نقش جنسیت در ادراک و کنشگری اقلیمی: تحلیل جامعه‌شناختی گردشگری پایدار در مناطق کویری شرق اصفهان

مقدمه

تغییرات اقلیمی یکی از مهم‌ترین چالش‌های جهانی قرن حاضر است که تأثیرات عمیقی بر اکوسیستم‌های شکننده و جوامع محلی وابسته به منابع طبیعی دارد. این تغییرات نه‌تنها محیط‌زیست را تهدید می‌کند، معیشت جوامع محلی را نیز تحت‌تأثیر قرار می‌دهد؛ بااین‌حال، تأثیرات این بحران به‌صورت یکنواخت بر گروه‌های اجتماعی توزیع نمی‌شود و جنسیت به‌منزلۀ عاملی کلیدی، تجربه‌ها و پاسخ‌های افراد به این تغییرات را متمایز می‌سازد  .(Dankelman, 2002)دراین‌راستا، گردشگری پایدار راهکاری برای کاهش فشارهای زیست‌محیطی، حفاظت از اکوسیستم‌ها و تقویت اقتصاد جوامع محلی مطرح شده است؛ اما موفقیت آن به درک دقیق تفاوت‌های جنسیتی در ادراک مخاطرات اقلیمی و کنشگری اجتماعی وابسته است (Eger et al., 2021). این پژوهش نقش جنسیت را در ادراک مخاطرات اقلیمی (مانند خشک‌سالی، کاهش منابع آب و تخریب اکوسیستم‌ها) و مشارکت در فعالیت‌های گردشگری پایدار (مانند حفاظت از اکوسیستم‌های کویری، بازیافت و آموزش‌های زیست‌محیطی) در مناطق کویری شرق استان اصفهان شامل ورزنه، خور و بیابانک، و نائین بررسی می‌کند.

مناطق کویری شرق استان اصفهان به دلیل ویژگی‌های جغرافیایی و اکولوژیکی منحصربه‌فرد همچون تپه‌های شنی، نمکزارها و اکوسیستم‌های کویری از مقاصد کلیدی گردشگری پایدار در ایران محسوب می‌شوند .(Norouzi & Moradi, 2019) این مناطق به دلیل جاذبه‌های طبیعی و فرهنگی ظرفیت زیادی برای توسعۀ گردشگری دارند که می‌تواند به اشتغال‌زایی و حفاظت از محیط‌زیست کمک کند؛ بااین‌حال، این مناطق با چالش‌های شدید ناشی از تغییرات اقلیمی مثل خشک‌سالی‌های ممتد، کاهش منابع آب زیرزمینی و تخریب پوشش‌گیاهی مواجه‌اند که اکوسیستم‌های شکننده و معیشت جوامع محلی وابسته به کشاورزی و گردشگری را تهدید می‌کند Eshraghi et al, 2017؛ عبداللهی و همکاران، 1395).  شدت زیاد این چالش‌ها همراه با وابستگی اقتصادی جوامع محلی به منابع طبیعی و گردشگری، مناطق کویری شرق اصفهان را به بستری مناسب برای مطالعۀ تأثیرات جنسیتی تغییرات اقلیمی تبدیل کرده است. علاوه‌براین، وجود نقش‌های جنسیتی سنتی در این مناطق که زنان را اغلب به مسئولیت‌های خانگی و مردان را به فعالیت‌های اقتصادی محدود می‌کند، تحلیل تفاوت‌های جنسیتی در ادراک و کنشگری را ضروری می‌سازد. کمبود زیرساخت‌های گردشگری مانند حمل‌ونقل و مراکز اقامتی نیز توسعۀ پایدار را با چالش مواجه کرده است و نیاز به بررسی نقش‌های جنسیتی در این زمینه را تقویت می‌کند (Douzandeh-Ziabary & Lotfi, 2015).

