نقش تشکل‌های غیردولتی در تحقق مسئولیت اجتماعی شرکتی

• مقدمه و بیان مسئله

بی‌‌تردید و با هر بررسی، دستاوردهای بشر و جوامع در فرایند توسعه و اهداف توسعۀ جهان نشان می‌دهد پیشرفت کنونی در شأن نیاز امروز و آتی بشر نیست و انسان‌ها، جوامع در ابعاد نرم و سخت، نیازمند سرمشقی جدید برای توسعه با اهداف پایداری هستند (Hosseini et al., 2024). یکی از ابعاد و محورهای کلیدی توسعۀ پایدار مسئولیت‌پذیری اجتماعی سازمان‌ها متناسب با مأموریت‌ها و بهره‌مندی از مواهب طبیعی، مادی و معنوی است. با توجه به تنوع و تعدد سبد و طیف وسیع مسئولیت‌های اجتماعی، مشارکت اثربخش، آگاهانه و داوطلبانه در امور خیریه یکی از اقلام ارزشمند و ماندگار در سبد تعهد مدنی امروزی است (Delalieux et al., 2024). از این ‌رو، لازم است تلاش و تدبیر شود که فرهنگ مسئولیت‌پذیری اجتماعی اشخاص حقیقی و حقوقی با نیت خیرخواهانه توسعه و ارتقا یابد و شاید مهم‌تر این است که نظام و سازوکارهای کارآمد برای جریان‌سازی تعهدات اجتماعی به سمت‌وسوی امور خیریه طراحی و نهادینه شوند (Knott & Wilson, 2024).

از منظر اقتصادی، فعالیت‌ها و خدمات بنگاه‌های اقتصادی و سازمان‌های خیریه و افراد خیّر قابل قبول و موجه هستند. به ‌علاوه، فرهنگ و فضای همدلانه که لازمۀ آرامش و تأمین کیفیت زندگی از بُعد ذهنی است، به‌ واسطۀ مشارکت مؤثر در امور خیریه توسعه و بهبود می‌یابد (Lee, 2022). همچنین، از منظر مسئولیت اجتماعی، فعالیت امور خیریه تابعی از توانمندی و هدف‌گذاری شرکت‌ها و نیت خیّران و نیازها و اقتضائات محیطی و جامعۀ هدف است. از این ‌رو، مشارکت مؤثر و اثربخش در امور خیریه یکی از الزامات اساسی برای توسعۀ پایدار است و رعایت این سازوکار می‌تواند آثار و برکاتی قابل اعتنا برای تعالی انسان‌ها و جوامع در زندگی فردی و اجتماعی و دست‌یابی به حیات طیبۀ مدنظر قرآن کریم داشته باشد (میرغفوریان و برادران حقیر، 1400).

شرکت‌ها و بنگاه‌های اقتصادی با ایفای مسئولیت اجتماعی به دنبال آن هستند که برای جامعه مفید باشند و نقشی مسئولیت‌پذیر نسبت به محیط خود، از کارکنان گرفته تا جامعۀ جهانی و محیط‌زیست داشته باشند. مسئولیت‌های اجتماعی بشردوستانه فراتر از یک عمل صرفاً اخلاقی هستند و شامل بهبود پویا و تأثیرگذار در توسعۀ جامعه می‌شوند (Janowski, 2020). این نوع مسئولیت اجتماعی شرکتی معمولاً با اهدای پول به مؤسسه‌های خیریه شناخته می‌شود (لاجوردی و کریمی، 1401)، با این حال، مسئولیت اجتماعی به کمک‌های مالی به خیریه‌ها محدود نمی‌شود. سایر مسئولیت‌های بشردوستانه شامل سرمایه‌گذاری در جامعه یا شرکت در پروژه‌های محلی می‌توانند به توسعۀ اجتماعی کمک کنند، یا حتی حوزۀ نوین کسب‌وکارها و کارآفرینی اجتماعی می‌تواند از مهم‌ترین حوزه‌های فعالیت سازمان‌های اقتصادی برای حل معضلات اجتماعی باشد (Silva et al., 2023).

در این میان، مسائل اجتماعی ایران، مانند فقر، نابرابری آموزشی، بیکاری و آلودگی محیط‌زیست، نیازمند مشارکت فعال همۀ نهادها از جمله بنگاه‌های اقتصادی و سمن‌ها است (حاجی بابایی و رضایی، 1400). این مسائل نه فقط بر کیفیت زندگی شهروندان تأثیر منفی می‌گذارند، بلکه می‌توانند به ‌عنوان مانعی جدی در مسیر توسعۀ پایدار کشور عمل کنند. با این حال، تجربه‌های جهانی نشان می‌دهد تشکل‌های غیردولتی می‌توانند به ‌عنوان میانجی بین شرکت‌ها و جامعه عمل کنند و زمینه‌ساز مشارکت‌های اجتماعی مؤثر باشند؛ به ‌طوری‌ که سمن‌ها با طراحی پروژه‌های مشترک با شرکت‌ها توانسته‌اند به حل مسائل اجتماعی و زیست‌محیطی کمک کنند. این پروژه‌ها نه فقط به بهبود شرایط جامعه منجر شده‌اند، بلکه به افزایش اعتبار و محبوبیت برند شرکت‌ها نیز کمک کرده‌اند. اما در ایران، این همکاری‌ها معمولاً محدود به حمایت‌های مالی مقطعی و فاقد برنامه‌ریزی بلندمدت است. این در حالی است که با طراحی سازوکارهای مناسب، می‌توان از ظرفیت‌های موجود برای ایجاد مشارکت‌های پایدار و اثربخش استفاده کرد.

همکاری تشکل‌های غیردولتی برای ایفای مسئولیت اجتماعی در ایران با سایر کشورها از جنبه‌هایی متفاوت است. واضح است، اولویت و گسترۀ مسائل اجتماعی ایران با دیگر کشورها متفاوت است و این امر می‌تواند بر مدل همکاری مؤثر باشد (Memar, 2024). در ایران، فعالیت‌های بشردوستانه با فرهنگ و مذهب ایرانیان پیوندی عمیق دارند، به ویژه که بسیاری از خیرین، برخلاف نگاه مسئولیت اجتماعی شرکتی، علاقه دارند به‌ صورت گمنام فعالیت‌ کنند (Masoodipoor & Vahidpour, 2024). از دیگر زمینه‌های تأثیرگذار در ایران رویکرد سنتی خیریه‌ها و سطح توسعۀ پایین سمن‌ها و قائم‌ به ‌فرد بودن این سازمان‌هاست که بر همکاری‌های بین‌سازمانی مؤثر است. از طرف دیگر، همکاری مدیریت شرکت‌های خصوصی نیز بر مدیریت مالک استوار است که این امر می‌تواند بر مسئله تأثیرگذار باشد.

با توجه به اهمیت مسئولیت اجتماعی شرکتی در توسعۀ پایدار و نقش نهادهای مدنی در تحقق آن، این پژوهش با رویکردی کیفی، به دنبال بررسی نقش تشکل‌های غیردولتی در تسهیل ایفای مسئولیت اجتماعی شرکتی در ایران است. پرسش اصلی این است که چگونه تشکل‌های غیردولتی می‌توانند به‌ عنوان میانجی بین شرکت‌ها و جامعه عمل کنند و چه راهکارها و پیامدهایی برای این پدیده وجود دارند.

این پژوهش بر این فرض استوار است که تشکل‌های غیردولتی می‌توانند به ‌عنوان بازیگران کلیدی در حوزۀ مسئولیت اجتماعی شرکتی عمل کنند و با ایجاد پل ارتباطی بین شرکت‌ها و جامعه، به حل مسائل اجتماعی و زیست‌محیطی کمک کنند. با این حال، تحقق این امر مستلزم ایجاد بسترهای مناسب و به‌کارگیری راهکارهای مناسب است.

