قدرت مدیرعامل و تغییر طبقه‌بندی در راستای مدیریت سود در مراحل چرخۀ عمر شرکت

گزارشگری مالی به ‌عنوان ابزار کلیدی حاکمیت شرکتی، شفافیت و پاسخ‌گویی را تقویت می‌کند و به سهامداران کمک می‌کند تا عملکرد مدیریت را ارزیابی کنند (Pagkalou et al., 2024). در سال‌های اخیر، توجه به کیفیت گزارشگری مالی و نقش تصمیم‌های مدیریتی در شکل‌دهی آن یکی از محورهای اصلی پژوهش در حوزۀ حسابداری مالی و مدیریت شرکت‌ها بوده است. مدیران می‌‌توانند با اعمال اختیارات خود در رابطه با اعداد حسابداری از اختیارات محول‌شده توسط ذی‌نفعان سوءاستفاده و سود را مدیریت کنند. با اینکه ادبیات مدیریت سود بیشتر بر مدیریت سود مبتنی بر اقلام تعهدی (Dechow et al., 2010) و دستکاری فعالیت‌‌های واقعی (Roychowdhury, 2006) متمرکز شده است، به گفتۀ مک‌وی (2006)، یکی از شیوه‌های پرکاربرد و کمتر شناسایی‌شده در این زمینه مدیریت سود از طریق تغییر طبقه‌بندی اقلام صورت‌های مالی است که به دلیل ماهیت غیرمستقیم و دشواری شناسایی توسط حسابرسان و سرمایه‌گذاران از اهمیتی ویژه‌ برخوردار است (McVay, 2006). مدیریت سود مبتنی بر تغییر طبقه‌بندی به مدیران امکان می‌دهد تا با انتقال اقلام از بخش‌های غیرعملیاتی به بخش‌های عملیاتی یا برعکس، برداشت سرمایه‌گذاران از سود عملیاتی را تحت تأثیر قرار دهند. از نظر آنها، شرکت‌ها معمولاً زمانی به تغییر طبقه‌بندی روی می‌آورند که امکان استفاده از سایر روش‌های مدیریت سود مانند اقلام تعهدی یا فعالیت‌های واقعی وجود نداشته باشد یا هزینه‌های این روش‌ها زیاد باشد (Abernathy et al., 2014). بنابراین، تغییر طبقه‌بندی می‌تواند به‌ عنوان یک ابزار فرصت‌طلبانه اما کم‌ریسک برای مدیران در راستای دست‌کاری سود عملیاتی تلقی شود؛ به طوری ‌که کمیسیون بورس اوراق بهادار ایالات متحده نیز شرکت‌های زیادی را به مشارکت در آن متهم کرده است (Nagar & Sen, 2017).

یکی از عوامل مهمی که می‌تواند زمینه‌ساز یا محدودکنندۀ چنین رفتارهایی باشد، قدرت مدیرعامل در ساختار حاکمیتی شرکت است. مدیران‌عاملی که از قدرت بیشتری برخوردار هستند، چه در قالب تمرکز قدرت به واسطۀ دوگانگی وظیفۀ مدیرعامل (البته در ایران مطابق دستورالعمل حاکمیت شرکتی محدود شده است)، چه در قالب نفوذ سیاسی یا قدرت نهادی مدیرعامل و چه عدم نظارت کافی هیئت‌مدیره یا نفوذ مدیرعامل در تصمیم‌های هیئت‌مدیره، ممکن است آزادی عمل بیشتری برای اعمال راهبردهای مدیریت سود داشته باشند (Roy et al., 2024). قدرت بیش از حد مدیرعامل می‌تواند ساختارهای کنترلی را تضعیف و رفتارهای فرصت‌طلبانۀ او را تسهیل کند.

مطالعات قبلی رابطۀ بین قدرت مدیرعامل و مدیریت سود تعهدی و واقعی را بررسی کرده (Adiwibowo & Nurmala, 2023؛ معتمدی و همکاران، 1401) و نتایجی متفاوت را نیز نشان داده‌اند. برخی از مطالعات پیشین دریافتند هرچه قدرت مدیرعامل بیشتر باشد، مدیریت سود افزایش می‌یابد (Ali & Zhang, 2015; Li et al., 2021). با این حال، طبق مطالعات دیگر، هرچه قدرت مدیرعامل بیشتر باشد، مدیریت سود شرکت کمتر است (Baker et al., 2019). افزایش فعالیت مدیریت سود به این دلیل است که مدیران‌عامل با قدرت زیاد، اعتماد‌به‌نفس زیادی دارند و این اعتماد به نفس زیاد به آنان کمک می‌کند تا بر تصمیم‌های شرکت‌ در راستای منافع خود اثر بگذارند (Malmendier et al., 2011). مدیران قدرتمند دارای استقلال بیشتر و نقش نظارتی پر‌رنگ‌تری بر هیئت‌مدیره هستند که این امر موجب کاهش تضییع حقوق ذی‌نفعان و کاهش هزینۀ نمایندگی می‌شود و در نتیجه، عدم تقارن اطلاعاتی، عدم شفافیت اطلاعاتی و مدیریت سود کاهش می‌یابد (معتمدی و همکاران، 1401).

به دلیل نتایج متناقض مطالعات بیان‌شده، بررسی مجدد اثر قدرت مدیرعامل بر مدیریت سود با اهمیت است. این مطالعه توضیح خواهد داد عدم تطابق نتایج مطالعات قبلی ناشی از عوامل دیگری بوده است. یکی از عواملی که بر مدیریت سود تأثیر می‌گذارد، چرخۀ عمر شرکت است (Adiwibowo & Nurmala, 2023). بنابراین، این مطالعه می‌تواند با برجسته‌کردن قدرت مدیرعامل در شرکت‌ها‌یی با چرخه‌های عمر متفاوت، به ادبیات رو به رشد در رابطه با عوامل مؤثر بر مدیریت سود کمک کند. چرخۀ عمر شرکت به ‌عنوان یک متغیر ساختاری، شرایط عملیاتی، انگیزه‌های مدیریت و نیاز به تأمین مالی را در طول زمان تغییر می‌دهد، و این خود می‌تواند نقشی مهم در شدت یا نحوۀ اعمال مدیریت سود ایفا کند (Roma et al., 2021). شرکت‌ها در مراحل مختلف چرخۀ عمر (تولد، رشد، بلوغ، افول) با چالش‌ها و فرصت‌هایی متفاوت مواجه هستند و مدیران، بسته به مرحله‌ای که شرکت در آن قرار دارد، ممکن است گرایشی متفاوت به مدیریت سود از طریق تغییر طبقه‌بندی داشته باشند. نتایج پژوهش زی و همکاران (2022) نشان داد شرکت‌ها‌ در مرحلۀ رشد نسبت به سایر مراحل، مدیریت سود کمتری انجام می‌دهند (Xie et al., 2022). به گفتۀ چن (2016)، چرخۀ عمر شرکت می‌تواند اثر کنترل داخلی بر مدیریت سود را تعدیل کند (Chen, 2016). پژوهش نگار و راداکریشنان (2017) از این نظریه حمایت می‌کند که شرکت‌ها‌ در مراحل رشد و بلوغ، سود را برای جلوگیری از زیان مدیریت می‌کنند (Nagar & Radhakrishnan, 2017). در نتیجه، در نظر گرفتن چرخۀ عمر شرکت به عنوان یک مؤلفۀ قابل پیش‌بینی که می‌تواند یافته‌های ناسازگار پژوهش‌های قبلی دربارۀ تأثیر قدرت مدیرعامل بر مدیریت سود را توضیح دهد، می‌‌تواند به توضیح نتایج متناقض قبلی کمک کند.

در ایران نیز، به دلیل رابطۀ سیاسی مدیران‌عامل، نهادی‌بودن برخی از آنها و تجربه و سابقۀ زیاد برخی دیگر، توجه به موضوع قدرت مدیرعامل در مدیریت سود و به ویژه مدیریت سود مبتنی بر تغییر طبقه‌بندی کمتر مورد توجه قرار گرفته است که بررسی این موضوع در مراحل مختلف چرخۀ عمر شرکت می‌تواند در پیش‌بینی چشم‌انداز آتی شرکت‌ها برای سرمایه‌گذاران مورد توجه باشد. مطالعات ایمنی و مشعشعی (1401)، ثقفی و جمالیان پور (1397) و عبدلی محمود آباد و فرجی (1402)، هرچند بیانگر استفاده از تغییر طبقه‌بندی به عنوان ابزاری برای مدیریت سود هستند، عوامل مؤثر بر این نوع از مدیریت سود به ویژه قدرت مدیرعامل را بررسی نکرده‌اند. همچنین، با توجه به اینکه شرکت‌ها در مراحلی مختلف از چرخۀ عمر قرار دارند، این رابطه ممکن است در شرکت‌های مختلف متفاوت باشد و لازم است این مسئله بررسی شود. با توجه به مطالب تشریح‌شده، پرسش این پژوهش این است که قدرت مدیرعامل چگونه بر مدیریت سود از طریق تغییر طبقه‌بندی اثرگذار است و این تأثیر در مراحل مختلف چرخۀ عمر شرکت چگونه است. در ادامه، ابتدا به پیشینۀ نظری، تجربی و فرضیه‌های پژوهش اشاره کی‌شود، سپس روش‌شناسی و یافته‌های پژوهش و در نهایت بحث و نتیجه‌گیری و پیشنهادها ارائه می‌شود.