نقش‌های جنسیتی متفاوت، تجربه‌ها و پاسخ‌های زنان و مردان به تغییرات اقلیمی را در این مناطق شکل می‌دهد. زنان به دلیل مسئولیت‌های بازتولید اجتماعی مانند تأمین آب و غذا برای خانوار با فشار مضاعفی از کاهش منابع آب و تخریب اکوسیستم‌ها مواجه‌اند  (Buckingham-Hatfield, 2000; Mohanty et al., 2018)؛ برای مثال، زنان در این مناطق اغلب مسئولیت مدیریت منابع آب خانگی را بر عهده دارند که با شدت‌گرفتن خشک‌سالی نگرانی آن‌ها را نسبت به تأثیرات اقلیمی بر سلامت و رفاه خانواده افزایش می‌دهد (عبداللهی و همکاران، 1395). این نقش‌ها ادراک زنان را از مخاطرات اقلیمی مانند کاهش منابع آب و بیابان‌زایی تقویت می‌کند و آن‌ها را به مشارکت در فعالیت‌های زیست‌محیطی مانند بازیافت و آموزش‌های زیست‌محیطی ترغیب می‌کند(Zelezny et al., 2000 cited in Terry, 2009; Skanavis & Sakellari, 2008). درمقابل، مردان که اغلب در فعالیت‌های اقتصادی مانند کشاورزی یا مدیریت زیرساخت‌های گردشگری فعال‌اند، بیشتر بر تأثیرات اقتصادی تغییرات اقلیمی مانند کاهش محصول کشاورزی یا درآمد تمرکز دارند .(Dadvar-Khani & Ghanian, 2016) این تفاوت‌ها به کنشگری اجتماعی متفاوتی منجر می‌شود. زنان به دلیل نگرش‌های زیست‌محیطی قوی‌تر، در فعالیت‌های غیررسمی مانند کارگاه‌های آموزشی زیست‌محیطی و پروژه‌های بازیافت محلی مشارکت بیشتری دارند؛ درحالی‌که مردان در فعالیت‌های اقتصادی و مدیریتی مانند مدیریت اقامتگاه‌های بوم‌گردی یا پروژه‌های زیرساختی نقش پررنگ‌تری ایفا می‌کنند (Skanavis & Sakellari, 2008).  بااین‌حال، کلیشه‌های جنسیتی در صنعت گردشگری مانند تصویرسازی زنان به‌عنوان افراد منفعل یا محدود به نقش‌های خانگی، همراه با موانع ساختاری مانند کمبود منابع مالی و زیرساخت‌ها مشارکت زنان را در تصمیم‌گیری‌های محلی و فعالیت‌های گردشگری پایدار محدود می‌کنند (Calderón-Fajardo & Rodríguez-Rodríguez, 2024).

گردشگری پایدار در مناطق کویری اصفهان فرصت‌هایی را برای کاهش نابرابری‌های اقتصادی و اجتماعی فراهم می‌کند؛ اما موانع متعددی تحقق این ظرفیت‌ها را تهدید می‌کند .(Norouzi & Moradi, 2019) بهره‌برداری بیش‌ازحد از منابع طبیعی مانند آب و خاک و کمبود زیرساخت‌هایی مانند حمل‌ونقل و مراکز اقامتی توسعۀ پایدار را با مشکل مواجه کرده است (Eshraghi et al., 2017; Douzandeh-Ziabary & Lotfi, 2015). علاوه‌براین، کلیشه‌های جنسیتی و موانع فرهنگی مانند انتظار از زنان برای اولویت‌دادن به مسئولیت‌های خانگی، مشارکت آن‌ها را در ابتکارات زیست‌محیطی و گردشگری محدود می‌کند (Mohammadzadeh et al., 2024). این موانع در مناطق محافظه‌کار مانند مناطق کویری شرق اصفهان که نقش‌های جنسیتی سنتی غالب‌اند، تشدید می‌شوند. نبود داده‌های بومی دربارۀ تفاوت‌های جنسیتی در ادراک مخاطرات اقلیمی و کنشگری اجتماعی در این مناطق سیاست‌گذاری‌های عادلانه و پایدار را با مشکل مواجه کرده است (Banerjee & Bell, 2007). پژوهش‌های موجود در ایران کمتر به تحلیل‌های جنسیت‌‌محور درزمینۀ گردشگری پایدار پرداخته‌اند که این شکاف پژوهشی نیاز به مطالعه‌ای جامع را برجسته می‌کند. این پژوهش با هدف بررسی تأثیر نقش‌های جنسیتی بر ادراک مخاطرات اقلیمی و مشارکت در کنشگری اجتماعی مرتبط با گردشگری پایدار در مناطق ورزنه، خور و بیابانک، و نائین انجام شده است. با استفاده از روش‌های کمی (پیمایش) و کیفی (مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته) این مطالعه به دنبال ارائۀ شواهد بومی برای برطرف‌کردن شکاف‌های پژوهشی موجود است. نتایج این پژوهش می‌تواند به شناسایی تفاوت‌های جنسیتی در ادراک و کنشگری کمک کند و زمینه‌ساز طراحی سیاست‌هایی شود که نابرابری‌های جنسیتی را کاهش دهد و توسعۀ پایدار را در مناطق کویری تقویت کند. بدون توجه به این تفاوت‌ها سیاست‌های گردشگری ممکن است ناکافی و ناعادلانه باشد.