• مبانی نظری و پیشینۀ پژوهش

در سال‌های بعد از انقلاب صنعتی و به ویژه در قرن 19 میلادی، کارگران نیز پیگیر مسئولیت سازمان‌ها در قبال آموزش، مسکن و بهداشت خود و خانوادهای آنان شدند (Decker et al., 2023). با پایان دوران اقتصاد کلاسیک، نتیجۀ تمایل شرکت‌ها و سازمان‌ها به بی‌قیدی در قبال نقش اجتماعی خود و ناتوانی‌شان در کسب رضایت جامعه پیدایش دولت‌هایی به نام دولت رفاه با ادعای خدمتگزاری به شهروندان در همۀ حوزه‌ها بود (Zheng et al., 2023). در دهۀ 1960، مفهوم مسئولیت‌پذیری اجتماعی تلاش کرد تا ارتباطی بین شرکت‌ها و جامعه برقرار کند. این ایده بر این اساس استوار بود که بهبود وضعیت اقتصادی از طریق تولید و توزیع مؤثر منابع می‌تواند به افزایش رفاه عمومی منجر شود. در دهۀ 1970، این مفهوم تحت عنوان هماهنگی با صنایع مطرح شد و به موضوعی مهم در بحث‌های اقتصادی تبدیل شد، به ‌ویژه زمانی که مسئولیت‌پذیری شرکت‌های چندملیتی مورد توجه قرار گرفت (Licandro et al., 2023).

مسئولیت اجتماعی سازمان مفهومی پراهمیت در دهه‌های گذشته محسوب می‌شود. هرچند تعریف یکسان، استاندارد و روشنی برای آن وجود ندارد، اهمیت آن به صورت تصاعدی افزایش یافته است. در تنوع واژگان به‌کاررفته در مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها مفاهیم پایداری، اخلاق تجاری، همکاری شهروندان و پاسخ‌گویی اجتماعی وجود دارند (Wirba, 2024). مفهوم مسئولیت اجتماعی شرکتی در سال‌های اخیر، با رشد چشمگیر سازمان‌های غیردولتی، گسترش جنبش‌های انتقادی نسبت به قدرت این سازمان‌ها، افزایش سطح آگاهی عمومی، توسعۀ بازارهای سرمایه و شرکت‌های سهامی عام و همچنین افشای رسوایی‌های مالی و اخلاقی در شرکت‌های بزرگ، به یکی از اصول اصلی در مدیریت شرکت‌ها تبدیل شده است (Issa & Hanaysha, 2023).

مسئولیت اجتماعی شرکتی می‌تواند تأثیری مثبت بر عملکرد مالی شرکت‌ها داشته باشد (حسین حسین و همکاران، 1403) که این موضوع نتیجۀ اعتماد مردم (Cegliński & Wiśniewska, 2017) و بهبود تصویر برند شرکت‌هایی است که عملکردی مطلوب در مسئولیت اجتماعی شرکتی دارند (Okafor et al., 2021). همچنین، مسئولیت اجتماعی شرکتی یکی از عوامل شناخته‌شده در ایجاد پایداری بلند مدت در سازمان‌هاست (Smith, 2007). شرکت‌هایی که از راهبرد مبتنی بر آینده‌نگری پیروی می‌کنند از مسئولیت‌پذیری اجتماعی بهتری نسبت به شرکت‌های مبتنی بر راهبرد کارایی برخوردار هستند (Yuan et al., 2020). از دیگر عوامل مؤثر بر مسئولیت اجتماعی شرکتی می‌توان به میزان بدهی، سودآوری، اندازۀ هیئت‌مدیره (Oktavianawati et al., 2019)، برنامه‌ریزی راهبردی رسمی و فرهنگ انسان‌دوستانه (Barauskaite & Streimikiene, 2021) ، شهرت و برند شرکت (Glavopoulos et al., 2014)، توانایی نوآوری و ریسک (Wu et al., 2023) نام برد. مسئولیت اجتماعی شرکتی می‌تواند منجر به رابطۀ تقویت‌شونده بین شرکت و سهامداران شود (Arnold, 2017) و به طور کلی، به عنوان یک مزیت رقابتی در بازار عمل کند (Yu et al., 2017). همچنین، بررسی داده‌های مالی شرکت‌ها نشان می‌دهد معمولاً شرکت‌ها برنامه‌های مسئولیت اجتماعی خود را با هدف کسب سود یا علامت‌دهی که منظور از آن ایجاد اعتماد عمومی است - و نه اهداف خیرخواهانه - انجام می‌دهند (حسین نصر و همکاران، 1404).

یکی از زمینه‌های مسئولیت اجتماعی شرکتی همکاری با تشکل‌های غیردولتی در راستای اهداف اجتماعی است. تشکل غیردولتی‎ را می‌توانیم عده‎ای از افراد قلمداد کنیم که گرد هم آمده‌اند و در یک چارچوب سازمانی مشخص، در پی انجام فعالیت‎های اجتماعی با هدف امداد و کمک‎رسانی به افراد ضعیف جامعه و توسعۀ اجتماعی هستند (Abiddin et al., 2022). جوامع مختلف بشری به تفاوت‎های موجود در یک فعالیت اجتماعی فردی با یک فعالیت گروهی آشنا هستند و تأثیر قدرتمندتر فعالیت‎های گروهی را درک می‎کنند. از این نظر، گروه‎های اجتماعی از سابقه‎ای طولانی در تاریخ برخوردار هستند (مسعودی پور و معصومی، 1403).

در حوزۀ همکاری بین سمن‌ها و سازمان‌های تجاری در ایفای مسئولیت اجتماعی شرکتی، فاروغ[1] و همکاران (2022) شباهت‌ها و تفاوت‌های نقش سازمان‌های غیردولتی در مسئولیت اجتماعی را در کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه بررسی می‌کنند. نویسندگان با تحلیل داده‌های ثانویۀ خیریه‌های کشورهای مختلف، سمن‌ها را در دو دستۀ خدمت‌دهنده و حامی برای تحقق مسئولیت اجتماعی شرکتی دسته‌بندی می‌کنند (Faroque et al., 2022).

وینستون[2] (2002) نقش سمن‌ها در ایفای مسئولیت اجتماعی شرکت‌های چندملیتی را بررسی می‌کند. سمن‌ها برای این منظور از دو رویکرد مطالبه‌گری و مذاکره برای اجرای تعهدات شرکت‌ها در قبال جامعه استفاده می‌کنند (Winston, 2002). خان[3] و همکاران (2010) در رویکردی مشابه، نقش سمن‌ها در حمایت از کودکان کار پاکستان که در کارگاه‌های تولید توپ به کار گرفته می‌شوند را بررسی می‌کنند. این مقاله چالش اساسی را حضور شرکت‌های چندملیتی غربی می‌داند که صاحب اصلی منافع این کارگاه‌ها هستند و بیان می‌کند چالش اصلی عدم ایفای مسئولیت اجتماعی به شرکت‌های چندملیتی غربی در دوران پسااستعمار بازمی‌گردد (Khan et al., 2010). اسکولودیس[4] و همکاران (2015) نیز نقش سمن‌ها را در ایفای مسئولیت اجتماعی شرکت‌های یونان بررسی می‌کنند. در این مقاله، دو رویکرد بررسی می‌شوند: رویکرد اخلاقی شرکت‌ها در مسئولیت اجتماعی و رویکرد ایجاد ارزش مشترک بین شرکت تجاری و جامعه (Skouloudis et al., 2015).

داه و گوای[5] (2006) نقش سمن‌ها را در ایفای مسئولیت اجتماعی شرکت‌های آمریکایی و اروپایی در سه حوزۀ گرمایش زمین، ارگانیسم‌های اصلاح‌شدۀ ژنتیکی و قیمت‌گذاری داروهای ضدویروس بررسی می‌کنند. این مقاله نشان می‌دهد سیاست‌ها و قوانین به‌کارگرفته‌شده در اروپا و آمریکا بر سیاست‌های جهانی مسئولیت اجتماعی شرکتی و نقش سمن‌ها در این حوزه تأثیرگذار هستند (Doh & Guay, 2006).

