمده نیز میتواند مؤید این ضبط و معنی باشد. علاوه بر این، بیت قبلی قصیده در نسخۀ «فا» چنین است:
سوزنی علاقۀ زیادی به ساختن جناس تام در قافیۀ ابیات متوالی داشته و این یکی از ویژگیهای سبکی شعر او است. به این ترتیب، باید قافیۀ بیز را برای این دو بیت با دو معنی مذکور در فرهنگ رشیدی، پذیرفت و ضبط این منبع را ارجح دانست. در بیت زیر نیز ضبط درست واژۀ برجستهشده «بازه» است:
واژۀ بازه در بیت بالا در نسخههای «فا» و «با» نیز تصحیف شده و به صورت «تازه» ضبط شده است (سوزنی سمرقندی، 880ق، برگ. 239پ؛ سوزنی سمرقندی، بیتا، برگ. 83پ)؛ اما صورت صحیح این بیت در لغتنامۀ دهخدا شاهد آمده است (دهخدا، 1377، ذیل بازه). ـ زیج یکی از معانی زیج، مسخرگی و لاغ و استهزا است. این واژه در شعر سوزنی پرتکرار است و شواهد نسبتاً زیادی دارد. در دو بیت زیر از متن چاپی دیوان سوزنی این کلمه دچار تحریف و تصحیف شده است. نسخۀ «فا» نیز این کلمه را در این ابیات بهصورت «رنج» ضبط کرده است (سوزنی سمرقندی، 880ق، برگ. 212ر)؛ اما بیت نخست در فرهنگ مجمعالفرس (سروری، 1338، ذیل زیج) و فرهنگ رشیدی (تتوی، 1337، ذیل زیج) و بیت دوم در دانشنامۀ قدرخان (الفاروقی، 2013م، ذیل زیج) شاهد آمده است:
دو بیت فوق را اصغر اسمعیلی نیز در مقالۀ خود نقل کرده و صورت صحیح واژۀ مورد بحث را با استناد به فرهنگ جهانگیری، «زنج» دانسته است (اسمعیلی، 1403، ص. 72، 73). «زیج» و «زنج» هر دو در معنی مورد بحث در لغتنامۀ دهخدا مدخل شده است؛ اما با توجه به شاهد زیر از غزالی مشهدی که ذیل این واژه در فرهنگهایی چون فرهنگ رشیدی آمده است، به نظر میآید صورت صحیح واژه احتمالاً «زیج» باشد:
مصرع نخست بیت زیر نیز در دیوان چاپی سوزنی احتمالاً دچار دگرگشتگی شده است:
نسخۀ «فا» این مصرع را بهصورت «... عشرت کنم و ربخ زنم» ضبط کرده است (سوزنی سمرقندی، 880ق، برگ. 180ر). به نظر میآید «ربح / ربخ» تصحیف «زیج» است و صورت درست این مصرع باید چنین باشد: «با ندیمان تو عشرت کنم و زیج زنم». این واژه در اشعار نویافتۀ سوزنی نیز شاهد دارد:
دو بیت فوق در دیوان چاپی سوزنی موجود نیست؛ بیت نخست از نسخۀ «با» نقل شده است (سوزنی سمرقندی، بیتا، برگ. 63پ)؛ هرچند در این نسخه نیز کلمۀ مورد بحث بهصورت «رنج» ضبط شده است و آن را با توجه به شواهد موجود و معنای بیت، همچنین، همنشینی با واژۀ طیبت، تصحیح قیاسی کردهایم. بیت دوم در دو نسخۀ مورد استفاده در پژوهش حاضر نیامده و از نسخ دیگری چون نسخۀ شمارۀ 2/4099 کتابخانۀ مجلس نقل شده است (سوزنی سمرقندی، 1257ق، برگ. 109پ). کلمۀ زیج در این بیت نیز بهصورت تصحیفشده در نسخ ضبط شده است؛ با این حال دهخدا آن را بهدرستی برای واژۀ زیج در معنی مسخره و شوخی، شاهد آورده است (دهخدا، 1377، ذیل زیج). ـ وَنَنگ این لغت که در شعر سوزنی نسبتاً پرتکرار است، به معنای ریسمانی است که سر آن را بر دو جانب بندند و خوشههای انگور را از آن بیاویزند. در سه بیت زیر از متن چاپی دیوان سوزنی این واژه بهصورت «دبنگ» ثبت شده که اشتباه است:
برای بیت فوق در پاورقی متن چاپی دیوان واژۀ وننگ بدین صورت نسخهبدل داده شده است: «محترم انگور بر وننگ»؛ البته شمارۀ این پاورقی بهاشتباه روی کلمۀ دیگری در بیت بعد قصیده قرار گرفته است. در نسخۀ «فا» نیز مصرع دوم بیت چنین آمده است: «گردد رحیق محترم انگور بر وننگ» (سوزنی سمرقندی، 880ق، برگ. 207پ). این بیت در فرهنگ رشیدی و لغتنامۀ دهخدا برای واژۀ وننگ شاهد آمده و آنجا صورت صحیح مصرع دوم چنین نقل شده است: «گردد رحیق مختوم انگور بر وننگ» (تتوی، 1337، ذیل وننگ؛ دهخدا، 1377، ذیل وننگ). در دو بیت زیر نیز ضبط صحیح واژۀ وننگ در نسخۀ «فا» حفظ شده است:
(سوزنی سمرقندی، 1338، ص. 100؛ سوزنی سمرقندی، 880ق، برگ. 177پ، 178ر). مصرع دوم بیت زیر نیز در متن چاپی دیوان دگرگون شده و بدین صورت آمده است:
بر اساس نسخههای «فا» و «با» ضبط درست این مصرع چنین است: «جایی که نارسان چو شکالیم بر وننگ» (سوزنی سمرقندی، 880ق، برگ. 3پ؛ سوزنی سمرقندی، بیتا، برگ. 77پ). این ضبط که احتمالاً به دلیل ناآشنایی مصحح با کلمۀ وننگ به متن راه نیافته، در پاورقی دیوان چاپی نیز آمده است. معنای بیت با این ضبط چنین خواهد بود: «در دل ما پرهیز جایی ندارد، مگر هنگامی که دستمان از مطلوب کوتاه است؛ همچون شغال که دستش به انگور آویزان از وننگ نمیرسد». ـ کَراشیده این واژه به معنای متفرق و پراکنده است. واژۀ کراشیده در دو بیت از اشعار سوزنی آمده که هر دو بیت در متن چاپی دیوان تحریف شده است:
«گریزنده» ضبطی سادهشده و غیراصیل است. صورت اصیل این بیت را نسخۀ «با» در خود حفظ کرده و آنجا بهجای «گریزنده»، «کراشیده» آمده است (سوزنی سمرقندی، بیتا، برگ. 97ر). مصرع نخست بیت زیر نیز در متن چاپی دیوان دچار دگرگشتگی شده است:
صورت درست این مصرع بر اساس نسخۀ «با» چنین است: «رمیدگان و کراشیدهگشتگان ز وطن» (سوزنی سمرقندی، بیتا، برگ. 110پ). در لغتنامۀ دهخدا نیز این بیت مطابق ضبط صحیح نسخۀ «با»، برای واژۀ کراشیده شاهد آمده است (دهخدا، 1377، ذیل کراشیده). ـ فام توختن فام / وام توختن به معنای اداکردن وام و قرض است. سوزنی مکرر این ترکیب را در شعر خود به کار برده است. در ابیات زیر از متن چاپی دیوان سوزنی عبارت مورد بحث مخدوش و تحریف شده است:
مصرع دوم بیت بالا ضبط درست و معنای روشنی ندارد. صورت صحیح این مصرع بر اساس نسخۀ «با» چنین است: «نه مرا ساخته کار و نه ترا توخته فام» (سوزنی سمرقندی، بیتا، برگ. 92پ). این مصرع در لغتنامۀ دهخدا چنین ضبط شده است: «نه مرا کام روا و نه ترا توخته وام» (دهخدا، 1377، ذیل توخته).
در بیت فوق نیز قافیۀ «سوخته» گرچه با آتش تناسب دارد، متناسب با واژۀ «فام» و معنای کلی بیت نیست. در نسخۀ «فا» نیز قافیۀ این بیت «سوخته» آمده است (سوزنی سمرقندی، 880ق، برگ. 292ر)؛ اما در لغتنامۀ دهخدا این بیت بهدرستی با قافیۀ «توخته» برای همین واژه شاهد آمده است (دهخدا، 1377، ذیل توخته).
4-2. لغات منفرد ـ فَردَره فَردَره در لغتنامۀ دهخدا به نقل از برهان قاطع، «چوب گندۀ پس در» معنا شده است (دهخدا، 1377، ذیل فردره). این واژه در بیت زیر از متن چاپی دیوان سوزنی تغییر یافته و ضبط آن از بین رفته است:
در نسخۀ «فا» مصرع نخست این بیت با حفظ ضبط واژۀ فردره، چنین آمده است: «..ری که آن ز فردرهای کم بود به سنگ» (سوزنی سمرقندی، 880ق، گ. 209پ). ـ حایِک حایک به معنی بافنده و جولاهه است. در بیت زیر از متن چاپی دیوان سوزنی این واژه تحریف شده و تغییر یافته است:
بر اساس نسخۀ «فا»، صورت درست مصرع دوم بیت فوق چنین است: «حایک و حلّاج و درزی، موزهدوز و کفشگر» (سوزنی سمرقندی، 880ق، برگ. 217پ). در پاورقی متن چاپی دیوان نیز برای واژۀ «جامگی»، نسخهبدل «چابک» آمده که قطعاً تصحیف حایک است. ـ بَز این واژه به معنی قاعده، طرز و روش است (نک: دهخدا، 1377، ذیل بَز). شاهدی که دهخدا برای واژۀ بَز در این معنی آورده، بیتی از سوزنی است که در متن چاپی دیوان بهصورت اشتباه زیر آمده است:
مصحح دیوان ضبط صحیح «بز» را در پاورقی بیت فوق گزارش کرده و نسخهبدل داده است؛ اما برای متن، ضبط اشتباه «تز» را برگزیده است.