مبانی نظری و پیشینۀ پژوهش

مدیریت سود از طریق تغییر طبقه‌بندی

در پژوهش‌‌های پیشین، سه نوع مدیریت سود واقعی، مدیریت سود تعهدی و تغییر طبقه‌بندی بررسی شده است (Abernathy et al., 2014). ادبیات مربوط به مدیریت سود از طریق تغییر طبقه‌بندی نسبتاً جدید و نوپاست (Nagar & Sen, 2017). اولین شواهد تجربی دربارۀ استفاده از این ابزار مدیریت سود توسط مدیران شرکت‌ها‌ در آمریکا توسط مک‌وی (2006) ارائه شد (McVay, 2006). یافته‌‌های او توسط فان و همکاران (2010) پشتیبانی شد که دریافتند تغییر طبقه‌‌بندی در سه ماهۀ پایانی سال بیشتر از سه فصل اول اتفاق می‌‌افتد (Fan et al., 2010). شواهدی محدود دربارۀ اینکه آیا تغییر طبقه‌بندی در کشورهای در حال توسعه نیز رایج است یا خیر وجود دارد. هاو و همکاران (2011) نشان دادند تغییر طبقه‌بندی هزینه‌ها به منظور مدیریت سود در کشورهای آسیای شرقی نیز استفاده می‌‌شود و این ابزار مدیریت سود بر دستکاری اقلام تعهدی ترجیح داده می‌‌شود (Haw et al., 2011). در سطح جهانی نیز تغییر طبقه‌‌بندی کمتر مورد توجه قرار گرفته است (Barua et al., 2010; Fan et al., 2010). در ایران نیز، مطالعات قبلی به طور گسترده بر مدیریت سود تعهدی و مدیریت سود واقعی (معتمدی و همکاران، 1401) متمرکز شده‌اند.

در مدیریت سود، از طریق تغییر طبقه‌بندی، مدیران هزینه‌‌های عملیاتی را به اقلام غیرعملیاتی کاهندۀ سود تغییر می‌‌دهند و در نتیحه، سود عملیاتی افزایش می‌‌یابد، اما سود خالص بدون تغییر باقی می‌‌ماند. تغییر طبقه‌بندی با مدیریت سود تعهدی و واقعی از چندین نظر متمایز است. اولاً، تغییر طبقه‌بندی سود خالص را تغییر نمی‌دهد و اگر تمرکز استفاده‌کنندگان صرفاً بر رقم سود خالص باشد، آنگاه تغییر طبقه‌بندی بدون اثر خواهد بود. با این حال، اجزای صورت سود و زیان باید برای استفاده‌کنندگان حاوی محتوای اطلاعاتی باشند و امکان تجزیه‌وتحلیل بهتر را فراهم بیاورند (Haw et al., 2011). مدیران سودهای عملیاتی را از طریق طبقه‌بندی مجدد هزینه‌های عملیاتی اصلی به اقلامی خاص مانند انتقال هزینه‌ها به پایینِ صورت سود و زیان دستکاری می‌کنند. اجزای سود نزدیک به فروش مضرب ارزش‌گذاری بالاتری دریافت می‌کنند؛ بنابراین، ممکن است مدیران تشویق شوند هزینه‌های پایدار (بهای تمام‌شدۀ کالای فروش‌رفته/ هزینه‌‌های اداری و فروش) را به ‌عنوان اقلام ویژۀ کاهندۀ درآمد موقتی طبقه‌بندی کنند تا سودآوری پایدار شرکت را افزایش دهند (Abernathy et al., 2014).

وقتی مدیران در دستکاری سود مبتنی بر اقلام تعهدی محدود شوند، ممکن است برای دست‌یابی به هدف خود، سایر روش‌های دستکاری را با هزینه‌‌های شناسایی کمتر (مانند تغییر طبقه‌‌بندی) جایگزین کنند (Fan et al., 2010). به گفتۀ لی (2011)، انگیزه‌‌های استفاده از تغییر طبقه‌‌بندی شامل (1) محدودیت مالی شرکت، (2) رتبۀ اعتباری بلندمدت شرکت، (3) وجود پیش‌‌بینی جریان نقدی تحلیل‌گر، (4) اهرم بالاتر، (5) برآورده‌کردن طیفی از معیارهای سود و (6) در مواقع افزایش سرمایه است (Lee, 2011). پژوهشگران تغییر طبقه‌بندی را به عنوان روشی ارجح برای دستکاری سود شناسایی کرده‌اند؛ زیرا سود خالص را تغییر نمی‌دهد و در نتیجه از بررسی دقیق حسابرسان و ناظران دور می‌ماند (Athanasakou et al., 2011). همچنین، این امر بر سودهای آتی تأثیر نمی‌‌گذارد؛ زیرا هیچ اقلام تعهدی وجود ندارد که در دورۀ بعدی معکوس شود (McVay, 2006).

نتایج مطالعات هاو و همکاران (2011) و آتاناساکو و همکاران (2011) حاکی از طبقه‌‌بندی نادرست هزینه‌‌ها توسط مدیران با هدف آشکارِ گمراه‌کردن سرمایه‌‌گذاران است (Athanasakou et al., 2011; Haw et al., 2011). این یافته با نتایج بارتوو و موهنرام (2014) سازگار است؛ آنها دریافتند سرمایه‌‌گذاران به اقلام خط (نزدیک به فروش) واکنش نشان می‌‌دهند (Bartov & Mohanram, 2014). اقلام خط عمدتاً دائمی نزدیک‌تر به بالای صورت سود و زیان قرار می‌گیرند که این امر نشان‌دهندۀ احتمال بیشتر ماندگاری در آینده است. برعکس، اقلام گذرا، یعنی اقلامی که احتمال تداوم آنها در آینده کمتر است، به انتهای صورت سود و زیان نزدیک‌تر هستند (Bergstresser & Philippon, 2006). طبق گفتۀ آبرناتی و همکاران (2014)، تغییر طبقه‌بندی پایداری اقلام متن را در صورت سود و زیان اشتباه نشان می‌دهد (Abernathy et al., 2014).

قدرت مدیرعامل و مدیریت سود از طریق تغییر طبقه‌بندی

در ارکان راهبری شرکت، مدیران‌عامل معمولاً با نفوذترین و قدرتمندترین اعضا به دلیل جایگاه واقعی و تعهدشان به شرکت هستند (Bates, 2011). مدیران‌عامل تمایل زیادی به حفظ وضعیت موجود دارند تا اطمینان حاصل کنند راهبرد موجود صحیح است و فعالیت‌‌های رهبری مشخص‌شده به طور مداوم انجام می‌‌شوند (Yucel et al., 2014). بنابراین، ممکن است مدیران‌عامل برای حفظ وضعیت موجود، اقدام به مدیریت سود کنند.

مدیران‌عامل دارای باورها و ویژگی‌های شخصیتی و مدیریتی گوناگونی هستند که بر قدرت آنان تأثیر می‌گذارند. ادبیات فعلی مالکیت را به عنوان یکی از منابع قدرت شناسایی کرده‌‌اند (Wu et al., 2011). مهم‌ترین عامل تعیین‌کنندۀ رابطه مالک - مدیر در نظریۀ نمایندگی مالکیت شرکت است. برخلاف رابطۀ نمایندگی، مدیرعاملی که بخشی مهم از سهام شرکت را به دست می‌آورد، یک عامل کارگزار و مدیر خواهد بود که زمینه‌ای خوب برای تأثیرگذاری بر فعالیت‌‌های شرکت در اختیار خواهد داشت (Mio et al., 2016). زمانی که مدیرعامل دارای سهامی جالب توجه باشد، می‌‌تواند بر انتخاب سایر مدیران تأثیر بگذارد و از این‌ رو، نسبت به سایر اعضای هیئت‌مدیره برتری پیدا کند و بر بیشتر تصمیم‌های هیئت‌مدیره تسلط داشته باشد (Zhang et al., 2016). بنابراین، مدیرعاملی با قدرت زیاد بیشتر احتمال دارد که در فرایند گزارشگری مالی، بدون ترس از هیئت‌مدیره یا سهام‌داران، اقدام به تغییر طبقه‌بندی اقلام کند.