جمالی و کشیشیان[6] (2009) ارتباط بین سمن‌ها و شرکت‌ها در ایفای مسئولیت اجتماعی شرکت‌های لبنان را بررسی می‌کنند. نتایج نشان می‌دهد اتحاد بین سازمان‌های مردم‌نهاد و شرکت‌ها در این حوزه بیشتر نمادین است و مشارکت‌ها به معنای واقعی موفق و پایدار نیستند. این مشارکت‌ها فقط منجر به دست‌یابی اهداف کوتاه‌مدت و ناپایدار شده‌اند (Jamali & Keshishian, 2009).

براخاصی و همکاران (1404) مؤلفه‌های بازاریابی خیرخواهانه را با تمرکز بر اصول اخلاقی و مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها بررسی می‌کنند. در این پژوهش، مؤلفه‌های بازاریابی خیرخواهانه با رویکرد تحلیل مضمون شناسایی شده‌اند که همکاری با خیریه‌ها و توجه به محیط زیست به عنوان ضرورت‌های این نوع بازاریابی شناسایی شده‌اند (براخاصی و همکاران، 1404).

• روش پژوهش

پژوهش حاضر که به دنبال شناسایی نقش تشکل‌های غیردولتی در تحقق مسئولیت اجتماعی شرکتی است، پژوهشی بنیادی محسوب می‌شود و از نظر نحوۀ گردآوری داده‌ها نیز در دستۀ پژوهش‌های غیرآزمایشی قرار می‌گیرد. از آن نظر که برای پاسخ به مسئلۀ پژوهش به تحلیل فرایندی و بررسی تعاملات بین عوامل مؤثر بر پدیدۀ مرکزی پژوهش نیاز است، برای پاسخ به مسئله، از روش پژوهش کیفی و به ‌طور ویژه در ساخت نظریه از روش داده‌بنیاد پارادیمی استفاده شد. روش پژوهش کیفی برای کشف ادراکات و فهم افراد از تجربیات خود بهترین روش است (Maxwell, 2012). نظریۀ داده‌بنیاد برگرفته از داده‌هایی است که طی فرایند پژوهش به ‌صورت نظام‌مند گردآوری و تحلیل شده‌اند. روش داده‌بنیاد، روشی نظام‌مند و کیفی است که در سطح مفهومی، یک عمل، فرایند یا عکس‌العمل را در رابطه با موضوعی واقعی تشریح می‌کند (Corbin & Strauss, 1990). این نظریه به ‌عنوان رویکردی دقیق و نظام‌مند طراحی شده است تا افراد و تجربیات آنها را در رابطه با یک مسئله بررسی کند (Corbin & Strauss, 1990). در رویکرد پارادایمی نظریۀ داده‌بنیاد، مفاهیم در ۵ مقولۀ الزامات، پدیده، شرایط مداخله‌گر، بستر حاکم بر پدیده، راهبردها و نتایج دسته‌بندی می‌شوند (سیدی، 1402).

جامعۀ آماری این پژوهش شامل خبرگان حوزۀ خیریه و سمن‌ها و مسئولیت اجتماعی شرکت‌هاست. خبرگان در این پژوهش افرادی هستند که با توجه به سابقۀ فعالیت خود دارای تجربۀ عملی در همکاری بین سمن‌ها و شرکت‌های تجاری باشند. از این رو، خبره‌ها هم از سمت سمن‌ها و هم شرکت‌های تجاری دارای مسئولیت اجتماعی انتخاب شدند. در انتخاب خبرگان، سعی شد افراد دست‌کم سابقۀ ۵ سال فعالیت یا اجرای بیش از ۱۰ پروژۀ همکاری را داشته باشند.

برای نمونه‌گیری از روش نمونه‌گیری هدفمند استفاده شده است. برای انتخاب خبرگان از نظر جغرافیایی محدودیت خاصی وجود ندارد؛ از این رو، خبرگان از شهرهای مختلف ایران در پژوهش حضور دارند. برای تحلیل داده‌ها از نمونه‌گیری نظری استفاده شد. نمونه‌گیری نظری بهترین روش برای توسعۀ یک نظریه است (Butler et al., 2018). در نمونه‌گیری نظری، بر اساس حساسیت نظری پژوهشگر، مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با خبرگان انجام می‌شود. بعد از هر مصاحبه، داده‌های به‌دست‌آمده کدگذاری اولیه می‌شوند و بر اساس آن، برای مصاحبۀ بعدی برنامه‌ریزی می‌شود. مصاحبه‌ها تا جایی پیش می‌روند که پژوهشگر به حد اشباع نظری برسد (Glaser & Strauss, 2017). اشباع نظری یعنی جایی که دیگر کد جدید از مصاحبه‌ها استخراج نشود. همچنین، بر اساس داده‌های به‌دست‌آمده، پژوهشگر باید بتواند تفسیری کامل و غنی از مقوله‌ها و روابط آنها ارائه کند. در غیر این صورت، در فرایند رفت‌وبرگشتی بین داده‌ها و مقوله‌ها، همچنان نقص وجود داشته است و این نقص باید با مراجعه به خبرگان بیشتر و پرسشگری از ابعادی که همچنان مجهول هستند، ادامه یابد.

برای انجام مصاحبه‌ها نیاز به رعایت اصول اخلاقی در پژوهش است. به همین منظور، ابتدا، مصاحبه‌شوندگان از موضوع و هدف مصاحبه به طور کامل مطلع شدند و رضایت آنها دربارۀ انتشار یافته‌های مصاحبه‌ها دریافت شد. همچنین، از آنها درخواست شد تا اگر بخشی از مصاحبه از نظر آنها نباید منتشر شود، به اطلاع پژوهشگران برسانند. در نهایت، گمنامی مصاحبه‌شوندگان از دیگر اصولی است که رعایت شده است.

مصاحبه‌ها به ترتیب اخذ مصاحبه کدگذاری‌ شدند و با بررسی کدهای به‌دست‌آمده، زمینه‌های پرسشگری مصاحبۀ بعدی برنامه‌ریزی شدند. این کار تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت. برای این منظور، با ۱۲ نفر مصاحبه شد و ۲ مصاحبه نیز به ‌عنوان شاهد کفایت نظری انجام شد که در مجموع، با ۱۴ نفر مصاحبه شده است. مشخصات خبرگان در جدول 1 ارائه شده است.

جدول 1. اطلاعات جمعیت‌شناختی خبرگان

Table 1. Demographic information of experts

نظریه‌‌پردازی در این تکنیک مبتنی بر سه مرحلۀ کدگذاری باز، محوری و انتخابی است. کدگذاری باز مرحله‌ای از تحلیل داده‌هاست که در آن داده‌ها به بخش‌های کوچک‌تر تقسیم می‌شوند، مقایسه و نام‌گذاری می‌شوند، به مفاهیم تبدیل می‌شوند و در بخش کدگذاری محوری این مفاهیم در قالب مقوله‌ها دسته‌بندی می‌شوند. در نهایت، کدگذاری انتخابی مرحله‌ای است که در آن بر اساس مفاهیم و مقوله‌های شناسایی‌شده دربارۀ پدیدۀ محوری نظریه‌پردازی می‌شود (Turner & Astin, 2021).

در پژوهش‌های با رویکرد نظریۀ داده‌بنیاد، یک بخش از اعتبار پژوهش به انتخاب هدفمند مصاحبه‌شوندگان بازمی‌گردد که در این پژوهش با توجه به شناخت مناسب پژوهشگران از فعالان حوزۀ مسئولیت اجتماعی و خیریه رعایت شده است. در مرحلۀ بعد، بعد از هر مصاحبه، مفاهیم شناسایی‌شده از مصاحبه در اختیار مصاحبه‌شوندگان قرار گرفتند و بررسی و تأیید شدند. در پایان پژوهش، مدل ارائه‌شده توسط 2 خبره، یکی در حوزۀ خیریه و دیگری در حوزۀ مسئولیت اجتماعی شرکتی، بازبینی شد.