ـ شیز این لغت به معنای نوعی چوب سیاه است. مصرع دوم بیت زیر در متن چاپی دیوان سوزنی اشتباه تصحیح شده و ضبط واژۀ مدنظر در آن از بین رفته است:
نام گمراهکنندۀ «سنائی ترشیز» حاصل بدخوانی نسخ است و اصالتی ندارد. بر اساس نسخۀ «فا» صورت درست این مصرع چنین است: «راست بدانسان کجا سیاهی بر شیز» (سوزنی سمرقندی، 880ق، برگ. 201ر). با این ضبط و با فرض درستبودن ضبط مصرع نخست در متن چاپی دیوان، معنی بیت چنین خواهد بود: «در دل تو کینۀ پیامبر تثبیت شده است؛ درست همانگونه که سیاهی در شیز تثبیت شده و ذاتی است». ـ زَلیفَن این لغت به معنای تهدید، ترسانیدن و کینه و انتقام است. واژۀ زلیفن در بیت زیر از دیوان چاپی سوزنی تغییر یافته و از بین رفته است:
صورت درست واژۀ مورد بحث در بیت فوق در نسخۀ «فا» حفظ شده است (سوزنی سمرقندی، 880ق، برگ. 215پ). همچنین، این بیت در فرهنگ مجمعالفرس برای واژۀ «زلیفن» شاهد آمده است (سروری، 1338، ذیل زلیفن). ـ مَدَنگ مَدَنگ در لغتنامۀ دهخدا به نقل از لغت فرس «دندانۀ کلیدان» معنی شده است (دهخدا، 1377، ذیل مدنگ). در بیت زیر از متن چاپی دیوان سوزنی این واژه از بین رفته است:
بر اساس نسخۀ «فا» و آنگونه که در لغتنامۀ دهخدا نیز آمده، کلمۀ قافیه در بیت فوق «بیمدنگ» است و «بیدرنگ» صورت تغییریافته و سادهشدهای است که اصالتی ندارد (سوزنی سمرقندی، 880ق، برگ. 208ر). مصحح دیوان ضبط «بیمدنگ» را به پاورقی برده و نسخهبدل داده است؛ اما تناسبات درونی و معنای بیت نیز مؤیّد اصالت این ضبط است و باید به متن برده شود. این کلمه در شعر سوزنی باز هم شاهد دارد (رک. سوزنی سمرقندی، 1338، ص. 99؛ سوزنی سمرقندی، 1344، ص. 151). ـ لَظی این کلمه در لغتنامۀ دهخدا به معنای جهنم و دوزخ مدخل شده و بیتی از سوزنی برای آن شاهد آورده شده است. این بیت در متن چاپی دیوان سوزنی به شکل زیر ثبت شده و ضبط واژۀ مدنظر در آن از بین رفته است:
مطابق نسخۀ «فا» و همانگونه که در لغتنامۀ دهخدا نیز آمده، ضبط درست انتهای این بیت چنین است: «... نیست در لظی یارم» (سوزنی سمرقندی، 880ق، برگ. 188ر؛ دهخدا، 1377، ذیل لظی). ـ جِبایت این لغت به معنای فراهمآوردن باج است. مصرع نخست بیت زیر در اصل حاوی این واژه بوده است؛ اما در متن چاپی دیوان سوزنی دچار دگرگشتگی شده و بهصورت زیر ثبت شده است:
در نسخۀ «فا» مصرع نخست بیت فوق چنین آمده است: «به شش طریق جنایت ...» (سوزنی سمرقندی، 880ق، برگ. 219ر). در این نسخه «جنایت» به احتمال زیاد تصحیف «جبایت» است و صورت درست این بیت که در لغتنامۀ دهخدا نیز برای واژۀ «جبایت» شاهد آمده، چنین است:
ـ کُژب واژۀ کُژب را علی رواقی در ذیل فرهنگهای فارسی «نوعی درخت با چوب محکم» معنی کرده، اما شاهدی برای آن از متون ارائه نکرده است (رواقی، 1381، ص. 283). این واژه در لغتنامۀ دهخدا به صورت «کُزب» مدخل شده است. ضبط بیت زیر در متن چاپی دیوان سوزنی آشفته است و معنای درستی ندارد:
بر اساس نسخۀ «فا» و با توجه به معنای بیت، باید آن را اینگونه تصحیح کرد:
ـ سِرکا سرکا صورت دیگری از واژۀ سرکه است. مصرع دوم بیت زیر در اصل حاوی این واژه بوده است؛ اما در متن چاپی دیوان سوزنی صورت اصیل خود را از دست داده و دگرگون شده است:
صورت درست این بیت بر اساس نسخۀ «فا» چنین است:
این بیت در لغتنامۀ دهخدا نیز با همین ضبط صحیحِ نسخۀ «فا»، برای واژۀ شترغاز شاهد آمده است (دهخدا، 1377، ذیل شترغاز). ـ اَندایه این واژه به معنای مالۀ بنایی است. واژۀ «اندایه» در بیت زیر از متن چاپی دیوان سوزنی تغییر یافته و بهصورت «ایرایه» ثبت شده که نادرست است. صورت صحیح این بیت در نسخههای «فا» و «با» ضبط شده و در لغتنامۀ دهخدا نیز برای واژۀ «اندایه» شاهد آمده است:
(سوزنی سمرقندی، 1338، ص. 392؛ سوزنی سمرقندی، 880ق، برگ. 240پ؛ سوزنی سمرقندی، بیتا، برگ. 84پ؛ دهخدا، 1377، ذیل اندایه). ـ کیماک این واژه به معنای بالاتنگ است. بالاتنگ به نوار پهنی گفته میشود که بر بالای بار استر و الاغ میبندند. سوزنی در بیت زیر این واژه را به کار برده است؛ اما مصرع دوم بیت در متن چاپی دیوان سوزنی بهصورتی آشفته و بیمعنی ثبت شده و ضبط واژۀ مدنظر در آن از بین رفته است:
مصحح دیوان لغت «کیماک» را در نسخ دیده اما آن را مناسب متن ندانسته و در پاورقی نسخهبدل داده است. در نسخۀ «با» بیت فوق چنین ضبط شده است:
در لغتنامۀ دهخدا این بیت ذیل واژۀ کیماک از فرهنگ رشیدی نقل شده است. ضبط بیت در فرهنگ رشیدی به شکل زیر است و به نظر میآید ضبط درست همین باشد:
ـ رهگوی این لغت که به معنای مطرب و خواننده است، در بیت زیر از متن چاپی دیوان سوزنی، بهاشتباه «رهپوی» ضبط شده است:
در نسخۀ «فا» واژۀ مورد بحث بهصورت «ره و گوی» ضبط شده است (سوزنی سمرقندی، 880ق، برگ. 237ر)؛ اما در فرهنگ مجمعالفرس صورت صحیح «رهگوی» آمده است. همچنین، این بیت در لغتنامۀ هخدا برای واژۀ «رهگوی» شاهد آمده است (سروری، 1338، ذیل رهگوی؛ دهخدا، 1377، ذیل رهگوی). واژۀ رهگوی به همراه واژۀ مطرب، در بیت دیگری از اشعار سوزنی نیز آمده که آنجا مصحح دیوان آن را بهدرستی ثبت کرده است (رک. سوزنی سمرقندی، 1338، ص. 451). ـ سِتیر ستیر میزان وزنی است که به آن سیر نیز میگویند. در بیت زیر از متن چاپی دیوان سوزنی، ضبط «شعیر» اشتباه است و صورت درست آن بر اساس نسخۀ «فا»، «ستیر» است (سوزنی سمرقندی، 880ق، برگ. 297ر)؛ تناسب «من» و «ستیر» نیز درستی این ضبط را تأیید میکند. همچنین، این بیت در لغتنامۀ دهخدا برای واژۀ ستیر شاهد آمده است (دهخدا، 1377، ذیل ستیر):
سوزنی در بیت زیر نیز «من» و «ستیر» را کنار هم آورده است. این بیت که از نسخۀ «با» نقل شده، نویافته است و در دیوان چاپی سوزنی موجود نیست:
ـ خشوک این واژه به معنای حرامزاده است و در چند بیت از اشعار سوزنی به کار رفته است. مصرع نخست بیت زیر در متن چاپی دیوان سوزنی، به شکلی اشتباه تصحیح شده و ضبط واژۀ مورد بحث در آن از بین رفته است:
صورت درست این مصرع بر اساس نسخۀ «فا» چنین است: «خشوکی مر مرا گوید کفن ریس» (سوزنی سمرقندی، 880ق، برگ. 297پ). ـ فَرَخج فَرَخج به معنای زشت و نازیبا است و سوزنی آن را در چند بیت به کار برده است. این واژه در بیت زیر از متن چاپی دیوان سوزنی تغییر یافته و ضبط آن از دست رفته است:
در بیت فوق، واژۀ «خجسته» احتمالاً انتخاب کاتبان برای سادهسازی شعر است و اصالتی ندارد. در پاورقی دیوان چاپی ضبط «فزخج کلی» نسخهبدل داده شده است. نسخۀ «فا» نیز این کلمه را بهصورت «فرحح» ضبط کرده است (سوزنی سمرقندی، 880ق، برگ. 296ر). بر این اساس، صورت اصیل مصرع نخست بیت بالا باید چنین باشد: «به مردمی که اگر از کلی فرخج کلی». چنانکه در بیت قبل این قطعه آمده است، کل و سامان دو ده در بلخ بودهاند. ـ قُنُق قنق یکی از واژههای ترکی است که سوزنی در چند بیت از اشعار خود به کار برده است. این واژه که به معنای مهمان است، در بیت زیر از متن چاپی دیوان سوزنی تحریف شده و ضبط آن از بین رفته است:
کلمۀ آخر مصرع نخست بیت بالا در نسخۀ «فا» نیز تحریف شده و بهصورت «حسق» ضبط شده است (سوزنی سمرقندی، 880ق، برگ. 250پ)؛ اما در نسخۀ «با» ضبط صحیح «قنق» حفظ شده است:
ـ بهآمدن یکی از معانی این عبارت «غلبهکردن» است (رک. ازرقی هروی، 1398، ص. 326). احتمالاً ناآشنایی با این معنی باعث شده است که برخی از کاتبان اهل ذوق مصرع دوم بیت زیر را تغییر دهند و صورتی قابل فهمتر از آن بسازند. مصحح دیوان سوزنی نیز این مصرع برساختۀ کاتبان را به متن دیوان برده است:
ضبط غیردقیقی از صورت اصیل مصرع مورد بحث، به نقل از نسخۀ شمارۀ 2/5615 کتابخانۀ ملک در پاورقی دیوان چاپی آمده است: «با شه قضا به آمد در جنگ با شما». این پاورقی میتواند ما را به اصل سخن سوزنی رهنمون باشد. بر اساس نسخۀ «فا» صورت درست این مصرع چنین است: «باشد قضا به آید در جنگ با شما» (سوزنی سمرقندی، 880ق، برگ. 6پ). ـ مِقوَد این لغت به معنای افسار است. مصحح دیوان سوزنی در بیت زیر ضبط درست مقود را به پاورقی برده و متن را بدین شکل تصحیح کرده است:
اما به احتمال زیاد صورت درست و اصیل کلمۀ پایانی بیت فوق «مقود» است. چنانکه نسخۀ «فا» نیز این ضبط را تأیید میکنند (سوزنی سمرقندی، 880ق، برگ. 67ر). ـ فسان فسان سنگی است که کارد و شمشیر را با آن تیز میکردهاند. کلمۀ قافیه در بیت زیر در اصل «فسان» بوده است؛ اما بیت در متن چاپی دیوان سوزنی به شکلی اشتباه تصحیح شده و مصحح بدون توجه به ایراد تکرار قافیه، کلمۀ «نشان» را که چند بیت پیشتر قافیه شده، در جایگاه قافیۀ این بیت نشانده است:
صورت درست بیت فوق براساس نسخۀ «با» و همانگونه که در لغتنامۀ دهخدا نیز برای فسان شاهد آمده، چنین است:
(سوزنی سمرقندی، بیتا، برگ. 61ر؛ دهخدا، 1377، ذیل فسان). ـ لَمَک لَمَک نام پدر نوح پیامبر است. در بیت زیر از متن چاپی دیوان سوزنی این نام مخدوش شده و از بین رفته است:
صورت درست مصرع دوم بیت فوق بر اساس نسخۀ «با» چنین است: «خود را سفینه سازد چون نوح بن لمک» (سوزنی سمرقندی، بیتا، برگ. 79ر). سوزنی در بیتی دیگر نیز نام نوح و پدرش را آوردهاست:
بیت فوق از نسخۀ «با» نقل شده است و در دیوان چاپی سوزنی نیست؛ البته در نسخه، در هر دو مصرعِ بیت میان نوح و لمک واو عطف گذاشته شده که ما آن را بهصورت اضافۀ بنوت تصحیح قیاسی کردهایم (سوزنی سمرقندی، بیتا، برگ. 80ر). ـ حاله این لغت به معنای «وقت و زمان» است (رک. رواقی، 1381، ص. 137). در بیت زیر از متن چاپی دیوان سوزنی، احتمالاً واژۀ «سال» حاصل تغییری است که کاتبان خوشذوق برای سادهسازی در بیت ایجاد کردهاند:
بر اساس نسخۀ «فا» ابتدای این بیت چنین است: «ز حاله پنج ...» (سوزنی سمرقندی، 880ق، برگ. 153ر). در پاورقی متن چاپی نیز ضبط «حاله» نسخهبدل داده شده و به نظر میآید ضبط درست و اصیل همین باشد. در لغتنامۀ دهخدا بیت فوق ذیل «چاله» شاهد آمده و بهاحتمال، «موقع برداشت محصول» معنی شده است (دهخدا، 1377، ذیل چاله). واژۀ حاله در شعر سوزنی باز هم تکرار شده است (رک. سوزنی سمرقندی، 1344، ص. 369).