دانش و تحصیلات مدیرعامل یکی از منابع قدرت محسوب می‌شود. مطالعات پیشین نشان می‌‌دهند آموزش مدیرعامل در بسیاری از تصمیم‌های شرکتی مهم است (Malmendier & Tate, 2008). مطالعۀ سایدو (2019) تأیید کرد تجربه و تحصیلات مدیرعامل باعث بهبود سودآوری شرکت می‌‌شود (Saidu, 2019). یافته‌‌های التروانه و همکاران (2022) شواهدی از تأثیر منفی ویژگی‌‌های مدیرعامل مانند دورۀ تصدی، جنسیت و شبکۀ روابط بر مدیریت سود تعهدی ارائه کرد (Altarawneh et al., 2022).

در ایران نیز، اسکندری و ساسانی (1403) نشان دادند اندازه، تعداد جلسات، استقلال و تنوع جنسیتی هیئت‌مدیره بر مدیریت سود از طریق تغییر طبقه‌بندی اثری معنادار دارد. ریاحی‌درچه و ترابی (1403) نشان دادند بیش‌اعتمادی مدیران به افزایش تغییر طبقه‌بندی هزینه‌ها و کاهش تدریجی تغییر طبقه‌بندی در طول زمان منجر می‌شود. نتایج پژوهش افلاطونی و همکاران (1402) بیانگر وجود رابطۀ منفی و معنادار بین دورۀ تصدی مدیرعامل و تغییر طبقه‌‌بندی بوده است. خواجوی و ویسی‌حصار (1402) دریافتند قدرت مدیرعامل بر پرداخت و افزایش سود سهام تأثیری منفی و معنادار دارد. رسولی و همکاران (1402) نشان دادند قدرت مدیرعامل تأثیری منفی و معنادار بر معیارهای کیفیت گزارشگری متقلبانه دارد. نتایج مطالعۀ معتمدی و همکاران (1401) نشان داد قدرت مدیرعامل تأثیری منفی و معنادار بر مدیریت سود واقعی دارد. همچنین، نتایج آنها نشان داد قدرت مدیرعامل تأثیری منفی و معنادار بر مدیریت سود تعهدی دارد. با توجه به نتایج متناقض در پژوهش‌های پیشین در رابطه با تأثیر قدرت مدیرعامل بر مدیریت سود و نیز مطالعات اندک انجام‌شده در زمینۀ تأثیر قدرت مدیرعامل بر مدیریت سود از طریق تغییر طبقه‌بندی، فرضیۀ اول پژوهش به شرح زیر تدوین می‌شود:

فرضیۀ 1: قدرت مدیرعامل تأثیری معنادار بر مدیریت سود از طریق تغییر طبقه‌بندی دارد.

تغییر طبقه‌بندی در مراحل چرخۀ عمر

طبق نظریۀ چرخۀ عمر شرکتی، شرکت مانند یک بدن است که در بسیاری از مراحل چرخۀ زندگی از تولد تا زوال پیشرفت می‌‌کند و راهبردها و ساختار شرکت‌‌ها با مراحل مختلف توسعۀ آنها مطابقت دارند (Gray & Ariss, 1985). کوه و همکاران (2015) معتقد هستند چرخۀ عمر شرکت چهار مرحله دارد: تولد، رشد، بلوغ و افول (Koh et al., 2015). مرحلۀ اول «تولد»، مرحله‌‌ای است که در آن شرکت به دنبال فرصت‌‌هایی برای تثبیت خود در بازار است. در مرحلۀ دوم «رشد»، شرکت با بهینه‌سازی فعالیت‌های سرمایه‌گذاری و افزایش کارایی عملیاتی، حاشیۀ سود را به حداکثر می‌رساند و انتظار می‌رود جریان‌های نقدی عملیاتی مثبت شوند (Drobetz et al., 2015). در مرحلۀ سوم «بلوغ»، شرکت‌‌ها می‌‌توانند منابع داخلی را با انباشت سود تولید کنند و کمتر به تأمین مالی برون‌سازمانی تکیه کنند که اهرم را افزایش می‌‌دهد (Owen & Yawson, 2010). در مرحلۀ آخر «افول»، شرکت با کاهش پاسخ‌گویی به چالش‌‌ها، رشد درآمد منفی دارد (Dickinson, 2011). لینال و همکاران (2003) با ادغام نظریه‌های نمایندگی و منبع‌محور دریافتند نیازهای مدیریت، ساختار و راهبرد در مراحل چرخۀ عمر متفاوت هستند (Lynall et al., 2003). در این رابطه، هارجوتو و جو (2009) دریافتند قدرت مدیرعامل در مراحل ابتدایی چرخۀ عمر شرکت مفید و در مراحل پایانی زیان‌بار است (Harjoto & Jo, 2009). همچنین، برهما و اکونومو (2024) نیز به این نتیجه رسیدند که تأثیر قدرت مدیرعامل به مرحلۀ چرخۀ عمر و نظارت هیئت‌مدیره بستگی دارد (Brahma & Economou, 2024).

چندین مطالعۀ تجربی نشان داده‌‌اند چرخۀ عمر شرکت پیامدهایی مهم برای تصمیم‌های مالی شرکت دارد. در این راستا، دی‌آنجلو و همکاران (2006) و دیکینسون (2011) دریافتند مراحل چرخۀ عمر پیامدهایی مهم بر عملکرد مالی دارند (DeAngelo et al., 2006; Dickinson, 2011). همچنین، تصمیم‌های تأمین مالی و سرمایه‌گذاری نیز تابعی از مراحل چرخۀ عمر هستند. دی‌آنجلو و همکاران (2010) نشان دادند چرخۀ عمر شرکت بر تصمیم‌های مربوط به عرضۀ ثانویۀ سهام تأثیر می‌‌گذارد (DeAngelo et al., 2010) و کوه و همکاران (2015) نیز نشان دادند حل مشکلات مالی به مرحلۀ چرخۀ عمر بستگی دارد (Koh et al., 2015).

استفاده از تغییر طبقه‌‌بندی برای مدیریت سود نیز با مرحلۀ چرخۀ عمر که شرکت در آن قرار دارد مرتبط است؛ زیرا انتظار می‌رود هر مرحله از چرخۀ عمر انگیزه‌ای متفاوت برای مدیریت سود ایجاد ‌کند. مک‌وی (2006) دریافت مدیران شرکت‌‌های با رشد زیاد از تغییر طبقه‌‌بندی نسبت به سایر شرکت‌‌ها به منظور برآورده‌کردن یا شکست پیش‌‌بینی‌‌های تحلیل‌گران بیشتر استفاده می‌کنند (McVay, 2006). حسین و همکاران (2020) نشان دادند پاسخ مدیران به استفاده از هر دو شیوۀ مدیریت سود (واقعی و تعهدی) در مراحل تولد و افول بیشتر و در طول مراحل رشد و بلوغ کمتر است (Hussain et al., 2020). یافته‌های آبیاهو و همکاران (2019) بیانگر رابطۀ منفی و معنادار بین چرخۀ عمر و سود عملیاتی غیرمنتظرۀ ناشی از تغییر طبقه‌بندی بوده است (Abiahu et al., 2019). نتایج پژوهش اثنی‌عشری و نادری نورعینی (1396) نشان داد شرکت‌‌ها در مراحل ظهور (تولد) و افول، بیشتر الگوی مدیریت سود از طریق اقلام تعهدی را به ‌کار می‌‌گیرند؛ در حالی که در مراحل رشد و بلوغ، فعالیت‌‌های واقعی نقش غالب در مدیریت سود را به عهده دارند.

شرکت‌‌هایی که در مرحلۀ افول هستند نیز احتمالاً به دلیل دستکاری قبلی اقلام تعهدی رو به بالا (Barton & Simko, 2002) یا ناتوانی در وصول مطالبات و انباشت ناخواستۀ موجودی‌‌ها، صورت وضعیت مالی متورم دارند (Janes, 2003). چنین محدودیتی شرکت‌‌ها را از مشارکت در مدیریت سود مبتنی بر اقلام تعهدی منصرف می‌‌کند (Fan et al., 2010). از این ‌رو، ممکن است شرکت‌هایی که در مرحلۀ افول هستند، دستکاری سود را از طریق تغییر طبقه‌بندی ترجیح دهند. در مجموع، این بحث‌ها نشان می‌دهد شرکت‌هایی که در مرحلۀ افول هستند ممکن است نتوانند در مدیریت سود مبتنی بر اقلام تعهدی شرکت کنند، احتمالاً موارد خاص بیشتری را گزارش می‌کنند و به احتمال زیاد به سودهای عملیاتی ارزش می‌دهند (Nagar & Sen, 2017).