• یافته‌ها

در این بخش، با توجه به سه مرحلۀ اصلی روش پژوهش نظریۀ داده‌بنیاد، یافته‌های پژوهش ارائه می‌شوند. این مراحل شامل کدگذاری باز، کدگذاری محوری و کدگذاری انتخابی هستند که به پژوهشگر کمک می‌کنند تا از طریق تحلیل دقیق داده‌ها، به نظریه‌ای غنی و مستدل دست یابد.

1-4 کدگذاری باز

در این مرحله، با بررسی متن اجراشدۀ مصاحبه‌ها، مفاهیم مرتبط با پژوهش شناسایی شدند که نمونه‌ای از تحلیل صورت‌گرفته در جدول 2 ارائه شده است.

جدول 2. نمونه‌ای از کدگذاری باز

Table 2. Example of open coding

پس از اتمام مصاحبه‌ها و رسیدن به کفایت نظری، مفاهیم حاصل که مشابه هستند یا از نظر مفهومی به یکدیگر نزدیک هستند را شناسایی و برای آنها عنوانی یکسان انتخاب می‌کنیم. در مجموع، 92 مفهوم در مرحلۀ کدگذاری باز شناسایی شدند. با توجه به تعداد زیاد مفاهیم شناسایی‌شده، این مفاهیم در دسته‌هایی بزرگ‌تر با عنوان مقوله گروه‌بندی می‌شوند که این گروه‌بندی در جدول 3 ارائه شده است.

جدول 3. قضایا و مقوله‌های شناسایی‌شده

Table 3. Identified cases and categories

2-4 کدگذاری محوری

کدگذاری محوری، مقوله‌ها را با توجه به ابعاد و مشخصات آنها با یکدیگر مرتبط می‌کند. برای کشف نحوۀ ارتباط مقوله‌ها با یکدیگر از رویکرد تحلیلی استراوس و کوربین[7] استفاده شد. بر اساس نظریۀ استراوس و کوربین، مقوله‌ها در دسته‌های کلان‌تر که قضایا هستند دسته‌بندی می‌شوند. استراوس و کوربین برای هر پدیده قضایای شرایط علّی یا الزامات، زمینه یا بستر، مداخله‌گرها، راهکارها یا کنش‌ها و در نهایت پیامدها را مدنظر قرار داده‌اند. این دسته‌بندی در شکل 1 نمایش داده شده است.

شکل 1. کدگذاری محوری

Figure 1. Axial coding

1-2-4 الزامات ایفای نقش تشکل‌های اجتماعی در مسئولیت اجتماعی شرکتی

برای شکل‌گیریِ رابطۀ همکاری بین سازمان‌های مردم‌نهاد و شرکت‌های اقتصادی، مهم‌ترین اصل استقلالِ سمن‌ها از شرکت‌های تجاری است. این استقلال از یک سو امکان ایفایِ نقشِ مطالبه‌گریِ سمن‌ها از شرکت‌های تجاری را فراهم می‌کند؛ حال آنکه وابستگی، این کارکرد را مختل خواهد کرد. از سوی دیگر، تأسیسِ یک سمن توسط شرکت‌های تجاری نه فقط بستری برای بروز فساد (مانند پول‌شویی و فرار مالیاتی) ایجاد می‌کند، بلکه به ‌دلیل هزینه‌های زیاد سربار در بخش تجاری و عدم تمایل داوطلبان به همکاری با چنین نهادهایی، کارایی آن در مقایسه با سمن‌های مستقل کاهش می‌یابد.

«شما ببینید، سمن‌ها چون از نظر مالی در مضیقه هستند، می‌روند با شرکت‌ها ارتباط می‌گیرند تا شرکت‌ها آنها را تأمین مالی کنند. این رویکرد درست نیست، زیرا باعث وابستگی سمن به شرکت تجاری می‌شود. سمن باید وظیفۀ اجتماعی شرکت را مطالبه کند.» (خبرۀ 1: مدیرعامل خیریه)

اعتمادسازی مبنای شکل‌گیری هر رابطه‌ای است. اگر بین سمن‌ها، شرکت‌های تجاری و مردم اعتمادی وجود نداشته باشد، کمترین رابطه نیز - حتی حمایت مادیِ گاه‌به‌گاه از سمن‌ها در راستای انجام مسئولیت اجتماعی - شکل نخواهد گرفت. این اعتمادسازی بر مبنای شفافیت مالی و عملکردیِ سمن‌ها محقق می‌شود و در کنار آن، پاسخ‌گویی نسبت به عملکرد، کارایی و اثربخشی، زمینه‌ساز تقویت این اعتماد خواهند بود.

«مشکل همۀ ما بی‌اعتمادی است. مردم به ما اعتماد ندارند، ما به شرکت‌ها اعتماد نداریم، تجربۀ همکاری سازمانی مناسبی هم در کشور وجود ندارد. به نظرتان اصلاً بدون اعتماد می‌شود همکاری کرد؟» (خبرۀ 5: مدیر سمن)

یکی از پیش‌شرط‌های اساسی برای همکاری مؤثر بین سمن‌ها و شرکت‌های تجاری در حوزۀ مسئولیت اجتماعی وجود سازوکار نظارتی مستقل است. این نهاد ناظر می‌تواند با شناسایی و برطرف‌کردن زمینه‌های بالقوۀ فساد، سلامت فرایند همکاری را تضمین کند.

علاوه بر این، پایبندی دو طرف به قوانین و مقررات جاری شرط بنیادین دیگری است که بدون آن، تحقق مسئولیت اجتماعی ممکن نخواهد بود. این اصل بدیهی که رعایت قانون پیش‌نیاز هر فعالیت سازمان‌یافته است، در این نوع همکاری‌ها از اهمیتی مضاعف برخوردار است.

«یک نکته‌ای را فراموش نکنیم. درست است که همۀ ما به دولت و کُندبودنش انتقاد داریم، اما مرجع نظارت باید باشد. اگر نظارت نباشد، اگر قانون درستی ننویسد، حالا یا دولت لایحه ندهد یا مجلس قانون ندهد، نه فقط کاری انجام نمی‌شود که بدتر هم می‌شود. الان به دلیل بی‌قانونی، اگر یک خیریه یا یک شرکت خلاف انجام دهد، همۀ ما متهم می‌شویم.» (خبرۀ 13: مدیر امور اقتصادی)

یکی از موضوع‌هایی که باعث می‌شود همکاری شکل نگیرد نداشتن برنامه‌ریزی و هدف مشخص برای همکاری فیمابین سمن‌ها و شرکت‌های تجاری است؛ به طوری که به دلیل نداشتن پروژه، برنامه یا هدف مشخص، هر دو طرف دچار سردرگمی یا سرخوردگی می‌شوند.

«شرکت‌ها نگران پِرت‌شدن بودجه‌هایی هستند که می‌خواهند صرف کنند. من به عنوان یک شرکت تجاری به‌سختی یک هزار تومنی درمی‌آورم و سمن به‌راحتی آن را خرج می‌کند. این نیاز به هدف‌گذاری مشخص دارد.» (خبرۀ 3، مدیر روابط عمومی)

2-2-4 بستر ایفای نقش تشکل‌های اجتماعی در مسئولیت اجتماعی شرکتی

اگر سمن‌ها با یکدیگر شبکه شوند و هم‌افزایی داشته باشند از جنبه‌هایی مختلف می‌توانند باعث شکل‌گیری بهتر مسئولیت اجتماعی باشند. این سازمان‌ها با شبکه‌سازی می‌‌توانند مطالبه‌گری بهتر و قوی‌تری داشته باشند، این شبکۀ سمن‌ها می‌تواند ارتباطات بهتری با شرکت‌های تجاری بگیرد، این شبکه آسیب‌های اجتماعی را بهتر می‌شناسد و راه برون‌رفت از آن را بهتر و کاراتر شناسایی می‌کند.