مبانی نظری و پشینۀ پژوهشی

مطالعۀ نقش‌های جنسیتی در ادراک مخاطرات اقلیمی و کنشگری اجتماعی در چارچوب گردشگری پایدار به‌ویژه در مناطق کویری شرق اصفهان مستلزم تبیین مبانی نظری و بررسی پیشینۀ مرتبط است. تغییرات اقلیمی پیامدهای متفاوتی برای گروه‌های اجتماعی دارد که به ‌دلیل نقش‌های جنسیتی، به‌صورت نابرابر تجربه می‌شود. این نابرابری‌ها در مناطق کویری با منابع طبیعی محدود، اهمیت جنسیت را در سیاست‌گذاری گردشگری پایدار پررنگ‌تر می‌کند. چارچوب نظری پژوهش بر سه مفهوم اکوفمینیسم، نظریۀ بازتولید اجتماعی و عدالت اقلیمی استوار است که به درک روابط میان جنسیت، محیط‌زیست و گردشگری کمک می‌کند. مرور پیشینه نیز به شناسایی شکاف‌های دانشی درخصوص تفاوت‌های جنسیتی در مواجهه با بحران‌های اقلیمی در ایران کمک می‌کند و بستر تحلیل داده‌های بومی را فراهم می‌سازد.

پیشینۀ پژوهشی

تغییرات اقلیمی و تأثیرات جنسیتی

تغییرات اقلیمی بحرانی جهانی است و تأثیرات متفاوتی بر گروه‌های اجتماعی ایجاد می‌کند که به دلیل نقش‌های جنسیتی، به‌صورت نابرابر توزیع می‌شود. دانکلمن تأکید می‌کند تأثیرات اقلیمی ازنظر جنسیتی خنثی نیست؛ زیرا زنان به دلیل مسئولیت‌های بازتولید اجتماعی مانند تأمین آب و غذا در برابر کاهش منابع طبیعی آسیب‌پذیرترند (Dankelman, 2002). این موضوع در مناطق کویری ایران به‌ویژه شرق استان اصفهان که با خشک‌سالی‌های شدید مواجه است، نمود بیشتری دارد. عبداللهی و همکاران (1395) در مطالعه‌ای کیفی نشان دادند کشاورزان در اصفهان خشک‌سالی را «تجربه‌ای تراژیک» درک می‌کنند که زیست ‌جهان آن‌ها را در معرض خطر قرار داده است. زنان به دلیل نقش‌های خانگی مانند مدیریت آب فشار بیشتری را تجربه می‌کنند. به‌طور مشابه دی چیرو استدلال می‌کند زنان به دلیل درگیری در بازتولید اجتماعی مانند مدیریت منابع خانگی، در برابر تغییرات اقلیمی مانند کاهش منابع آب و تخریب اکوسیستم‌ها آسیب‌پذیرترند (Di-Chiro, 2008). این یافته‌ها نشان‌دهندۀ ضرورت توجه به تفاوت‌های جنسیتی در تحلیل تأثیرات اقلیمی است.

ظرفیت‌ها و چالش‌های گردشگری پایدار در مناطق کویری

گردشگری پایدار به‌منزلۀ راهکاری برای توسعۀ اقتصادی و زیست‌محیطی در مناطق کویری همچون مناطق کویری شرق اصفهان موردتوجه قرار گرفته است. نوروزی و مرادی با استفاده از روش ارزیابی چندمعیاره (MCE) نشان دادند حدود 30 درصد از مناطق شرق اصفهان برای توسعۀ گردشگری پایدار بسیار مناسب هستند؛ اما محدودیت‌های زیرساختی و زیست‌محیطی مانند کمبود آب و تخریب اکوسیستم‌ها مانع بهره‌برداری کامل از این ظرفیت‌ها می‌شوند (Norouzi & Moradi, 2019).

به‌طور مشابه دوزنده زیباری و لطفی بر جاذبه‌های طبیعی و فرهنگی کویرهای مرنجاب و مصر تأکید کردند و کمبود زیرساخت‌هایی مانند حمل‌ونقل، مراکز اقامتی و خدمات بهداشتی را موانع کلیدی توسعۀ گردشگری پایدار دانستند (Douzandeh-Ziabary & Lotfi, 2015).

اشراقی و همکاران نیز نشان دادند گردشگری کویری می‌تواند اشتغال پایدار ایجاد کند و گونه‌های گیاهی و جانوری را حفظ نماید؛ اما فشار بیش‌ازحد بر منابع طبیعی مانند بهره‌برداری بیش‌ازحد از زمین و پوشش‌گیاهی باعث کاهش بازده کشاورزی و آلودگی منابع آب شده است. این مطالعات بر ضرورت مدیریت دقیق منابع طبیعی در توسعۀ گردشگری تأکید دارند (Eshraghi et al., 2017).