قدرت مدیرعامل و مدیریت سود از طریق تغییر طبقه‌بندی در مراحل چرخۀ عمر

مدیران‌عامل‌ قدرتمند با درک مناسب از سیستم حسابداری و قوانین موجود، مدیریتی کارآتر بر عملیات شرکت، به ویژه در دوره‌های بحرانی اعمال می‌کنند (Baker et al., 2019). هرچه مدیرعامل قدرت بیشتری داشته باشد، می‌تواند مدیریت سود شرکت را به طرزی جالب ‌توجه افزایش ‌‌دهد (Abernathy et al., 2014; Ali & Zhang, 2015; Le et al., 2022). نظریۀ نمایندگی می‌‌تواند روند فزایندۀ مدیریت سود را توضیح دهد؛ زیرا این نظریه تضاد بین مالک و مدیر را بیان می‌کند. تضاد نمایندگی توضیح می‌‌دهد نماینده (مدیرعامل) همیشه برای بیشینه‌کردن رفاه مالکان (سهامداران) عمل نمی‌‌کند، بلکه برای بیشینه‌کردن رفاه خود هم عمل می‌‌کند. این رفتار در شرکت‌هایی با مدیرعامل قدرتمند رایج است. مدیرعامل با قدرت زیاد اهداف عملکردی بدون چالشی را دنبال می‌کند تا بتواند به‌راحتی به این اهداف دست یابد و بیشترین پاداش را با کمترین تلاش دریافت کند (Abernathy et al., 2014). با این حال، زمانی که عملکرد شرکت رو به کاهش است (در مراحل تولد و افول) و مدیرعامل نتواند به هدف عملکرد دست یابد، آنگاه مدیر مالی را برای مدیریت سود تحت فشار قرار می‌‌دهد تا ارقام صورت‌های مالی مطابق انتظارات سهامداران شرکت باشند (Wang et al., 2011; Friedman, 2014).

تأثیر قدرت مدیرعامل بر مدیریت سود بر اساس چرخۀ عمر شرکت متفاوت خواهد بود. چرخۀ عمر نیز بر عملکرد شرکت تأثیر می‌‌گذارد (Shahzad et al., 2019). شرکت‌هایی که در مرحلۀ بلوغ هستند، سودآوری بیشتر و ریسک کمتری نسبت به شرکت‌های در مرحلۀ تولد دارند (Akbar et al., 2019) و ممکن است مدیران آنها کمتر اقدام به مدیریت سود کنند. شرکت‌‌ها در مرحلۀ بلوغ می‌‌توانند ظرفیت تولید خود را با هزینه‌های کم بیشینه کنند (Grofcikova, 2020)؛ اما شرکت‌‌ها در مرحلۀ تولد باید مزیت رقابتی خود را از طریق هزینه‌‌های سنگین تحقیق و توسعه، بازاریابی و سرمایۀ انسانی افزایش دهند (Hansen et al., 2018). این شرایط باعث می‌‌شود انتظارات سرمایه‌گذاران از عملکرد شرکت در مرحلۀ تولد پایین بیاید. انتظارات پایینِ سرمایه‌گذاران مدیریت را برای برآوردن این انتظارات آسان می‌‌کند و مدیرعامل مجبور به مدیریت سود نیست. بنابراین، در مرحلۀ تولد شرکت، سرمایه‌‌گذاران اطلاعات حسابداری دقیق‌‌تری به دست می‌‌آورند. از سوی دیگر، شرکت‌هایی که در مرحلۀ بلوغ قرار دارند، با موقعیتی پایدار، انتظارات سرمایه‌گذاران از عملکرد شرکت را نسبتاً بیشتر می‌کنند (Dickinson et al., 2018; Nagar & Radhakrishnan, 2017).

انتظارات بالای سرمایه‌گذاران باعث می‌‌شود تا مدیران برای برآوردن انتظارات آنها سخت‌‌تر کار کنند. انتظارات بالای سرمایه‌‌گذاران مدیرعامل را تشویق می‌‌کند سود را مدیریت کند تا عملکرد شرکت خوب به نظر برسد و انتظارات سرمایه‌‌گذاران محقق شود (Bartov et al., 2002). این توضیح توسط نظریۀ علامت‌دهی پشتیبانی می‌شود که بیان می‌کند شرکت‌ها در مرحلۀ بلوغ با اطمینان از عملکرد بهتر آینده، مدیریت سود را انجام می‌دهند تا به سرمایه‌گذاران سیگنال دهند که عملکرد شرکت آنها در دورۀ بعدی بدتر نخواهد شد (Al-Shattarat et al., 2022). همچنین، در مرحلۀ بلوغ، مدیرعامل از قدرت خود برای مدیریت سود استفاده می‌کند تا خطر از دست دادن مزیت رقابتی شرکت را کاهش دهد (Durana et al., 2021).

آدیویبو و نورمالا (2023) نشان دادند بدون در نظر گرفتن مراحل چرخۀ عمر، قدرت مدیرعامل بر مدیریت سود واقعی تأثیری ندارد؛ اما مرحلۀ افول می‌تواند تأثیر قدرت مدیرعامل بر مدیریت سود واقعی را تعدیل کند (Adiwibowo & Nurmala, 2023). با این حال، مراحل تولد، رشد و بلوغ نمی‌توانند اثر قدرت مدیرعامل بر مدیریت سود واقعی را تعدیل کنند. نگار و سن (2017) دریافتند مدیران به دلیل تمایل به اجتناب از گزارش زیان‌های عملیاتی، درگیر مدیریت سود از طریق تغییر طبقه‌بندی می‌شوند (Nagar & Sen, 2017). آنها دریافتند استفاده از تغییر طبقه‌بندی به مرحله‌ای از چرخۀ عمر بستگی دارد که شرکت در آن قرار دارد؛ به ‌ویژه، شرکت‌هایی که در مرحلۀ افول هستند، از تغییر طبقه‌بندی برای اجتناب از گزارش زیان‌های عملیاتی استفاده می‌کنند.

با توجه به مبانی نظری و پیشینه، فرضیه‌های دوم تا پنجم پژوهش به شرح زیر تدوین می‌شوند:

فرضیۀ 2: مرحلۀ تولد از مراحل چرخۀ عمر، رابطۀ بین قدرت مدیرعامل و مدیریت سود از طریق تغییر طبقه‌بندی را تضعیف می‌‌کند.

فرضیۀ 3: مرحلۀ رشد از مراحل چرخۀ عمر، رابطۀ بین قدرت مدیرعامل و مدیریت سود از طریق تغییر طبقه‌بندی را تضعیف می‌‌کند.

فرضیۀ 4: مرحلۀ بلوغ از مراحل چرخۀ عمر، رابطۀ بین قدرت مدیرعامل و مدیریت سود از طریق تغییر طبقه‌بندی را تضعیف می‌‌کند.

فرضیۀ 5: مرحلۀ افول از مراحل چرخۀ عمر، رابطۀ بین قدرت مدیرعامل و مدیریت سود از طریق تغییر طبقه‌بندی را تقویت می‌‌کند.

روش‌‎ پژوهش

پژوهش حاضر بر اساس هدف، کاربردی و بر اساس ماهیت داده‌ها نیز از نوع کمّی است. این پژوهش از نوع توصیفی-همبستگی است. جامعۀ آماری پژوهش نیز کلیۀ شرکت‌‌های پذیرفته‌شده در بورس اوراق بهادار تهران در بازۀ زمانی 1390-1402 بوده‌‌اند که حائز ویژگی‌‌هایی از جمله داشتن پایان سال مالی منتهی به پایان اسفندماه و عدم تغییر سال مالی طی دورۀ پژوهش، عدم فعالیت در صنایع واسطه‌‌گری مالی مانند بانک‌‌ها، بیمه‌‌ها، سرمایه‌‌گذاری‌‌ها و غیره و در دسترس بودن اطلاعات مورد نیاز محاسبۀ متغیرها بوده‌‌اند. در مجموع، 151 شرکت در قالب یک پانل متوازن (1963 سال-شرکت) آزمون شده‌اند. داده‌های مورد نیاز محاسبۀ متغیرها از صورت‌‌های مالی، یادداشت‌‌های پیوست و اطلاعات مالی مکمل استخراج و در نرم‌‌افزار ایویوز تجزیه‌وتحلیل شده‌‌اند. برای آزمون فرضیه‌‌ها نیز از رگرسیون چندگانه استفاده شده است. مدل‌‌های رگرسیونی آزمون فرضیه‌‌ها به پیروی از آدیویبو و نورمالا (2023) و نگار و سن (2017) بوده‌اند و برای آزمون فرضیۀ‌‌ اول پژوهش از مدل (1) استفاده شده است (Adiwibowo & Nurmala, 2023; Nagar & Sen, 2017):

برای آزمون فرضیه‌‌های دوم تا پنجم پژوهش نیز به‌ترتیب از مدل‌‌های (2) تا (5) استفاده شده است:

نحوۀ اندازه‌گیری متغیرهای پژوهش

متغیر وابسته :تغییر طبقه‌بندی

تغییر طبقه‌‌بندی CS به معنای طبقه‌بندی اشتباه و عمدی اقلام در صورت سود و زیان و جابه‌جایی اقلام بین طبقات عملیاتی و غیرعملیاتی است؛ به طوری که رقم سود عملیاتی (اصلی) را بدون اثرگذاری بر رقم سود خالص نهایی متورم کند (McVay, 2006). در بسیاری از مطالعات مربوط به تغییر طبقه‌بندی، این متغیر معمولاً از طریق تمرکز بر متغیر وابسته اندازه‌گیری شده است که به صورت سود عملیاتی غیرمنتظره تعریف می‌شود (McVay, 2006; Anagnostopoulou et al., 2021). این تعریف مبتنی بر این ایده است که وقتی شرکت‌ها درگیر تغییر طبقه‌‌بندی می‌شوند، احتمالاً دارای اقلام ویژۀ کاهندۀ سود و سودهای عملیاتی غیرمنتظرۀ مثبت هستند (Fan et al., 2019). در این پژوهش، سودهای عملیاتی غیرمنتظره به عنوان باقی‌مانده‌‌های مدل مک‌وی (2006) محاسبه خواهند شد. با توضیحات ارائه‌شده، برای بررسی تغییر طبقه‌‌بندی از دو مدل (6) و (7) استفاده خواهد شد (McVay, 2006).