«این باید جا بیفتد که مبارزه با آسیب‌های اجتماعی یک کار بلندمدت و تخصصی است. این جایگاه را یک سمن به‌تنهایی نمی‌تواند ایجاد کند، بلکه باید شبکه‌ای تخصصی از سمن‌ها این جایگاه را ایجاد کنند.» (خبرۀ 7، مدیر سازمان مردم‌نهاد)

از دیگر بسترهای مهم شکل‌گیری همکاری برای تحقق مسئولیت اجتماعی نوع‌دوستی جامعه است. هرچه در جامعه‌ نوع‌دوستی رواج بیشتری داشته باشد، انتظار می‌رود مسئولیت اجتماعی بهتر تحقق پیدا کند. هر خدمت اجتماعی را می‌توان بدون نیت الهی و اخروی ارائه داد، اما توسعۀ نیت خیر و نیت الهی هم باعث امداد الهی و هم باعث توسعۀ مسئولیت اجتماعی خواهد شد.

«نگاه بعضی از تئوری‌های مدیریتی به مسئولیت اجتماعی شرکتی، باز هم نگاه سودآوری است. اما قرار نیست ما هم همین نگاه را داشته باشیم. صاحبان تجارت ما هم آدم‌هایی از این جامعه هستند که بر اساس اعتقاد و باورشان می‌خواهند تأثیرگذار باشند. مردم هم همین‌طور. حالا هرچه سطح نوع‌دوستی در جامعه بالاتر باشد، مسئولیت اجتماعی شرکتی هم بهتر اجرا می‌شود. آنها از جامعه که جدا نیستند.» (خبرۀ 2، مدیر منابع انسانی)

مردم باید با حقوق شهروندی خود آشنا و به عنوان شهروندان ناظر، خواستار تحقق مسئولیت اجتماعی توسط شرکت‌های تجاری باشند. وقتی شهروندان ناظر باشند، شرکت‌های تجاری چاره‌ای جز تحقق مسئولیت اجتماعی خود ندارند، زیرا مشتریان یا کارمندان آنها شهروندان هستند.

«یکی از مشکلات ما این است که مردم با حقوق خودشان آشنا نیستند. نمی‌دانند وقتی یک شرکت آمده و محیط زندگی‌شان را دچار اختلال کرده، مثلاً آلودگی هوا ایجاد کرده، چه حقی دارند و چه‌کار باید بکنند. اینها باید مطالبه‌گری کنند، اما این مطالبه‌گری بر اساس چه حقی است و چگونه انجام شود، خودش نیاز به آموزش دارد.» (خبرۀ 8، مدیر گروه داوطلبی)

در کنار رعایت قانون و مقررات موجود که جزئی از الزامات پدیده است، می‌توان قانون‌هایی بهتر و کاراتر در حوزۀ هدایت سازمان‌های تجاری به مسئولیت اجتماعی در نظر گرفت که بتوانند بستر تحقق مسئولیت اجتماعی را تسهیل کنند.

برای شکل‌گیری همکاری، هرچه سمن‌ها توسعه پیدا کنند پتانسیل همکاری یا به عبارت بهتر، بستر همکاری بهتر شکل می‌گیرد.

«قانون باید طوری باشد که در بعضی از جاها اجبار و بعضی جاها مشوق‌های خوبی خصوصاً مالیاتی برای شرکت‌های تجاری ایجاد کند.» (خبرۀ 13، مدیر امور اقتصادی)

«خیلی از جاها اصلاً سمن یا خیریه‌ای نیست که پیگیری کند، سطح سازمانی خیریه‌های موجود هم باید بالا برود تا بتوانند همکاری کنند، تسهیل‌گری برای توسعۀ این سازمان‌ها الان موضوعیت دارد» (خبرۀ 9، مدیرعامل خیریه)

بستر دیگری که می‌تواند این حوزه را توسعه دهد ظرفیت‌های خالی دیگر بخش‌ها برای ارائۀ خدمات اجتماعی به یک بخش دیگر است که می‌تواند زمینۀ شکل‌گیری مسئولیت اجتماعی را در یک منطقه بهبود دهد. یکی از بسترهایی که می‌تواند برای حامیان خدمات اجتماعی جذاب باشد، توانمندسازی مددجویان تا سطحی است که خود مددجویان در نقش مددکار در پروژه‌های مسئولیت اجتماعی شروع به فعالیت کنند.

«این همه ظرفیت‌هایی وجود دارند که استفاده نمی‌شوند. از آن طرف خیلی جاها در حداقلی‌ترین چیزها مشکل دارند، خوب با هم همکاری کنید، از ظرفیت‌ها استفاده کنید.» (خبرۀ 6، مدیرعامل خیریه)

«شما اگر بتوانی نیروی انسانی پایدار برای این حوزه بسازی، برنده شدی، مثل معتادهایی که ترک کردند و شروع کردند به کمک به ترک اعتیاد بقیۀ معتادها، خود مددجو باید توانمند شود و بشود نیروی محرکه» (خبرۀ 6، مدیرعامل خیریه)

3-2-4 مداخله‌گرهای ایفای نقش تشکل‌های اجتماعی در مسئولیت اجتماعی شرکتی

سازمان‌های دولتی و حاکمیتی که در انجام وظایف اجتماعی دولت و حاکمیت نقش دارند و مراجع صدور مجوز یا سیاست‌گذار حوزۀ اجتماعی هستند می‌توانند نقش مداخله‌گر در این حوزه داشته باشند.

سازمان‌هایی مانند بهزیستی با تسهیل شکل‌گیری خیریه‌ها و سازمان‌های دیگر با حمایت از شکل‌گیری رابطۀ همکاری از طریق معرفی سمن‌ها به سازمان‌های تجاری می‌توانند این مداخلۀ مثبت را انجام دهند.

دیگر مداخله‌کنندگان مراجع ذی‌نفوذ محلی مانند نمایندگان شهرها، امام‌جمعه‌ها، مسئولان محلی و استانی هستند که می‌توانند پیوند‌دهندۀ ابتدایی رابطۀ همکاری بین سمن‌ها و سازمان‌های تجاری برای تحقق مسئولیت اجتماعی باشند.

«خوب واضح است که افراد و سازمان‌های مختلف در سطوح مختلف می‌توانند نقش بازی کنند، از دولت گرفته که از این کار حمایت کند، تا سازمان‌هایی مثل وزارت کشور و بهزیستی که با توجه به نقششان در صدور مجوز خیریه‌ها از این کار حمایت کنند، تا مسئولان محلی، همه نقش دارند و باید نقش داشته باشند» (خبرۀ 14، مدیرعامل خیریه)

یکی دیگر از بسترهای مهم بحث مسئولیت اجتماعی عاملیت فعالان اجتماعی است. به عبارتیف جایی که فعالان اجتماعی به عنوان بازیگر بتوانند حضور داشته باشند، جریان اجتماعی بهتر و قوی‌تری ایجاد می‌کنند. در توسعۀ مسئولیت اجتماعی که در ایران نوپاست، حمایت بخش‌های مختلف شامل سازمان‌های حاکمیتی و دولتی، سازمان‌های تجاری، حمایت مردم و خیرین از ایفای نقش مسئولیت اجتماعی می‌تواند بستر شکل‌گیری آن را به‌خوبی ایجاد کند. جلب مشارکت مردم در پروژه‌های مشترک سمن‌ها و شرکت‌های تجاری نیز باعث می‌شود این پروژه‌ها پویاتر شوند و آثار آن به جامعۀ عمومی نیز تزریق شود.

«نقطۀ اعتماد مردم به خیریه‌ها در ایران همین خیرین یا فعالان اجتماعی هستند، نگاه کنید مردم بعضاً به اینها اعتماد دارند تا خیریه‌ها، خوب فعالان اجتماعی باید از این سرمایه برای پیشبرد این کار استفاده کنند» (خبرۀ 6، مدیرعامل خیریه)

«اگر خود مردم نقش پیدا کنند هم باعث می‌شود برای شرکت‌ها جذاب باشد، هم مردم اعتماد می‌کنند، هم این کار پایدار می‌شود و از موقتی‌بودن و یک بار تأمین مالی کردن خارج می‌شود» (خبرۀ 12، مشاور ارزیابی تعالی)

4-2-4 راهکارهای ایفای نقش تشکل‌های اجتماعی در مسئولیت اجتماعی شرکتی

آگاهی اولین راهکار شکل‌گیری مسئولیت اجتماعی است. آگاهی در خلأ شکل نمی‌گیرد؛ از این رو، سمن‌ها باید از فعالیت‌های خود گزارش‌های شفاف مالی و عملکردی ایجاد کنند و اثربخشی اجتماعی خود را ارائه کنند. این گزارش‌ها باید از طریق رسانه به مردم و شرکت‌های تجاری ارائه شوند.