در شعر سوزنی سمرقندی، بهویژه اشعار هجو و هزل او، واژگان شاذ زیادی به کار رفته است. این واژگان در تصحیح موجود از دیوان سوزنی، به تبع برخی از نسخ دیوان یا به علت بدخوانی مصحح، دچار تحریف و تصحیف شده و از دست رفته است. عدم دسترسی مصحح دیوان به نسخی مانند دو نسخۀ استفادهشده در پژوهش حاضر عذر موجهی برای این نابسامانیها در متن دیوان نیست؛ زیرا استفادۀ دقیق از منبعی چون لغتنامۀ دهخدا نیز میتوانست بسیاری از اشکالات متن را برای مصحح برطرف کند. دهخدا به نسخ معتبر و خوبی از دیوان سوزنی دسترسی داشته و با نگاه دقیق و تیزبین خود صورت صحیح تعداد زیادی از ابیاتی را که در متن چاپی دیوان دچار تحریف و تصحیف شده، در لغتنامه ثبت کرده است. همچنین، ضبط اصیل و درست تعدادی از واژگان شعر سوزنی در پاورقی دیوان چاپی نسخهبدل داده شده است؛ اما به متن راه نیافته است. در پژوهش حاضر 33 واژۀ پرتکرار و منفرد از اشعار سوزنی مدخل شده است و ابیاتی که در اصل حاوی این واژگان بوده اما در متن چاپی دیوان دچار تحریف شده، تصحیح شده است. وجود ضبط صحیح برخی از این واژگان و ابیات در پاورقی متن چاپی و لغتنامۀ دهخدا نشان از بیدقتی مصحح و عدم استفادۀ صحیح او از منابعی دارد که در دسترسش بوده است. بعضی از واژههای تصحیحشده در این مقاله (مانند واژۀ کُژب) در فرهنگها بدون شاهد مدخل شده و شعر سوزنی شاهد خوبی برای آنها است. [1] . پیش از این، در سال 1326 محمد قزوینی (قزوینی، ۱۳۲۶الف؛ قزوینی، ۱۳۲۶ب) دو قصیدۀ سوزنی را تحت عنوان «اشعار خوب» در دو شمارۀ مجلۀ یادگار چاپ کرده است. قزوینی این دو قصیده را از مونسالاحرار فی دقایقالاشعار (741ق) تألیف محمد بن بدر جاجرمی نقل کرده و لغات دشوار آن را با کمک فرهنگهای جهانگیری، اسدی و برهان قاطع شرح کرده است. به این ترتیب، میتوان چاپ و شرح این دو قصیده را نخستین گام در تصحیح علمی اشعار سوزنی به حساب آورد. [2] . سه نقد بر چاپ سال 1338 نوشته شده است: نخستین نقد از فقیهی عراقی (فقیهی عراقی، ۱۳۳۸) است که با عنوان «چاپ دیوان حکیم سوزنی» در آبان سال 1338 در مجلۀ ارمغان منتشر شده است. دومین نقد نوشتۀ محمدجعفر محجوب (محجوب، ۱۳۳۸) است که در دی ماه سال 1338 در مجلۀ راهنمای کتاب به چاپ رسیده است. در همین شمارۀ مجلۀ راهنمای کتاب و در ادامۀ مقالۀ محجوب، یادداشتی نیز از ایرج افشار در نقد تصحیح شاهحسینی منتشر شده است. [3] . مؤلفان لغتنامۀ دهخدا بیت را ذیل «اسقنقوز» از سندبادنامه چنین شاهد آوردهاند:
اما احتمال دادهاند که صورت صحیح واژه «بتفوز» باشد (دهخدا، 1377، ذیل اسقنقوز). [4] . کُرد در این بیت به معنی چوپان است. [5] . نچ: برهنه. [6] . نچ: نو. [7] . نچ: و شمار؛ [قافیۀ «شمار» در همین قصیده، چند بیت جلوتر تکرار شده است. ضمن اینکه در شعر سوزنی غنیت و یسار (در معنی توانگری) در ابیاتی دیگر، از جمله بیت بعدی در همین مقاله، نیز به هم عطف شدهاند] . [8] . نچ: اندر. [9] . کلمۀ ابتدا و انتهای این بیت در متن چاپی دیوان «تیز» نوشته شده است. مجید منصوری در مقالۀ خود بیت را با کمک فرهنگ جهانگیری تصحیح کرده است (منصوری، 1397، ص. 155). [10] . نچ: غاز رخ. [11] . نچ: محتوم. [12] . نچ: شرابوار. [13] . نچ: حنگ غنا. [14] . «تاز» که در شعر سوزنی شواهد زیادی دارد به معنی معشوق و محبوب است (نک. دهخدا، 1377، ذیل تاز). [15] . ظاهراً «گندا» درست است. [16] . این بیت را دهخدا ذیل واژۀ «انگِشت» شاهد آورده است. [17] . نچ: مانچه. [18] . اصل: بر پشنگ؛ صاحب فرهنگ رشیدی پشنگ را چنین معنی کرده است: «دستافزار آهنین دراز و سرتیز که بنایان دیوار به آن سوراخ کنند». سپس ابیاتی را که «سوزنی در صفت قضیب خود» سروده، برای آن شاهد آورده است (تتوی، 1337، ذیل پشنگ). | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| مراجع | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
ازرقی هروی (1398). دیوان (مسعود راستیپور و محمدتقی خلوصی، مصححان). کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
اسمعیلی، اصغر (1403). نگاهی دیگر به تصحیح ابیاتی از دیوان سوزنی سمرقندی. کهننامۀ ادب پارسی، 15(1)، 90-61. https://doi.org/10.30465/cpl.2024.9261
افشار، ایرج (1338). یادداشت. راهنمای کتاب. 2(4)، 559-562.
تتوی، عبدالرشید (1337). فرهنگ رشیدی (محمّد عباسی، مصحح). بارانی.
حسینی، سید محمدتقی (1392). فهرست دستنویسهای فارسی کتابخانۀ فاتح (استانبول). کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
دانشپژوه، محمّدتقی (1348). فهرست میکروفیلمهای کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران (ج. 1). انتشارات دانشگاه تهران.
دهخدا، علیاکبر (1377). لغتنامه. دانشگاه تهران.
رواقی، علی، و میرشمسی، مریم (1381). ذیل فرهنگهای فارسی. هرمس.
سروری، محمدقاسم بن حاجی محمد کاشانی (1338). فرهنگ مجمعالفرس (سروری) (محمد دبیرسیاقی، مصحح). علمی.
سوزنی سمرقندی (880ق). دیوان. نسخۀ خطی. کتابخانۀ فاتح (استانبول)، ش 3831.
سوزنی سمرقندی (1257ق). دیوان. نسخۀ خطی. کتابخانۀ مجلس، ش 2/4099.
سوزنی سمرقندی (بیتا). دیوان. نسخۀ خطی. کتابخانۀ بادلیان دانشگاه آکسفورد، ش 110 الیوت 3077 اته.
سوزنی سمرقندی (1338). دیوان (ناصرالدین شاهحسینی، مصحح). امیرکبیر.
سوزنی سمرقندی (1344). دیوان (ناصرالدین شاهحسینی، مصحح). چاپخانۀ سپهر.
الفاروقی، اشرف بن شرف المذکر (2013م). دانشنامۀ قدرخان (نورالله غیاثاف و رخساره نظامالدیناوا، مصححان). دانشگاه دولتی خجند.
فروزانفر، بدیعالزمان (1387). سخن و سخنوران. زوّار.
فقیهی عراقی (1338). چاپ دیوان حکیم سوزنی. ارمغان، 28(8)، 354-358. http://noo.rs/iDwYO
قزوینی، محمّد (1326الف). اشعار خوب. مجلۀ یادگار، 4(3)، 61-67. http://noo.rs/PDlco
قزوینی، محمّد (1326ب). اشعار خوب. مجلۀ یادگار، 4(4)، 46-53. http://noo.rs/PDlco
قوّاس غزنوی، فخرالدّین مبارکشاه (1353). فرهنگ قوّاس (نذیر احمد، مصحح). بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
کدخدایطراحی، مهدی، و گیتیفروز، علیمحمد (1397). تصحیح چند بیت از سوزنی سمرقندی. متنشناسی ادب فارسی، 10(4)، 115-131. https://doi.org/10.22108/rpll.2018.107804.1220
محجوب، محمدجعفر (1338). دیوان حکیم سوزنی سمرقندی. راهنمای کتاب، 2(4)، 550-559.