جنسیت و کلیشه‌ها در صنعت گردشگری

تحلیل‌های جنسیتی در گردشگری نشان‌دهندۀ تفاوت‌های قابل‌توجه در تجربه‌ها و مشارکت زنان و مردان است . کالدرون-فاخاردو و رودریگز- رودریگز استدلال می‌کنند کلیشه‌های جنسیتی در تبلیغات و بازاریابی گردشگری مانند به تصویر کشیدن زنان به‌عنوان افراد منفعل یا مرتبط با نقش‌های خانگی نابرابری‌های جنسیتی را تقویت و مشارکت زنان را در تصمیم‌گیری‌های گردشگری محدود می‌کند (Calderón-Fajardo & Rodríguez-Rodríguez, 2024). این کلیشه‌ها در مناطق محافظه‌کار مانند ایران با موانع ساختاری و فرهنگی ترکیب شده است و توانمندسازی زنان را در صنعت گردشگری دشوار می‌سازد. ویلسون و چمبرز در مطالعه‌ای با زنان شاغل در صنعت گردشگری نشان دادند موانع ساختاری مانند دسترسی محدود به آموزش و فرصت‌های شغلی و نگرش‌های فرهنگی، مشارکت زنان را در این صنعت محدود کرده است (Hosseini et al., 2023). این موانع در مناطق کویری که زنان اغلب نقش‌های سنتی‌تری بر عهده دارند، تشدید می‌شود.

نقش جنسیت در کنشگری اجتماعی و گردشگری پایدار

کنشگری اجتماعی در پاسخ به تغییرات اقلیمی و توسعۀ گردشگری پایدار تحت‌تأثیر نقش‌های جنسیتی قرار دارد. اسکانویس و ساکلاری نشان دادند زنان به دلیل نگرش‌های زیست‌محیطی قوی‌تر، در فعالیت‌های مرتبط با حفاظت از محیط‌زیست مانند آموزش‌های زیست‌محیطی و بازیافت مشارکت بیشتری دارند (Skanavis & Sakellari, 2008). این یافته با مطالعۀ زلزنی و همکاران همخوانی دارد که نشان داد زنان به دلیل احساس مسئولیت بیشتر برای نسل‌های آینده، رفتارهای کم‌کربن را بیشتر ترویج می‌کنند (Zelezny et al., 2000 Cited in Terry, 2009). موهانتی و همکاران نیز با معرفی مفهوم اکوفمینیسم، رابطۀ چرخه‌ای بین جنسیت و محیط‌زیست و گردشگری را بررسی کردند و نشان دادند زنان به دلیل ارتباط نزدیک‌تر با محیط‌زیست در نقش‌های بازتولید اجتماعی، در فعالیت‌های زیست‌محیطی مشارکت بیشتری دارند. درمقابل، مردان اغلب در فعالیت‌های اقتصادی و مدیریتی مانند مدیریت اقامتگاه‌های بوم‌گردی فعال‌ترند (Mohanty et al., 2018). دادورخانی و قانیان در مطالعه‌ای در مناطق روستایی تهران نشان دادند زنان، بیشتر نگران تخریب زیست‌محیطی هستند؛ درحالی‌که مردان بر زیرساخت‌های فیزیکی و فرصت‌های اقتصادی تمرکز دارند (Dadvar-Khani & Ghanian, 2016).

توانمندسازی زنان و موانع ساختاری

گوک بر نقش تعاونی‌های زنان در گردشگری پایدار تأکید کرده و نشان داده است این تعاونی‌ها ازطریق ایجاد فرصت‌های شغلی و آموزشی به توانمندسازی زنان و کاهش نابرابری‌های اجتماعی کمک می‌کنند (Gok, 2023). این موضوع در مناطق کویری ایران که زنان به دلیل محدودیت‌های فرهنگی کمتر در تصمیم‌گیری‌های محلی مشارکت دارند، اهمیت ویژه‌ای دارد. ایگر و همکاران با رویکردی فمینیستی بر ضرورت بازنگری مدل‌های غالب در گردشگری پایدار تأکید و استدلال می‌کنند جنسیت باید به‌منزلۀ مقوله‌ای کلیدی، در تحلیل‌های پایداری ادغام شود. آن‌ها پیشنهاد می‌کنند تحلیل‌های جنسیتی باید شامل طیف‌های جنسیتی و هویت‌های جنسیتی شوند تا درک جامعی از پویایی‌های اجتماعی ارائه دهند (Eger et al., 2021)؛ بااین‌حال، نلسون و همکاران و همچنین مک‌گرگور تأکید می‌کنند موانع ساختاری مانند دسترسی محدود زنان به منابع و تصمیم‌گیری‌های محلی مشارکت آن‌ها را در ابتکارات زیست‌محیطی و گردشگری پایدار محدود می‌کند ( Nelson et al., 2002; MacGregor, 2009).