تا زمانی که یک سمن قابلیت آن را نداشته باشد که فعالیت‌های خود را ارائه کند مانند این است که کاری انجام نداده است. سمن باید برای ارائۀ درست و اثربخش برنامه‌ها و فعالیت‌های خود به سازمان‌های تجاری برنامه‌ریزی کند تا سازمان را برای همکاری با خود مجاب کند. همچنین، سمن‌ها به عنوان نمایندگان سازمانی مردم باید مطالبه‌گر تحقق مسئولیت اجتماعی باشند.

«ما کلاً در تبلیغات، اطلاع‌رسانی و ایجاد آگاهی ضعیفیم. خیلی از کارهای خوب اصلاً دیده نمی‌شوند. این خودش یک کار اصلی است نه یک کار فرعی، یعنی یک کار اصلی سمن ایجاد آگاهی است حالا از هر راهی، رسانه اثربخش‌تر است» (خبرۀ 5، مدیر سمن‌)

«اولاً سمن‌های ما مطالبه‌گری را بلد نیستند، بیشتر خدمت‌دهنده‌اند، ثانیاً رسانه نیاز مطالبه‌گری است، بدون رسانه نمی‌شود مطالبه‌گری کرد، خصوصاً شبکه‌های اجتماعی» (خبرۀ  7، مدیر سمن‌)

یکی از حوزه‌های مسئولیت اجتماعی سازمان‌های اقتصادی که خود باعث توسعۀ مسئولیت اجتماعی برای دیگر شرکت‌ها می‌شود تسهیل‌گری برای سمن‌هاست. به عبارتی، در جایی که سمن‌ها به امکاناتی دسترسی ندارند این سازمان دسترسی به آن را برای سمن‌ها آسان می‌کند. نیازهایی مانند پژوهش، آموزش، آمار و اطلاعات یا در بسیاری از موارد در اختیار قراردادن زیرساخت‌های فیزیکی مانند مکان ، امکانات حمل‌ونقل و ... می‌تواند از این موارد باشند.

«الان گروه‌های جهادی را ببینید، کار حالا بسیج یا سپاه یا دولت چیست؟ زیرساخت آماده می‌کنند، این گروه‌ها فعالیت می‌کنند، شرکت‌های تجاری خیلی راحت می‌توانند این کار را انجام دهند.» (خبرۀ 4، مدیر گروه جهادی)

همان‌طور که اشاره شد، رابطۀ کنونی بیشتر سمن‌ها با سازمان‌های اقتصادی رابطۀ حمایت مالی صرف از سوی سازمان اقتصادی است؛ در صورتی که برای تحقق واقعی مسئولیت اجتماعی این رابطه باید به یک رابطۀ شراکت تبدیل شود که در آن هر دو طرف اهدافی مشترک دارند.

«البته حمایت مالی یک همکاری حداقلی است، شرکت تجاری و سمن باید هم‌هدف شوند، یعنی هدفشان مشترک شود» (خبرۀ 11، مدیر طرح و برنامه)

«در حال حاضر ما مسئولیت اجتماعی شرکتی نداریم، مسئولیت اجتماعی مالک شرکت داریم، باید رفت، مذاکره کرد، اقناع کرد» (خبرۀ 10، مدیر سمن‌)

فهم شرکت‌های تجاری از مسئولیت اجتماعی باید توسعه پیدا کند و بر مبنای جدیدترین پارادایم‌های بازاریابی و مدیریت شرکت‌ها قرار گیرد. از سوی دیگر، شرکت‌ها برای حضور در حوزۀ اجتماعی نیاز به فهم مناسب و ریشه‌ای از آسیب‌های اجتماعی دارند. بسیاری از سازمان‌های اقتصادی دغدغۀ فعالیت در حوزۀ مسئولیت اجتماعی دارند اما دانش و تجربۀ فعالیت در این حوزه را ندارند. همچنین، سازمان‌های اقتصادی برای تحقق مسئولیت اجتماعی خود نیاز دارند واحد مسئولیت اجتماعی را راه‌اندازی کنند و در این واحد از متخصصان اجتماعی بهره‌گیری کنند. این امر باعث می‌شود مسئولیت اجتماعی به کار روزانۀ سازمان تبدیل شود. در روی دیگر سکه، سمن‌ها در ایران نیز به عنوان سازمان‌های نوپا و خیریه‌ها با تفکر سنتی، دانش و تجربۀ رعایت اصول حرفه‌ای یک شراکت را ندارند؛ از این رو، این سازمان‌ها باید خود را در فنون مذاکره، پروپوزال‌نویسی، گزارش‌نویسی و رعایت اصول حرفه‌ای توانمند کنند.

«شرکت‌ها باید بدانند اگر به مسئولیت اجتماعی خودشان عمل نکنند، جایی در بازار نخواهند داشت، البته الان شاید این جمله صادق نباشد اما باید در آینده این‌طور شود» (خبرۀ 13، مدیر امور اقتصادی)

«الان دیگر خیلی از شرکت‌های بزرگ بخش مسئولیت اجتماعی به صورت تخصصی دارند، در مدل جدید جایزۀ تعالی هم مهم است» (خبرۀ 12، مشاور ارزیابی تعالی)

یکی از راهکارهای دغدغه‌مندکردن صاحبان کسب‌و‌کار برگزاری نشست‌هایی در اتاق بازرگانی است تا مدیران و مالکان تجربه‌های موفق خود را در زمینۀ مسئولیت اجتماعی ارائه کنند و راهکارهای خود را به همکاران خود پیشنهاد دهند.

یکی دیگر از راهکارهایی که می‌تواند بُعد ملی پیدا کند، نمایشگاهی است مشترک از سمن‌ها و شرکت‌هایی که توانسته‌اند در راستای تحقق مسئولیت اجتماعی همکاری‌هایی موفق با یکدیگر داشته باشند. این نمایشگاه می‌تواند منشأ همکاری‌های جدید باشد و می‌تواند باعث شبکه‌سازی و هم‌افزایی فعالان این حوزه شود.

«برگزاری جلسات مشترک خصوصاً با اتاق بازرگانی با این موضوع یا برگزاری نمایشگاه‌ها و همایش‌های مشترک اگر خوب برگزار شود، اگر هدفمند باشد، اگر فقط نمایش نباشد، می‌تواند مؤثر باشد» (خبرۀ 13، مدیر امور اقتصادی)

5-2-4 پیامدهای ایفای نقش تشکل‌های اجتماعی در مسئولیت اجتماعی شرکتی

توسعۀ مسئولیت اجتماعی شرکت‌های تجاری به افزایش رضایتمندی عمومی از فضای اجتماعی و فعالیت شرکت‌ها منجر می‌شود. این رویکرد با همکاری سمن‌ها منجر به برطرف‌شدن آسیب‌های اجتماعی و در نهایت، منجر به بهبود فضای اجتماعی می‌شود که خود دوباره رضایتمندی عمومی را توسعه می‌بخشد. این همکاری مشارکت مردم را در فعالیت‌های اجتماعی در پی دارد که باعث توسعۀ فرهنگ خیر در جامعه می‌شود.