در مدل (6)، متغیر وابسته سود عملیاتی غیرمنتظره (UE_CE) یعنی تفاوت بین سود عملیاتی گزارش شده و سود عملیاتی پیش‌‌بینی شده که از برآورد مدل (8) محاسبه می‌‌شود و متغیر وابسته مدل (7) تغییرات غیرمنتظره در سود عملیاتی (UE_∆CE) است که به ترتیب باقیمانده‌‌های برازش الگوهای (8) و (9) بر مبنای سال – صنعت است.

در دو مدل (8) و (9)، تعریف متغیرها به این شرح است: CE: سود عملیاتی است که از طریق فروش منهای اقلام بهای تمام‌شدۀ کالای فروش‌رفته و هزینه‌‌های فروش، عمومی و اداری تقسیم بر فروش محاسبه شده است. CE∆: تغییرات در سود عملیاتی (اصلی) طی دو سال متوالی. AT: گردش دارایی‌‌های عملیاتی است که برابر است با فروش تقسیم بر میانگین دارایی‌‌های عملیاتی (دارایی‌‌های عملیاتی از طریق جمع دارایی‌‌ها منهای وجه نقد و سرمایه‌‌گذاری‌‌های کوتاه مدت محاسبه می‌‌شود). Acc: جمع اقلام تعهدی محاسبه‌شده از طریق سود عملیاتی منهای جریان نقد عملیاتی در مقیاس جمع دارایی‌‌های ابتدای دوره. Sales∆: تغییرات در فروش دو سال متوالی در مقیاس فروش سال پایه.

Neg_∆Sale: برابر است با درصد تغییرات کاهشی در فروش (Sales∆) و در صورت عدم کاهش، برابر صفر است.

متغیر مستقل مدل‌‌های (6) و (7)  نسبت هزینه‌‌های غیرعملیاتی است که از طریق جمع هزینه‌‌های غیرعملیاتی تقسیم بر فروش محاسبه می‌‌شود. در صورتی که شرکت هزینه‌‌های غیرعملیاتی نداشته باشد، مقدار این متغیر صفر لحاظ می‌‌شود.

همان‌طور که مک‌‌وی (2006) بیان کرده است، اگر مدیران به طور فرصت‌‌طلبانه هزینه‌‌های عملیاتی را به عنوان هزینه‌‌های غیرعملیاتی طبقه‌‌بندی کنند، آنگاه رابطۀ بین نسبت هزینه‌‌های غیرعملیاتی و سود عملیاتی غیرمنتظره در سال t مثبت خواهد بود؛ یعنی ضریب رگرسیون α_1 در مدل (1) باید معنادار و مثبت باشد و همچنین، رابطۀ بین نسبت هزینه‌‌های غیرعملیاتی و سود عملیاتی غیرمنتظره در سال t+1 منفی خواهد بود؛ یعنی η_1 در مدل (2) باید معنادار و منفی باشد (McVay, 2006). برای محاسبۀ متغیر تغییر طبقه‌‌بندی طبق این رویکرد، از باقی‌مانده‌‌های برازش مدل (8) استفاده شده است؛ به این صورت که اگر باقی‌مانده‌‌های برازش مدل مثبت باشند، بیانگر سود عملیاتی غیرمنتظرۀ مثبت هستند و در صورتی که در همان سال هزینه‌‌های غیرعملیاتی گزارش شده باشند، به معنای استفاده از تغییر طبقه‌‌بندی برای مدیریت سود عملیاتی است (زیرا نتیجۀ این کار باعث افزایش غیرمنتظرۀ سود عملیاتی شده است و هم‌زمان هزینه‌‌های عملیاتی به غیرعملیاتی تغییر طبقه‌‌بندی داده شده‌اند تا سود عملیاتی متورم شود). در صورتی که باقی‌مانده‌‌های برازش مدل (8) منفی باشند، به معنای سود عملیاتی غیرمنتظرۀ منفی است که نشان از عدم استفادۀ تغییر طبقه‌‌بندی برای مدیریت سود است. بنابراین، در رابطه با این سال-شرکت‌‌ها، متغیر تغییر طبقه‌‌بندی مقدار صفر را می‌‌گیرد.

متغیر مستقل: قدرت مدیرعامل

منظور از قدرت مدیرعامل، CEO-Power، میزان نفوذ و تسلط وی است تا بتواند بر همۀ تصمیم‌های مهم شرکت اثرگذار باشد. برای اندازه‌گیری قدرت مدیرعامل از متغیر مجازی استفاده شده است؛ به طوری که اگر مدیرعامل دارای قدرت باشد (تعداد سال‌‌های تصدی وی در پست مدیرعاملی بیش از میانۀ تعداد سال‌‌های تصدی مدیران‌عامل در همان صنعت باشد)، عدد یک و در غیر این صورت، عدد صفر را می‌گیرد (Adiwibowo & Nurmala, 2023; Bouaziz et al., 2020).

متغیر تعدیل‌گر: مراحل چرخۀ عمر

برای اندازه‌گیری مراحل چرخۀ عمر شرکت، به پیروی از مطالعات قبلی مانند آدیویبو و نورمالا (2023)، حسین و همکاران (2020) و اثنی‌عشری و نادری نورعینی (1396)، از رویکرد مبتنی بر جریان‌های نقدی دیکینسون (2011) استفاده شده است (Hussain et al., 2020; Adiwibowo & Nurmala, 2023; Dickinson, 2011). دیکینسون (2011) از الگوهای جریان نقدی یک شرکت برای تعیین مراحل مختلف چرخۀ عمر استفاده می‌کند (Dickinson, 2011). مدل دیکینسون (2011) بر اساس پنج مرحلۀ چرخۀ عمر است: معرفی (تولد)، رشد، بلوغ، احیا و افول. نگارۀ (1) نحوۀ تعیین مراحل چرخۀ عمر را با توجه به علامت خالص جریان نقدی حاصل از فعالیت‌های عملیاتی، سرمایه‌گذاری و تأمین‌ مالی نشان داده است.

نگارۀ 1: نحوۀ تعیین مراحل چرخۀ عمر

Figure 1: Method for Determining Lifecycle Stages

منبع: دیکینسون (2011)

مرحلۀ احیا به دلیل اجتناب از مشکلات خودهمبستگی و همچنین به عنوان مرحله‌ای برای مقایسه با سایر مراحل، وارد مدل‌ها نشده است (Liu et al., 2022 Adiwibowo & Nurmala, 2023;). برای اندازه‌‌گیری متغیرهای مراحل چرخۀ عمر، از تعریف دوارزشی استفاده شده است. بنابراین، چهار متغیر دوارزشی برای مراحل چرخۀ عمر تعریف می‌‌شوند. برای مثال، متغیر تولد چرخۀ عمر به این صورت تعریف شده است که اگر شرکتی در سال مدنظر در مرحلۀ تولد باشد، این متغیر مقدار یک و در صورتی که در سایر مراحل باشد، مقدار صفر را می‌‌گیرد. سایر مراحل چرخۀ عمر نیز به همین ترتیب تعریف شده‌اند.

متغیرهای کنترلی

به پیروی از پژوهش لیو و همکاران (2022) و آدیویبو و نورمالا (2023)، متغیرهای کنترلی زیر به مدل‌ها افزوده شده‌اند (Liu et al., 2022 Adiwibowo & Nurmala, 2023;).

کل اقلام تعهدی (ACC): برابر است با جمع اقلام تعهدی محاسبه‌شده از طریق سود عملیاتی منهای جریان نقد عملیاتی در مقیاس جمع دارایی‌های ابتدای دوره. بر اساس مطالعات پیشین، یکی از روش‌های مدیریت سود اقلام تعهدی است؛ بنابراین، ضروری است تا تأثیر اقلام تعهدی کنترل شود (McVay, 2006).