تأثیرات اجتماعی و زیست‌محیطی گردشگری در مناطق کویری

گردشگری در مناطق کویری ایران فرصت‌هایی را برای توسعۀ اقتصادی و حفاظت از محیط‌زیست فراهم می‌کند؛ اما چالش‌هایی را نیز به همراه دارد. محمدزاده و همکاران در مطالعه‌ای در تیران و کرون اصفهان نشان دادند گردشگری می‌تواند اشتغال ایجاد کند و درآمد جوامع محلی را افزایش دهد؛ اما کمبود مدیریت و برنامه‌ریزی مانع توسعۀ پایدار است (Mohammadzadeh et al., 2024). ضرابی و رخشانی‌نسب نیز در بررسی اکوتوریسم شهری در اصفهان نشان دادند فقط تعداد محدودی از مناطق گردشگری این شهر پایدار هستند؛ درحالی‌که بسیاری از مناطق به دلیل کمبود زیرساخت‌ها و برنامه‌ریزی ناکافی، ناپایدار تلقی می‌شوند (Zarabi & Rakhshaninasab, 2008). این یافته‌ها بر ضرورت توجه به مدیریت پایدار و مشارکت جوامع محلی به‌ویژه گروه‌های حاشیه‌ای مانند زنان تأکید دارند.

جنسیت، فضا و گردشگری

هوگانگ و فان رابطۀ بین جنسیت، فضا و گردشگری را بررسی کرده‌اند و استدلال می‌کنند تغییرات در نگرش‌های اجتماعی و فناوری‌های دیجیتال مانند سامانه‌های آنلاین، پویایی‌های جنسیتی در گردشگری را تغییر داده‌اند. این مطالعه نشان می‌دهد فضاهای گردشگری به‌ویژه در مناطق با پذیرش اجتماعی زیاد، می‌توانند فرصت‌هایی برای مشارکت گروه‌های حاشیه‌ای به‌خصوص زنان فراهم کنند (Honggang & Fan, 2024)؛ بااین‌حال، در مناطق کویری ایران تفاوت‌های فرهنگی بین گردشگران و جوامع محلی و کمبود زیرساخت‌های مناسب همچنان چالش‌های کلیدی هستند (Douzandeh Ziabary & Lotfi, 2015). این موضوع نشان‌دهندۀ نیاز به سیاست‌گذاری‌های محلی است که تفاوت‌های جنسیتی و فرهنگی را نیز در نظر بگیرد.

برخلاف پیشرفت‌های پژوهشی، کمبود مطالعات بومی در ایران که به‌طور خاص تفاوت‌های جنسیتی در ادراکات و کنشگری در گردشگری پایدار را بررسی کنند، همچنان شکاف پژوهشی برجسته‌ای است (Banerjee & Bell, 2007; Hosseini et al., 2023). نبود داده‌های محلی دربارۀ مناطق کویری مانند مناطق کویری شرق اصفهان مانع از توسعۀ سیاست‌های عادلانه و پایدار شده است. این پژوهش با هدف برطرف‌کردن این شکاف، نقش‌های جنسیتی را در ادراک مخاطرات اقلیمی و مشارکت در کنشگری اجتماعی در مناطق کویری شرق اصفهان بررسی می‌کند.

چارچوب نظری

برای بررسی تأثیر نقش‌های جنسیتی بر ادراک مخاطرات اقلیمی و کنشگری اجتماعی در گردشگری پایدار مناطق کویری شرق استان اصفهان، این پژوهش از یک چارچوب نظری چندوجهی استفاده می‌کند که بر سه مفهوم کلیدی استوار است: اکوفمینیسم، نظریۀ بازتولید اجتماعی و نظریۀ عدالت اقلیمی. این مفاهیم به تحلیل چگونگی تأثیر نقش‌های جنسیتی بر ادراکات و کنش‌های اجتماعی در جوامع محلی به‌ویژه درزمینۀ تغییرات اقلیمی و توسعۀ گردشگری پایدار کمک می‌کنند.