«رضایتمندی کارکنان، ذی‌نفعان، مردم محلی و جامعه از شرکت‌های تجاری نتیجۀ مسئولیت اجتماعی شرکتی است» (خبرۀ 2، مدیر منابع انسانی)

«رابطۀ بین سمن و شرکت تجاری یعنی رابطۀ بین مردم. هم اعضای سمن مردم هستند هم اعضای یک شرکت مردم هستند، این یعنی توسعۀ فرهنگ خیر» (خبرۀ 1، مدیرعامل خیریه)

همکاری بین سمن‌ها و شرکت‌های تجاری باعث می‌شود نیازهای اجتماعی به‌خوبی شناسایی شوند، در ارائۀ خدمات عدالت رعایت شود و از هدررفت منابع جلوگیری شود و رویکرد فعالیت‌ها به سوی توانمندسازی تا توزیع منابع حرکت کند. یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های فعالیت‌های اجتماعی این است که این فعالیت‌ها منجر به اثربخشی اجتماعی شوند و آسیب اجتماعی کاهش پیدا کند، نه اینکه رفتار مسکن‌مانند داشته باشد یا اینکه در حالت بد منجر به توسعۀ آسیب اجتماعی شود. از ‌این ‌رو، یکی از مهم‌ترین پیامدهای این همکاری اجرای فعالیت‌های ریشه‌ای، بلندمدت و پایدار در حوزۀ آسیب‌های اجتماعی است. در کنار اثربخشی، بحث کارایی خود را نشان می‌دهد. هر سازمانی علاقه دارد به اهداف خود با بیشترین کارایی ممکن دست یابد. این همکاری باعث کاهش هزینه‌ها و ریسک‌ها و بهبود کارایی خواهد شد.

«این همکاری است که می‌تواند هم کارایی را بالا ببرد هم اثر بخشی را» (خبرۀ 11، مدیر طرح و برنامه)

«یکی از نتایج خیلی مهم، هدایت شرکت‌های تجاری از یک قلک کمک‌های بلاعوض به یک حامی توانمندساز است» (خبرۀ 3، مدیر روابط عمومی)

«جلوگیری از هدررفت منابع و انجام کار ریشه‌ای در این بستر شکل می‌گیرد» (خبرۀ 7، مدیر سمن‌)

3-4 کدگذاری انتخابی

این مرحله شامل تشریح و تبیین پدیدۀ محوری است و به عنوان مرحلۀ نظریه‌پردازی شناخته می‌شود. در ایجاد نظریه، طبقه‌ها به طور منطقی و منظم به یکدیگر مرتبط می‌شوند و از ارتباط بین این طبقات، نظریۀ طبقۀ محوری استخراج می‌شود. در این مرحله، پژوهشگر بر اساس برداشت خود از پدیدۀ مورد مطالعه روایتی نظام‌مند از مدل ارائه می‌کند (De Souza Santos & Ralph, 2022).

این پژوهش نقش تشکل‌های غیردولتی در تحقق مسئولیت اجتماعی شرکتی را بررسی می‌کند. تشکل‌های غیردولتی در ایران که به سمن‌ها و خیریه شناخته می‌شوند، می‌توانند در تحقق مسئولیت اجتماعی شرکت‌های اقتصادی از طریق مطالبه‌گری، همکاری مشترک و ارائۀ خدمات نقش داشته باشند. به عبارتی، سمن‌ها و خیریه‌ها با شناخت آسیب‌های اجتماعی محلی و تأثیرات مخرب ممکنی که شرکت‌های تجاری بر منطقۀ فعالیت خود می‌گذارند، زمینه را برای مطالبه‌گری در راستای اجرای وظایف قانونی یا وظایف اجتماعی شرکت‌ها آماده می‌کنند.

برای شکل‌گیری همکاری مشترک، پیش از هر چیزی، رعایت قانون به‌ عنوان بستر هر فعالیتی از اهمیت برخوردار است. این قانون می‌تواند در سطح ملی یا بین‌المللی باشد. اما آنچه مهم است، این است که نظارت دولت و استقلال سمن از شرکت تجاری دو اصلی هستند که باید رعایت شوند و در قانون مورد توجه قرار گیرند. برای شکل‌گیری همکاری، باید برنامه‌ریزی داشت و هدف‌گذاری انجام داد. این همکاری منجر به اهداف نخواهد شد مگر اینکه اعتمادسازی انجام شود. مبنای این اعتمادسازی شفافیت مالی و عملکردی و پاسخ‌گویی است.

همان‌طور که رعایت قانون یک علت برای شکل‌گیری است، ارائۀ یک قانون مناسب بستری برای رشد همکاری بین تشکل‌های غیردولتی و شرکت‌های تجاری در راستای مسئولیت اجتماعی شرکتی است. هرچه این تشکل‌ها از کمّیت و کیفیت بیشتری برخوردار باشند، قدرت چانه‌زنی و مطالبه‌گری بیشتری پیدا می‌کنند، به ویژه اگر این تشکل‌ها بتوانند با یکدیگر از منظرهای مختلف مانند موضوع فعالیت یا جغرافیای فعالیت شبکه‌سازی داشته باشند تا بتوانند اثر هم‌افزایی را ایجاد کنند.

یکی از مهم‌ترین پایه‌های توسعۀ سمن‌ها رشد روحیۀ نوع‌دوستی و مطالبه‌گری در مردم جامعه است. مردمی که به سرنوشت جامعۀ خود حساس باشند، نیت خیرخواهانه داشته باشند و نوع‌دوستی از ویژگی‌های فرهنگ عمومی این جامعه باشد، مطالبه‌گری و فعالیت‌های خیرخواهانۀ بیشتری خواهند داشت. همچنین، هرچه مردم با حقوق شهروندی خود آشنایی بیشتری داشته باشند، مطالبه‌گری بیشتری خواهند داشت.

یکی از بسترهای همکاری استفاده از ظرفیت‌های همکاری طرفین است؛ به ‌طوری ‌که معمولاً تشکل‌های غیردولتی از نیروی انسانی داوطلب و متخصص در حوزۀ آسیب‌های اجتماعی بهره می‌گیرند و شرکت‌های تجاری دارای قدرت تأمین مالی و تجهیزات و تخصص دانشی در حوزه‌هایی هستند که نیاز به دانش ویژه دارند. یکی از زمینه‌های جذاب که هم اثربخش‌ است و هم انگیزۀ بیشتری در همکاری طرفین ایجاد می‌کند، توانمندسازی مددجویان به مددکارانی است که بتوانند در حوزۀ مدنظر فعالیت کنند.

ایجاد آگاهی یک راهکار و یک اساس برای موفقیت است. بدون ایجاد آگاهی نباید انتظار مطالبه‌گری، مشارکت و همکاری داشت. مرحلۀ بعد از آگاهی، آموزش است. به عبارتی، فقط آگاهی کافی نیست، بلکه بازیگران اصلی هم باید درکی درست از مسئولیت اجتماعی شرکتی داشته باشند و هم باید شایستگی‌های لازم برای فعالیت در این حوزه را دارا باشند. برای آشنایی و ایجاد ارتباط بین تشکل‌های غیردولتی و شرکت‌های تجاری، می‌توان از جلسات مشترک، برگزاری نمایشگاه‌ها و همایش‌ها و ارتباط و مذاکرۀ مستقیم با مدیران شرکت‌های تجاری بهره برد.

در صورت اجرای صحیح راهکارهای مدنظر، پیامدهایی مثبت برای ذی‌نفعان ایجاد خواهند شد. از یک سو، تشکل‌های غیردولتی قادر خواهند بود سطح کمّی و کیفی خدمات خود را توسعه دهند و از سوی دیگر، کارایی و اثربخشی مسئولیت اجتماعی شرکت‌های تجاری بهبود خواهد یافت. این همکاری‌ها منجر به افزایش رضایتمندی عموم مردم و توسعۀ فرهنگ خیرخواهی در جامعه خواهند شد.