اندازۀ شرکت (Size): لگاریتم طبیعی جمع دارایی‌هاست. در مطالعات مدیریت سود، اندازۀ شرکت برای جلوگیری از تأثیر مقیاس بر رفتارهای مدیریتی کنترل می‌شود (McVay, 2006).

نسبت جریان نقد عملیاتی (CFO): خالص جریان نقد عملیاتی تقسیم بر جمع دارایی‌هاست. شرکت‌های با عملکرد ضعیف ممکن است بیشتر به مدیریت سود تمایل داشته باشند. این متغیر کمک می‌کند تا تأثیر عملکرد عملیاتی بر تغییر طبقه‌بندی کنترل شود و اثر خالص قدرت مدیرعامل و مرحلۀ چرخۀ عمر بهتر تخمین زده شود (Fan et al., 2010).

استقلال هیئت‌مدیره (BIndep): از تقسیم تعداد اعضای غیرموظف هیئت‌مدیره بر تعداد کل اعضای هیئت‌مدیره محاسبه می‌شود. هیئت‌های‌مدیرۀ مستقل‌تر احتمال رفتارهای فرصت‌طلبانۀ مدیران، از جمله مدیریت سود، را کاهش می‌دهند. کنترل این متغیر اثر قدرت مدیرعامل را از تأثیرات نظارتی هیئت‌مدیره جدا می‌کند (Haw et al., 2011).

اهرم مالی (Lev): برابر جمع کل بدهی‌ها تقسیم بر جمع دارایی‌‌های پایان دوره است. شرکت‌های با اهرم بالا ممکن است تحت فشار بیشتری باشند که این فشار می‌تواند انگیزه‌ای برای مدیریت سود باشد. کنترل این متغیر کمک می‌کند تا اثر قدرت مدیرعامل از تأثیرات ناشی از ساختار مالی شرکت جدا شود (Haw et al., 2011).

بازده سود عملیاتی (CROA): برابر سود عملیاتی بر جمع دارایی‌‌ها است. شرکت‌های با عملکرد ضعیف ممکن است بیشتر به مدیریت سود متمایل باشند؛ از این رو، کنترل این متغیر به بررسی اثر قدرت بر مدیریت سود کمک می‌کند (Fan et al., 2010).

یافته‌های پژوهش

نگارۀ (2) آمار توصیفی داده‌های پژوهش را نشان می‌دهد. در رابطه با آماره‌‌های توصیفی ارائه‌شده، میانگین تغییر طبقه‌‌بندی در شرکت‌‌های تحت بررسی 034/0 بوده است و بیشینۀ آن عددی بزرگ‌تر از یک است که نشان می‌‌دهد در یکی از مشاهدات میزان تغییر طبقه‌‌بندی بزرگ‌تر از میزان فروش سالانه بوده است. کمینۀ صفر نیز به این معناست که شرکت مدنظر تغییر طبقه‌‌بندی انجام نداده است. میانگین قدرت مدیرعامل نیز 351/0 است که نشان می‌‌دهد حدود یک‌سوم مدیران‌عامل دارای قدرت زیادی بوده‌‌اند؛ یعنی دورۀ تصدی این مدیران‌عامل بیشتر از میانگین دورۀ تصدی مدیران‌عامل در همان صنعت بوده است. در رابطه با مراحل چرخۀ عمر، 075/0 مشاهدات (147 سال-شرکت) در مرحلۀ تولد، 177/0 مشاهدات (347 سال-شرکت) در مرحلۀ رشد، 533/0 مشاهدات (1046 سال-شرکت) در مرحلۀ بلوغ و 045/0 مشاهدات (88 سال-شرکت) در مرحلۀ افول و باقی‌ماندۀ مشاهدات (335 سال-شرکت) در مرحلۀ احیای چرخۀ عمر قرار داشته‌‌اند. اهرم مالی دارای متوسط 537/0 است؛ در حالی که بیشینۀ این متغیر، 80/1، مقداری بزرگ‌تر از عدد یک است. دلیل این امر وجود برخی از سال-شرکت‌‌ها با ارزش دفتری منفی است که باعث فزونی جمع بدهی‌ها نسبت به جمع دارایی‌‌ها و در نتیجه اهرم مالی بزرگ‌تر از یک می‌شود.

نگارۀ 2: آماره‌‌های توصیفی متغیرهای پژوهش

Figure 2: Descriptive Statistics of Research Variables

منبع: یافته‌های پژوهش

آزمون‌‌های نقض فروض کلاسیک

به منظور آزمون فروض کلاسیک، از آزمون‌‌ ویگینز-پوی (برای بررسی ناهمسانی واریانس) و آزمون براش-گادفری (برای بررسی عدم خودهمبستگی سریالی) استفاده شده است. همچنین، برای بررسی عدم هم‌خطی بین متغیرهای توضیحی، عامل تورم واریانس محاسبه و مقادیر آن در نگارۀ آزمون فرضیه‌ها ارائه شده است.

طبق نتایج نگارۀ (3)، تمامی مدل‌‌ها دچار ناهمسانی واریانس هستند. همچنین، مدل‌‌ها فاقد خودهمبستگی سریالی هستند و فرض عدم خودهمبستگی سریالی بین اجزای اخلال پذیرفته می‌‌شود. نتایج آزمون لیمر در مدل‌‌ها مؤید ارجحیت پانل دیتا بر تلفیق داده‌‌هاست. بر اساس نتایج حاصل از آزمون هاسمن، برای برازش نهایی تمامی مدل‌‌ها، رویکرد پانل اثرات ثابت بر سایر روش‌‌ها (تلفیق داده‌‌ها و پانل اثرات تصادفی) ارجحیت دارد.

نگارۀ 3: نتایج آزمون‌‌های نقض فروض کلاسیک

Figure 3: Results of Tests for Violation of Classical Assumptions

منبع: یافته‌های پژوهش

برآورد مدل و تجزیه‌وتحلیل نتایج آزمون فرضیۀ اول پژوهش

به منظور قضاوت دربارۀ فرضیۀ اول پژوهش، از نتایج برازش مدل‌‌ (1) استفاده شده است.

نگارۀ 4: نتایج برآورد مدل (1)

Figure 4: Estimation Results of Model (1)

منبع: یافته‌های پژوهش

طبق نگارۀ (4)، سطح معناداری آمارۀ F (000/0) بیانگر معناداری مدل رگرسیون است. ضریب تعیین تعدیل‌شده 304/0 است که نشان می‌‌دهد متغیرهای توضیحی مدل (1) قادر به توضیح 30 درصد از تغییرات متغیر وابسته هستند. مقادیر آمارۀ عامل تورم واریانس نیز با توجه به اینکه همگی کمتر از عدد 5 هستند، بیانگر عدم وجود هم‌خطی شدید بین متغیرهای توضیحی هستند. در فرضیۀ اول، متغیر مستقل قدرت مدیرعامل است. سطح معناداری آمارۀ t متناسب با متغیر یادشده 0000/0 است که از 05/0 کمتر است. در نتیجه، فرض صفر آزمون t مبنی بر عدم وجود رابطۀ معنادار بین دو متغیر (قدرت مدیرعامل و تغییر طبقه‌‌بندی) رد می‌‌شود که به معنای عدم رد فرضیۀ اول است. با توجه به منفی‌بودن ضریب رگرسیون متغیر مستقل، می‌‌توان ادعا کرد نوع رابطه بین دو متغیر از نوع معکوس است؛ یعنی رابطۀ بین قدرت مدیرعامل و تغییر طبقه‌‌بندی معکوس است و با افزایش قدرت مدیرعامل، میزان تغییر طبقه‌‌بندی کاهش می‌‌یابد. گفتنی است، در میان متغیرهای کنترلی، رابطۀ بین اقلام تعهدی (منفی)، استقلال هیئت‌مدیره (منفی)، بازده سود عملیاتی (مثبت)، و اهرم مالی (مثبت) با تغییر طبقه‌‌بندی معنادار گزارش شده‌ است؛ در حالی که اندازۀ شرکت و جریان نقدی رابطه‌ای معنادار با تغییر طبقه‌‌بندی ندارند.

برآورد مدل و تجزیه‌وتحلیل نتایج آزمون فرضیۀ دوم پژوهش

به منظور قضاوت دربارۀ فرضیۀ دوم پژوهش، از نتایج برازش مدل‌‌ (2) استفاده شده است که در نگارۀ (5) ارائه شده است.