1. اکوفمینیسم

نظریۀ اکوفمینیسم که ریشه در آثار محققانی مانند  Mohanty et al.(2018) دارد، رابطۀ بین ستم جنسیتی و بهره‌کشی از طبیعت را برجسته می‌کند. این نظریه استدلال می‌کند زنان به دلیل نقش‌های اجتماعی و اقتصادی خود مانند مدیریت منابع طبیعی در خانوار ارتباط عمیق‌تری با محیط‌زیست دارند و درنتیجه، در فعالیت‌های حفاظت از محیط‌زیست مانند بازیافت و آموزش‌های زیست‌محیطی مشارکت بیشتری نشان می‌دهند. در مناطق کویری شرق اصفهان مانند ورزنه و خور و بیابانک که با چالش‌های اقلیمی مانند خشک‌سالی و کاهش منابع آب مواجه‌اند، اکوفمینیسم چارچوبی برای درک فشارهای مضاعف بر زنان ارائه می‌دهد.  Mohanty et al.(2018) تأکید می‌کنند گردشگری پایدار می‌تواند ازطریق تقویت نقش زنان در فعالیت‌های کم‌کربن به کاهش نابرابری‌های جنسیتی و زیست‌محیطی کمک کند. Skanavis & Sakellari (2008) نیز نشان داده‌اند که زنان به دلیل نگرش‌های زیست‌محیطی قوی‌تر، در تصمیم‌گیری‌های مرتبط با پایداری به‌ویژه در صنعت گردشگری فعال‌ترند. این دیدگاه در تحلیل ادراک زنان از مخاطرات اقلیمی مانند تخریب اکوسیستم‌های کویری و مشارکت آن‌ها در ابتکارات محلی مانند مدیریت اقامتگاه‌های بوم‌گردی کاربرد دارد.

2. نظریۀ بازتولید اجتماعی

نظریۀ بازتولید اجتماعی که  Di-Chiro(2008) آن را درزمینۀ عدالت زیست‌محیطی به کار برده است، بر نقش زنان در حفظ و بازتولید ساختارهای اجتماعی و اقتصادی ازطریق فعالیت‌هایی مانند تأمین آب، غذا و مراقبت از خانوار تمرکز دارد. در مناطق کویری اصفهان زنان به دلیل مسئولیت‌های بازتولید اجتماعی مانند مدیریت منابع آب در شرایط خشک‌سالی با فشارهای بیشتری مواجه‌اند (عبداللهی و همکاران، 1395). این نظریه نشان می‌دهد نقش‌های جنسیتی نه‌تنها تجربۀ زنان از مخاطرات اقلیمی را شکل می‌دهد، بر مشارکت آن‌ها در فعالیت‌های گردشگری پایدار مانند آموزش‌های زیست‌محیطی یا مدیریت منابع محلی نیز تأثیر می‌گذارد. Calderón-Fajardo & Rodríguez-Rodríguez (2024) استدلال می‌کنند کلیشه‌های جنسیتی مانند تصویرسازی زنان به‌عنوان افراد منفعل یا مرتبط با نقش‌های خانگی، مشارکت آن‌ها را در تصمیم‌گیری‌های مرتبط با گردشگری محدود می‌کند. این محدودیت‌ها در مناطق محافظه‌کار مانند ایران که نگرش‌های سنتی اغلب زنان را به نقش‌های خانگی محدود می‌کند، تشدید می‌شود. نظریۀ بازتولید اجتماعی Wilson & Chambers (2023) چارچوبی برای تحلیل این پویایی‌ها ارائه می‌دهد و بر ضرورت توانمندسازی زنان برای مشارکت فعال‌تر در توسعۀ پایدار تأکید می‌کند.

3. نظریۀ عدالت اقلیمی

نظریۀ عدالت اقلیمی که Nelson et al. (2002) و Terry (2009) آن را توسعه داده‌اند، بر ضرورت توجه به نابرابری‌های جنسیتی در پاسخ به تغییرات اقلیمی تأکید دارد. این نظریه استدلال می‌کند که سیاست‌های اقلیمی و گردشگری بدون در نظر گرفتن تفاوت‌های جنسیتی، ناعادلانه و ناپایدار خواهد بود. در مناطق کویری اصفهان زنان به دلیل دسترسی محدود به منابع مانند آموزش و فرصت‌های شغلی و مشارکت کمتر در تصمیم‌گیری‌های محلی در برابر تأثیرات اقلیمی آسیب‌پذیرترند (Dankelman, 2002). گوک نشان می‌دهد تعاونی‌های زنان در صنعت گردشگری می‌توانند به توانمندسازی زنان و کاهش نابرابری‌های اجتماعی کمک کنند (Gok, 2023)؛ اما موانع ساختاری مانند کمبود زیرساخت‌ها و نگرش‌های فرهنگی همچنان چالش‌های جدی ایجاد می‌کند .(Eshraghi et al., 2017) این نظریه چارچوبی برای تحلیل چگونگی تأثیر سیاست‌های گردشگری بر کاهش یا تشدید نابرابری‌های جنسیتی در جوامع محلی فراهم می‌کند و بر اهمیت طراحی سیاست‌های عادلانه تأکید دارد.