• نتیجه‌گیری

مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها از مباحث نوین در مدیریت شرکت‌های تجاری است که هر روز در حال توسعه است. در مسئولیت اجتماعی، سازمان باید نسبت به جامعۀ خود مسئولیت‌پذیر باشد. این جامعه می‌تواند کارکنان شرکت، ساکنان شهر و منطقه یا محیط‌زیستی باشد که شرکت در آن در حال فعالیت است. یکی از زمینه‌های تحقق مسئولیت اجتماعی شرکتی فعالیت شرکت‌ها در حوزۀ امور خیر و نیکوکاری است. تشکل‌های غیردولتی می‌توانند نقشی مهم در توسعۀ مسئولیت اجتماعی ایفا کنند. از این رو، در این پژوهش این مسئله بررسی شده است. برای این منظور، با خبرگان این حوزه مصاحبه‌های عمیق انجام شد و این مصاحبه‌ها با روش پژوهش کیفی داده‌بنیاد تحلیل و بررسی شدند.

نتایج نشان می‌دهد خیریه‌ها می‌توانند سه نقش مطالبه‌گری، همکاری مشترک و ارائه‌دهندۀ خدمات به شرکت‌ها را ایفا کنند. این دسته‌بندی همکاری هم‌راستای پژوهش فاروغ و همکاران (2022) و وینستون (2002) است.

بسترهایی مختلف بر شکل‌گیری این پدیده مؤثر هستند. شاید بتوان مهم‌ترین بستری که در ادبیات کمتر به آن توجه می‌شود را نیت خیر و نوع‌دوستی جامعه دانست. در حالی که از نظر بسیاری از پژوهش‌ها، مسئولیت اجتماعی شرکتی نیز مانند هر سرمایه‌گذاری باید در نهایت منجر به بازگشت سرمایه از طریق بهبود برند شود، در جامعۀ ایرانی لزوماً این نگاه وجود ندارد. زمینۀ دیگر، ایجاد قوانین مناسب، اجبارکننده و انگیزاننده برای توسعۀ مسئولیت اجتماعی است. اسکولودیس و همکاران (2015)، وینستون (2002) و داه و گوای (2006) به نقش قانون اشاره داشته‌اند. دیگر بستر این پدیده توسعۀ سمن‌ها و ایجاد روابط همکاری مشترک بین این دو بخش اقتصاد است که در پژوهش براخاصی و همکاران (1404) به آن اشاره شده است.

ایجاد آگاهی و آموزش از طریق برگزاری جلسات مشترک، نمایشگاه و همایش از راهکارهای مهم ایجاد دغدغۀ مشترک برای ایفای مسئولیت اجتماعی است که اسکولودیس و همکاران (2015) نیز راهکارهای مشابهی را برای آن پیشنهاد داده‌اند. همان‌طور که جمالی و کشیشیان (2009) اشاره دارند، این ارتباطات باید منجر به پروژه‌های مشترک با رویکرد دست‌یابی به اهداف مشترک شود.

در کنار همکاری، استقلال سمن‌ها از شرکت‌های تجاری و عدم وابستگی فکری به ‌خاطر وابستگی مالی به شرکت‌های تجاری از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است. این امر شرط ایجاد همکاری سالم در کنار رعایت قانون، نظارت دولت، شفافیت مالی و برنامه‌ریزی مشترک است. به عبارت دیگر، چالشی که در ادبیات به آن اشاره نشده است، این است که تشکل غیردولتی در ابتدای امر به‌ عنوان یک مطالبه‌گر یا اصلاح‌گر با شرکت تجاری ارتباط می‌گیرد، اما بعد از مدتی به ‌دلیل دریافت حمایت‌های مالی ممکن است استقلال و آزادی فکری خود را در مطالبه‌گری از دست دهد.

در حال حاضر، خبرگان معتقد هستند مکانیسم اعتماد مردم بیشتر بر مبنای اعتماد به خیرین و فعالان اجتماعی و افراد دارای وجهۀ اجتماعی استوار است تا بر اعتماد سازمانی؛ در صورتی که از نظر فاروغ و همکاران (2022)، اعتماد بیشتر بر مبنای شفافیت و پاسخ‌گویی سازمانی ایجاد می‌شود. از این رو، حضور و عاملیت فعالان اجتماعی یک امر مهم در رشد مسئولیت‌های اجتماعی شرکتی به شمار می‌رود.

در نهایت، راهکارهایی متنوع برای ایفای نقش تشکل‌های غیردولتی در تحقق مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها وجود دارند که می‌توانند توسط تشکل‌های غیردولتی به کار گرفته شوند و توسط نهادهای سیاست‌گذار حمایت شوند.

از جملۀ این راهکارها می‌توان به مطالبه‌گری سمن‌ها از شرکت‌ها در قبال فعالیت‌های شرکت در جامعۀ محلی، همکاری مشترک در اجرای پروژه‌های خیریه و اشتغال‌زایی محلی و استفاده از ظرفیت تشکل‌های غیردولتی در ارائۀ خدمات برون‌سپاری به شرکت اشاره کرد. پیامدهای این پدیده در کنار برطرف‌کردن یا بهبود مسائل اجتماعی، منجر به رضایتمندی عمومی و توسعۀ فرهنگ خیرخواهی در سطوح مختلف جامعه می‌شود.

راهکار عملیاتی دیگر آموزش مفاهیم مسئولیت اجتماعی هم برای تشکل‌های غیردولتی و هم برای شرکت‌های اقتصادی و موردکاوی همکاری‌های موفق بین این سازمان‌هاست. به عبارتی، اولین قدم برای شکل‌گیری فرهنگ همکاری مشترک بین سازمان‌ها ایجاد آگاهی و تخصص در افراد مؤثر است.

 نقش سازمان‌های صنفی مانند اتاق بازرگانی و شبکه‌های ملی خیریه‌ها با رویکرد تسهیل‌گری ارتباط بین سازمان‌ها می‌تواند جالب توجه باشد. این سازمان‌ها در صورت انعقاد تفاهم‌نامه‌های فیمابین و ایجاد فرایندهای عملیاتی می‌توانند نقشی مؤثر در توسعۀ پدیده داشته باشند.

ایجاد بخش مسئولیت اجتماعی در سازمان‌ها در بیشتر شرکت‌های ایرانی مورد غفلت قرار گرفته است؛ در صورتی که با توجه به پژوهش‌های متعدد، ایفای مسئولیت اجتماعی تأثیری مثبت بر عملکرد و برند شرکت‌ها دارد و همکاری با خیریه‌ها منجر به توسعۀ توان عملیاتی شرکت‌ها در زمینۀ مسئولیت اجتماعی خواهد شد.

یافته‌های این پژوهش با توجه به ماهیت فرهنگی کشور ایران قابلیت تعمیم به دیگر کشورها را ندارد. همچنین، با توجه به روش پژوهش که پژوهشگر در آن نقشی به‌سزا در فهم و تحلیل داده‌ها دارد، امکان عدم فهم کامل یا نادیده گرفته شدن بعضی از مفاهیم به صورت ناخواسته وجود دارد. با توجه به ماهیت تحلیلی و توصیفی پژوهش، اولویت‌بندی مقوله‌های شناسایی‌شده و ارتباط‌های علّی یا همبستگی بین آنها مشخص نیست. پژوهش حاضر فرایند شکل‌گیری همکاری را بررسی کرده، اما تأثیرات بلندمدت راهکارها (مانند بهبود رضایت اجتماعی یا کاهش آسیب‌ها) را اندازه‌گیری نکرده است. خبرگان از مدیران سمن‌ها و شرکت‌های فعال در مسئولیت اجتماعی بودند که ممکن است دیدگاه‌های مثبت‌گرایانه داشته باشند و این امر ممکن است منجر به غیبت رویکردهای منتقد شده باشد.

با توجه به محدودیت‌های پژوهش، وزن‌دهی و اولویت‌بندی مقوله‌های شناسایی‌شده با روش‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره و استفاده از مدل‌های آماری و شبیه‌سازی پویایی‌های سیستمی برای بررسی روابط علّی و همبستگی بین آنها برای پژوهش‌های آینده پیشنهاد می‌شود.

[1]. Faroque

[2]. Winston

[3]. Khan

[4]. Skouloudis

[5]. Doh & Guay

[6]. Jamali & Keshishian

[7]. Strauss & Corbin