طبق نگارۀ (5) سطح معناداری آمارۀ F (000/0) بیانگر معناداری مدل رگرسیون است. ضریب تعیین تعدیل‌شده 406/0 است که نشان می‌‌دهد متغیرهای توضیحی مدل (2) قادر به توضیح 40 درصد از تغییرات متغیر وابسته هستند. مقادیر آمارۀ عامل تورم واریانس نیز بیانگر عدم وجود هم‌خطی شدید بین متغیرهای توضیحی هستند. در فرضیۀ دوم، متغیر مستقل از نوع تعدیل‌‌گر، ضریب مدنظر نیز ضریب متغیر تعاملی قدرت مدیرعامل و مرحلۀ تولد چرخۀ عمر است.  سطح معناداری آمارۀ t متناسب با متغیر یادشده 0197/0 است که از 05/0 کمتر است. در نتیجه، فرض صفر آزمون t مبنی بر عدم وجود رابطۀ معنادار بین دو متغیر رد می‌‌شود که به معنای عدم رد فرضیۀ دوم است. با توجه به اینکه قدر مطلق جمع ضریب رگرسیونی متغیر قدرت مدیرعامل و متغیر تعاملی کوچک‌تر از ضریب رگرسیونی متغیر قدرت مدیرعامل است، می‌‌توان گفت اثر تعدیل‌‌گری از نوع تضعیف‌کننده است؛ یعنی مرحلۀ تولد چرخۀ عمر رابطۀ بین قدرت مدیرعامل و تغییر طبقه‌‌بندی را تضعیف می‌‌کند (حصارزاده، 1402). در میان متغیرهای کنترلی، رابطۀ بین بازده سود عملیاتی (مثبت) با تغییر طبقه‌‌بندی معنادار گزارش شده است؛ در حالی که اندازۀ شرکت، اقلام تعهدی، جریان نقدی، اهرم مالی و استقلال هیئت‌مدیره رابطه‌ای معنادار با تغییر طبقه‌‌بندی ندارند.

نگاره 5: نتایج برآورد مدل (2)

Figure 5: Estimation Results of Model (2)

منبع: یافته‌های پژوهش

برآورد مدل و تجزیه‌وتحلیل نتایج آزمون فرضیۀ سوم پژوهش

به منظور قضاوت دربارۀ فرضیۀ سوم پژوهش، از نتایج برازش مدل‌‌ (3) استفاده شده است.

نگارۀ 6: نتایج برآورد مدل (3)

Figure 6: Estimation Results of Model (3)

منبع: یافته‌های پژوهش

طبق نگارۀ (6)، سطح معناداری آمارۀ F (000/0) بیانگر معناداری مدل رگرسیون است. ضریب تعیین تعدیل‌شده 401/0 است که نشان می‌‌دهد متغیرهای توضیحی مدل (3) قادر به توضیح 40 درصد از تغییرات متغیر وابسته هستند. مقادیر آمارۀ عامل تورم واریانس نیز بیانگر عدم وجود هم‌خطی شدید بین متغیرهای توضیحی هستند. در فرضیۀ سوم، متغیر مستقل از نوع تعدیل‌‌گر، ضریب مدنظر نیز ضریب متغیر تعاملی قدرت مدیرعامل و مرحلۀ رشد چرخۀ عمر است. سطح معناداری آمارۀ t متناسب با متغیر یادشده 0122/0 است که از 05/0 کوچک‌تر است. در نتیجه، فرض صفر آزمون t مبنی بر عدم وجود رابطۀ معنادار بین دو متغیر رد می‌‌شود و فرض مقابل رد نمی‌‌شود که به معنای عدم رد فرضیۀ سوم است. در میان متغیرهای کنترلی، رابطۀ بین بازده سود عملیاتی (مثبت) با تغییر طبقه‌‌بندی معنادار گزارش شده است؛ در حالی که اقلام تعهدی، جریان نقدی، اهرم مالی، اندازۀ شرکت، اقلام تعهدی و استقلال هیئت‌مدیره رابطه‌ای معنادار با تغییر طبقه‌‌بندی ندارند.

برآورد مدل و تجزیه‌وتحلیل نتایج آزمون فرضیۀ چهارم پژوهش

به منظور قضاوت دربارۀ فرضیۀ چهارم پژوهش، از نتایج برازش مدل‌‌ (4) استفاده شده است.

نگارۀ 7: نتایج برآورد مدل (4)

Figure 7: Estimation Results of Model (4)

منبع: یافته‌های پژوهش

طبق نگارۀ (7)، سطح معناداری آمارۀ F (000/0) بیانگر معناداری مدل رگرسیون است. ضریب تعیین تعدیل‌شده 401/0 است که نشان می‌‌دهد متغیرهای توضیحی مدل (4) قادر به توضیح 40 درصد از تغییرات متغیر وابسته هستند. مقادیر آمارۀ عامل تورم واریانس نیز بیانگر عدم وجود هم‌خطی شدید بین متغیرهای توضیحی هستند. در فرضیۀ چهارم، متغیر مستقل از نوع تعدیل‌‌گر، ضریب مدنظر نیز ضریب متغیر تعاملی قدرت مدیرعامل و مرحلۀ بلوغ چرخۀ عمر است. سطح معناداری آمارۀ t متناسب با متغیر یادشده 1097/0 است که از 05/0 بزرگ‌تر است. در نتیجه، فرض صفر آزمون t مبنی بر عدم وجود رابطۀ معنادار بین دو متغیر رد نمی‌‌شود و فرض مقابل رد می‌‌شود که به معنای رد فرضیۀ چهارم است. در میان متغیرهای کنترلی، رابطۀ بین بازده سود عملیاتی (مثبت) با تغییر طبقه‌‌بندی معنادار گزارش شده است؛ در حالی که اقلام تعهدی، جریان نقدی، اندازۀ شرکت، اهرم مالی، اقلام تعهدی و استقلال هیئت‌مدیره رابطه‌ای معنادار با تغییر طبقه‌‌بندی ندارند.

برآورد مدل و تجزیه‌وتحلیل نتایج آزمون فرضیۀ پنجم پژوهش

به منظور قضاوت دربارۀ فرضیۀ پنجم پژوهش، از نتایج برازش مدل‌‌ (5) استفاده شده است.

نگارۀ 8: نتایج برآورد مدل (5)

Figure 8: Estimation Results of Model (5)

منبع: یافته‌های پژوهش

طبق نگارۀ (8)، سطح معناداری آمارۀ F (000/0) بیانگر معناداری مدل رگرسیون است. ضریب تعیین تعدیل‌شده 394/0 است که نشان می‌‌دهد متغیرهای توضیحی مدل (5) قادر به توضیح 39 درصد از تغییرات متغیر وابسته هستند. مقادیر آمارۀ عامل تورم واریانس نیز بیانگر عدم وجود هم‌خطی شدید بین متغیرهای توضیحی هستند. در فرضیۀ پنجم، متغیر مستقل از نوع تعدیل‌‌گر، ضریب مدنظر نیز ضریب متغیر تعاملی قدرت مدیرعامل و مرحلۀ افول چرخۀ عمر است. سطح معناداری آمارۀ t متناسب با متغیر یادشده 0078/0 است که از 05/0 کمتر است. در نتیجه، فرض صفر آزمون t مبنی بر عدم وجود رابطۀ معنادار بین دو متغیر رد می‌‌شود و فرض مقابل رد نمی‌‌شود که به معنای عدم رد فرضیۀ پنجم است. با توجه به اینکه قدر مطلق جمع ضریب رگرسیونی متغیر قدرت مدیرعامل و متغیر تعاملی بزرگ‌تر از ضریب رگرسیونی متغیر قدرت مدیرعامل است، می‌‌توان گفت اثر تعدیل‌‌گری از نوع تقویت‌کننده است؛ یعنی مرحلۀ افول چرخۀ عمر رابطۀ بین قدرت مدیرعامل و تغییر طبقه‌‌بندی را تقویت می‌‌کند (حصارزاده، 1402). گفتنی است، در میان متغیرهای کنترلی، رابطۀ بین بازده سود عملیاتی (مثبت) با تغییر طبقه‌بندی معنادار گزارش شده است؛ در حالی که اقلام تعهدی، اهرم مالی، اندازۀ شرکت، جریان نقدی و استقلال هیئت‌مدیره رابطه‌ای معنادار با تغییر طبقه‌‌بندی ندارند.