معرفت، شهره (1396). تصحیح ابیاتی از دیوان حکیم سوزنی سمرقندی و ضرورت تصحیح مجدد دیوان. متنشناسی ادب فارسی، 9(2)، 121-134. https://doi.org/10.22108/rpll.2017.21657
منصوری، مجید (1397). نقش فرهنگهای لغت در تصحیح دیوان سوزنی سمرقندی. آینۀ میراث، (62)، 149-172. http://noo.rs/uy2ld
نخجوانی، محمّد بن هندوشاه (1355). صحاح الفرس (عبدالعلی طاعتی، مصحح). بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
References Afshar, I. (1959). Note. Book Guide, 2(4), 559-562. [In Persian] Azraqi Heravi. (2019). Divan (M. Rastipour & M. Kholousi, Eds.). Library, Museum, and Document Center of the Islamic Consultative Assembly. [In Persian] Daneshpazhouh, M. (1969). Catalogue of microfilms in the Central Library of the University of Tehran (Vol. 1). University of Tehran Publications. [In Persian] Dehkhoda, A. A. (1998). The dictionary. University of Tehran. [In Persian] Esmaeili, A. (2024). A different look at correcting verses from the Divan of Sūzani Samarqandi. Journal of Ancient Persian Literature, 15(1), 61-90. https://doi.org/10.30465/cpl.2024.9261 [in Persian] Faqihi Eraqi. (1959). The printing of the Divan of Ḥakim Souzani. Armaghan, 28(8), 354-358. http://noo.rs/iDwYO [In Persian] al-Farouqi, A. Sh. (2013). The encyclopedia of Qadarkhan (N. Ghiasof & R. Nezamoddinova, Eds.). Khujand State University. [In Persian] Forouzanfar, B. (2008). Speech and speakers. Zavvar. [In Persian] Ḥoseyni, S. M. (2013). Catalogue of Persian manuscripts in the Fatih Library (Istanbul). Library, Museum, and Document Center of the Islamic Consultative Assembly. [In Persian] Kadkhodaye Terahi, M., & Gitiforouz, A. M. (2018). The correction of some couplets of Sūzani Samarghandi. Journal of Persian Literature Textual Studies, 10(4), 115-131. https://doi.org/10.22108/rpll.2018.107804.1220 [In Persian] Mahjoub, M. (1959). The Divan of Ḥakim Souzani Samarqandi. Book Guide, 2(4), 550-559. [In Persian] Mansouri, M. (2018). The role of dictionaries in the emendation of the Divan of Sūzani Samarqandi. Mirror of Heritage, (62), 149-172. http://noo.rs/uy2ld [In Persian] Marefat, Sh. (2017). Emendation of some verses from the Divan of Ḥakim Sūzani Samarqandi and the necessity of a new edition of the Divan. Journal of Persian Literature Textual Studies, 9(2), 121-134. https://doi.org/10.22108/rpll.2017.21657 [In Persian] Nakhjavani, M. H. (1976). Ṣeḥaḥol-Fors (A. Taati, Ed.). Institute for Translation and Publication of Books. [In Persian] Qavvas Ghaznavi, F. M. (1974). Dictionary of Qavvas (N. Ahmad, Ed.). Institute for Translation and Publication of Books. [In Persian] Qazvini, M. (1947a). Good poems. Yadegar Journal, 4(3), 61-67. http://noo.rs/PDlco [In Persian] Qazvini, M. (1947b). Good poems. Yadegar Journal, 4(4), 46-53. http://noo.rs/PDlco [In Persian] Ravaqi, A., & Mirshamsi, M. (2002). Supplement to Persian dictionaries. Hermes. [In Persian] Sorouri, M. Ḥ. M. K. (1959). Dictionary of Majmaol-Fors (Sorouri) (M. Dabirsiyaqi, Ed.). Elmi. [In Persian] Souzani Samarqandi. (1475). Divan [Manuscript]. Fatih Library (Istanbul), MS no. 3831. [In Persian] Souzani Samarqandi. (1841). Divan [Manuscript]. Library of the Islamic Consultative Assembly, MS no. 2/4099. [In Persian] Souzani Samarqandi. (n.d.). Divan [Manuscript]. Bodleian Library, University of Oxford, MS Elliot 110, Ethé 3077. [In Persian] Souzani Samarqandi. (1959). Divan (N. Shah-Ḥoseyni, Ed.). Amirkabir. [In Persian] Souzani Samarqandi. (1965). Divan (N. Shah-Ḥoseyni, Ed.). Sepehr Printing House. [In Persian] Tattavi, A. (1958). Dictionary of Rashidi (M. Abbasi, Ed.). Barani. [In Persian]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 690 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 186 |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||