4. کاربرد محلی و ادغام نظری

این چارچوب نظری با ادغام اکوفمینیسم، بازتولید اجتماعی و عدالت اقلیمی تفاوت‌های جنسیتی را در ادراک مخاطرات اقلیمی و کنشگری اجتماعی در مناطق کویری شرق اصفهان تحلیل می‌کند. Norouzi & Moradi (2019) نشان داده‌اند که مناطق شرق اصفهان ظرفیت فراوانی برای گردشگری پایدار دارند؛ اما فشار بر منابع طبیعی و کمبود زیرساخت‌ها توسعه را محدود کرده است. Douzandeh-Ziabary & Lotfi (2015) نیز بر جاذبه‌های طبیعی و فرهنگی این مناطق تأکید کرده و کمبود امکانات را مانع کلیدی دانسته‌اند. این چارچوب نظری پیشنهاد می‌کند باتوجه‌به نقش‌های جنسیتی می‌توان سیاست‌هایی را طراحی کرد که مشارکت زنان را در فعالیت‌های گردشگری مانند حفاظت از اکوسیستم‌های کویری و آموزش‌های زیست‌محیطی تقویت کند. Eger et al. (2021) تأکید می‌کنند تحلیل‌های جنسیتی باید فراتر از دوگانۀ زن و مرد برود و شامل طیف‌های جنسیتی و هویت‌های جنسیتی شود که این دیدگاه می‌تواند در تحلیل‌های محلی نیز به کار گرفته شود. Honggang & Fan (2024) بر نقش فضاهای گردشگری در ایجاد فرصت‌های برابر برای گروه‌های حاشیه‌ای به‌خصوص زنان تأکید دارند و پیشنهاد می‌کنند فناوری‌های دیجیتال مانند سامانه‌های آنلاین می‌توانند مشارکت زنان را تسهیل کنند. این چارچوب نظری با ترکیب این دیدگاه‌ها چارچوبی جامع برای تحلیل پویایی‌های جنسیتی در مناطق کویری ارائه می‌دهد و بر ضرورت سیاست‌گذاری‌های جنسیت‌محور برای دستیابی به توسعۀ پایدار تأکید می‌کند.

این چارچوب تحلیلی، بستری را برای تبیین نقش‌های جنسیتی در گردشگری پایدار و پاسخ‌گویی به خلأهای پژوهشی در زمینه‌های بومی فراهم می‌آورد.

روش انجام پژوهش

در این بخش و در جدول (1) روش‌شناسی پژوهش به‌صورت ساختارمند در پنج دسته ارائه می‌شود:

جدول 1: روش‌شناسی پژوهش

Table (1) Research methodology

یافته‌ها

در این بخش در ابتدا مشخصات دموگرافیک نمونه شامل جنسیت، سن، تحصیلات و شغل پاسخ‌دهندگان ارائه می‌شود. جدول (2) مشخصات دموگرافیک نمونه را ارائه می‌دهد:

جدول (2) نشان می‌دهد نمونه تقریباً به‌طور یکنواخت بین زنان (5/%50) و مردان (5/%49) توزیع شده است. گروه سنی 26-40 سال با 9/%37 بیشترین فراوانی را دارد که نشان‌دهندۀ حضور پررنگ نسل جوان در فعالیت‌های مرتبط با گردشگری پایدار در مناطق کویری شرق اصفهان است. ازنظر تحصیلات 2/43% از پاسخ‌دهندگان دارای تحصیلات دانشگاهی (کارشناسی یا بالاتر) هستند که می‌تواند بر سطح آگاهی و مشارکت آن‌ها در مسائل زیست‌محیطی تأثیرگذار باشد. درزمینۀ شغل، کشاورزی یا دامداری (2/%27) و کارمندی (3/%23) شایع‌ترین مشاغل هستند که با زمینۀ اقتصادی و اجتماعی مناطق کویری همخوانی دارد. توزیع شغلی نشان می‌دهد زنان، بیشتر در دستۀ خانه‌دار (8/%28 از زنان) و مردان، بیشتر در دستۀ کشاورزی یا دامداری (3/%36 از مردان) قرار دارند که منعکس‌کنندۀ نقش‌های جنسیتی سنتی در این منطقه است. حضور زیاد زنان خانه‌دار ممکن است بر ادراک آن‌ها از مخاطرات اقلیمی مانند کاهش منابع آب تأثیر بگذارد؛ زیرا آن‌ها مستقیماً با مدیریت منابع خانگی درگیر هستند. از سوی دیگر، مردان کشاورز به دلیل وابستگی اقتصادی به منابع طبیعی احتمالاً حساسیت بیشتری به بیابان‌زایی نشان می‌دهند.