بحث و نتیجه‌گیری

در این پژوهش، رابطۀ بین قدرت مدیرعامل و مدیریت سود مبتنی بر تغییر طبقه‌‌بندی با تأکید بر نقش تعدیلی مراحل چرخۀ عمر در شرکت‌‌های پذیرفته‌شده در بورس اوراق بهادار تهران بررسی شد. نتایج آزمون‌‌های آماری نشان داد قدرت مدیرعامل تأثیری منفی و معنادار بر تغییر طبقه‌‌بندی دارد؛ به طوری که با افزایش قدرت مدیرعامل، اعمال مدیریت سود از طریق تغییر طبقه‌‌بندی اقلام در صورت سود و زیان کاهش می‌‌یابد. نتیجۀ به‌دست‌آمده از آزمون فرضیۀ اول با مطالعات داخلی از جمله افلاطونی و همکاران (1402) و معتمدی و همکاران (1401) هم‌سو است و با نتایج آریف و همکاران (2023) و آدیویبو و نورمالا (2023) در کشور اندونزی که رابطه‌ای معنادار بین قدرت مدیرعامل و تغییر طبقه‌‌بندی گزارش نکرده‌‌اند، در تضاد است (Adiwibowo & Nurmala, 2023; Arif et al., 2023). در توجیه نتایج فرضیۀ اول، پژوهش‌های مختلف نشان می‌دهند نوع قدرت مدیرعامل در این موضوع مؤثر است. برای نمونه، علی و ژانگ (2015) نشان دادند قدرت ناشی از تجربه و دورۀ تصدی مدیرعامل با کاهش مدیریت سود همراه خواهد بود؛ زیرا تجربه و شهرت مدیران‌عامل مانع از این امر می‌شود (Ali & Zhang, 2015). نتایج پژوهش شیاهو (2021) نیز نشان داد قدرت مدیران‌عامل اگر از طریق مالکیت باشد، با منافع سهامداران هم‌سو است و مدیریت سود را کاهش می‌دهد (Shiah-Hou, 2021). در مقابل، آریف و همکاران (2023) به این نتیجه دست یافتند که قدرت ساختاری مدیرعامل که ناشی از دوگانگی وظیفۀ مدیرعامل است، به دلیل تسلط مدیرعامل، موجب استفاده از مدیریت سود از طریق تغییر طبقه‌بندی در راستای منافع مدیران عامل می‌شود (Arif et al., 2023). در رابطه با تضاد نتایج پژوهش حاضر و نتایج آدیویبو و نورمالا (2023)، می‌‌توان به تفاوت در نحوۀ سنجش قدرت مدیرعامل اشاره کرد (Adiwibowo & Nurmala, 2023). در پژوهش آدیویبو و نورمالا (2023)، قدرت مدیرعامل به عنوان مدیرعاملی تعریف شده است که عضو هیئت‌مدیره باشد (خارج از هیئت‌مدیره نباشد) و تخصص مالی داشته باشد. در حالی که در پژوهش حاضر برای سنجش قدرت مدیرعامل از دورۀ تصدی مدیرعامل استفاده شد؛ به طوری که اگر دورۀ تصدی مدیرعامل بیش از میانۀ دورۀ تصدی مدیران عامل در همان صنعت باشد، آنگاه مدیرعامل قدرتمند محسوب می‌‌شود.

در ایران نیز، قدرت مدیران‌عامل ممکن است نهادی یا بر اساس روابط سیاسی باشد یا از تجربه و دورۀ تصدی یا از طریق مالکیت حاصل شده باشد، در حالی ‌که به دلیل محدودیت ناشی از دستورالعمل حاکمیت شرکتی، قدرت ناشی از دوگانگی وظیفۀ مدیرعامل محدود شده است. بنابراین، با توجه به نوع قدرت و همچنین مراحل مختلف چرخۀ عمر، مدیریت سود از طریق تغییر طبقه‌بندی می‌تواند حالت‌هایی مختلف را در برداشته باشد.

افزون بر این، فرضیه‌‌های دوم تا پنجم پژوهش تأثیر تعدیلی مراحل چرخۀ عمر در رابطۀ بین قدرت مدیرعامل و تغییر طبقه‌‌بندی را بررسی کردند. نتایج آزمون‌‌های آماری نشان داد از بین مراحل چرخۀ عمر، دو مرحلۀ تولد و رشد رابطۀ بین قدرت مدیرعامل و تغییر طبقه‌‌بندی را تضعیف می‌کنند؛ در حالی که مرحلۀ بلوغ اثر تعدیلی معناداری بر این رابطه ندارد و مرحلۀ افول چرخۀ عمر شرکت نیز باعث تقویت رابطۀ بین قدرت مدیرعامل و تغییر طبقه‌‌بندی می‌‌شود. نتایج به‌دست‌آمده از فرضیه‌‌های دوم و سوم با پژوهش‌‌های قبلی مانند آدیویبو و نورمالا (2023) در مرحلۀ افول، کوه و همکاران (2015) در مراحل رشد، بلوغ و افول، حسین و همکاران (2020) در مراحل رشد، بلوغ و افول و نگار و سن (2017) در هر چهار مرحله هم‌سو است (Adiwibowo & Nurmala, 2023; Koh et al., 2015; Hussain et al., 2020; Nagar & Sen,2017). در توجیه مراحل تولد و رشد که باعث تضعیف رابطۀ قدرت مدیرعامل و تغییر طبقه‌بندی می‌شوند، باید گفت، در مرحلۀ تولد، شرکت‌ها به ‌طور کلی بر ایجاد حضور در بازار و جذب سرمایه تمرکز دارند و تمایل به استفاده از تکنیک‌های مدیریت سود مانند تغییر طبقه‌بندی کمتر است؛ زیرا شرکت‌ها هنوز در حال برقراری اعتماد و ساختاریابی هستند. در مرحلۀ رشد نیز شرکت‌ها بر گسترش سهم از بازار و افزایش درآمدها تمرکز دارند. استفاده از تغییر طبقه‌بندی در این مرحله هنوز به ‌طور گسترده دیده نمی‌شود؛ زیرا شرکت‌ها بیشتر بر رشد وابسته به عملکرد واقعی تمرکز دارند تا بر ظاهرسازی سود (Nagar & Sen, 2017). در توجیه نتایج مرحلۀ افول این پژوهش، یعنی نقش تقویت‌کنندۀ مرحلۀ افول در رابطۀ بین قدرت مدیرعامل و تغییر طبقه‌بندی، باید بیان کرد در این مرحله از چرخۀ عمر، شرکت‌ها با کاهش فروش و فشارهای رقابتی شدید مواجه هستند و از تغییر طبقه‌بندی بیشتری برای پنهان‌کردن زیان‌های عملیاتی و بهبود ظاهرِ سود استفاده می‌کنند.

یکی از محدودیت‌های پژوهش حاضر، عدم دسترسی به داده‌های شرکت‌های غیربورسی است و با توجه به اینکه مدیران‌عامل شرکت‌های بورسی ممکن است در سنوات گذشته در شرکت‌های غیربورسی سابقۀ مدیریتی و تصدی داشته باشند، این موضوع ممکن است قدرت مدیرعامل را تحت تأثیر قرار دهد. همچنین، نوع قدرت می‌تواند بر مدیریت سود از طریق تغییر طبقه‌بندی در مراحل چرخۀ عمر اثرگذار باشد؛ بنابراین، استفاده از انواع قدرت یا روش‌های اندازه‌گیری متفاوت آنها می‌تواند نتایج پژوهش و تعمیم‌پذیری آن را تحت تأثیر قرار دهد که در این باره باید احتیاط لازم را لحاظ کرد.

طبق نتایج فرضیۀ اول، به سرمایه‌‌گذاران توصیه می‌‌شود قبل از تصمیم‌‌گیری، به ویژگی‌‌های مدیرعامل از جمله دورۀ تصدی وی، ارتباطات سیاسی و مالکیت او توجه کافی داشته باشند تا از کیفیت اطلاعات مالی اطمینان بیشتری حاصل کنند. بر اساس نتایج فرضیه‌‌های دوم تا پنجم، سرمایه‌‌گذاران باید به مرحلۀ چرخۀ عمر شرکت توجه کنند؛ زیرا سیاست‌‌های مالی، سرمایه‌‌گذاری و گزارشگری با توجه به مراحل چرخۀ عمر متفاوت هستند. تأثیر سایر ویژگی‌‌های مدیرعامل مانند تخصص و دانش مالی بر تغییر طبقه‌‌بندی با تأکید بر نقش تعدیلی چرخۀ عمر از جملۀ موضوع‌‌هایی است که قابلیت بررسی در پژوهش‌‌های بعدی را دارد. تأثیر تعدیلی تصمیم‌‌گیری‌‌های مالی و سرمایه‌‌گذاری بر رابطۀ بین قدرت مدیرعامل و تغییر طبقه‌‌بندی نیز موضوع‌هایی هستند که تا کنون بررسی نشده‌‌اند. همچنین، می‌‌توان تأثیر کیفیت حسابرسی و سازوکار‌‌های حاکمیت شرکتی را بر میزان استفاده از سه روش مدیریت سود با تأکید بر مراحل چرخۀ عمر با استفاده از روش‌هایی مانند مدل معادلات ساختاری بررسی کرد. فرهنگ سازمانی و ارزش‌های اخلاقی می‌توانند بر رفتارهای فرصت‌طلبانۀ مدیران، از جمله مدیریت سود از طریق تغییر طبقه‌بندی، تأثیر بگذارند. پژوهش‌های آتی می‌توانند بررسی کنند که چگونه فرهنگ سازمانی (مانند فرهنگ شفافیت یا مسئولیت‌پذیری) یا ارزش‌های اخلاقی مدیرعامل (مانند پایبندی به اصول حرفه‌ای) رابطۀ بین قدرت مدیرعامل و استفاده از تغییر طبقه‌بندی را در مراحل مختلف چرخۀ عمر شرکت تعدیل می‌کنند.