جدول 2: مشخصات دموگرافیک نمونه

Table (2): Demographic characteristics of the sample

داده‌های توصیفی

داده‌های توصیفی تفاوت‌های جنسیتی را در ادراک مخاطرات اقلیمی (مانند کاهش منابع آب، بیابان‌زایی و گرمایش زمین) و مشارکت در کنشگری اجتماعی مرتبط با گردشگری پایدار نشان می‌دهد. درادامه، جزئیات ادراک مخاطرات اقلیمی و مشارکت در کنشگری اجتماعی به تفکیک جنسیت در جدول (3) ارائه می‌شود:

جدول 3: میانگین و انحراف معیار ادراک مخاطرات اقلیمی و مشارکت در کنشگری اجتماعی

Table (3): Mean and standard deviation of climate risk perception and participation in social activism

ادراک مخاطرات اقلیمی

نتایج نشان داد زنان ادراک بیشتری از مخاطرات اقلیمی دارند؛ به‌گونه‌ای که میانگین نمرۀ آنان 27/4 با انحراف معیار 71/0 بود، درحالی‌که میانگین مردان 59/3 با انحراف معیار 83/0 به دست آمد. میانگین کل نمونه 93/3 با انحراف معیار 79/0 محاسبه شد. این تفاوت با نقش‌های بازتولید اجتماعی زنان به‌ویژه مسئولیت‌های خانگی همچون مدیریت آب و غذا، همخوانی دارد؛ زیرا زنان به‌طور مستقیم‌تر با پیامدهای تغییرات اقلیمی مواجه می‌شوند؛ برای نمونه، ۷۲.۱ درصد از زنان (۱۵۰ نفر) کاهش منابع آب را تهدید اصلی زیست‌محیطی دانستند، درحالی‌که این میزان در میان مردان ۵۸.۸ درصد (۱۲۰ نفر) گزارش شد.

تحلیل‌های تفکیکی نشان داد در میان زنان افراد دارای تحصیلات دانشگاهی (میانگین 41/4، انحراف معیار 65/0) و ساکنان مناطق روستایی (میانگین 35/4، انحراف معیار 68/0) ادراک بیشتری از مخاطرات اقلیمی داشتند. این یافته می‌تواند ناشی از دسترسی بیشتر این گروه‌ها به آموزش‌های زیست‌محیطی یا تجربه مستقیم‌تر کمبود منابع در مناطق روستایی باشد. درمقابل، مردان شاغل در مشاغل مرتبط با منابع طبیعی مانند کشاورزی و دامداری (میانگین 72/3، انحراف معیار 80/0) در مقایسه با مردان شاغل در مشاغل غیرمرتبط (میانگین ۳.۴۶، انحراف معیار 85/0) ادراک بیشتری نسبت به تهدیدهای اقلیمی داشتند. این تفاوت نشان‌دهندۀ نقش تعیین‌کنندۀ مسئولیت‌های اقتصادی و اجتماعی در شکل‌گیری نگرش‌ها به تغییرات اقلیمی است؛ برای مثال، کشاورزان به دلیل وابستگی مستقیم معیشت خود به منابع آب، حساسیت بیشتری به خشک‌سالی ابراز کردند. این نتایج با چارچوب نظری عدالت اقلیمی (Terry, 2009) همخوان است که بر نابرابری‌های جنسیتی در مواجهه با آثار تغییرات اقلیمی تأکید دارد.

بررسی نتایج براساس سن نیز بیانگر تفاوت‌های معناداری بود؛ به‌طوری‌که زنان در گروه سنی ۲۵ تا ۴۰ سال (میانگین 38/4، انحراف معیار 67/0) ادراک بیشتری نسبت به زنان مسن‌تر (میانگین 15/4، انحراف معیار 73/0) داشتند. این امر احتمالاً ناشی از آگاهی بیشتر نسل جوان از مسائل زیست‌محیطی ازطریق آموزش‌های رسمی یا رسانه‌های اجتماعی است. در میان مردان نیز گروه سنی ۴۰ تا ۵۵ سال (میانگین 68/3، انحراف معیار 81/0) در مقایسه با گروه‌های جوان‌تر (میانگین 50/3، انحراف معیار 86/0) ادراک بیشتری نشان دادند که می‌تواند به تجربۀ طولانی‌تر مردان میانسال در مواجهه با تغییرات اقلیمی به‌ویژه در فعالیت‌های اقتصادی همچون کشاورزی نسبت داده شود.

مشارکت در کنشگری اجتماعی

مشارکت در کنشگری اجتماعی مرتبط با گردشگری پایدار شامل فعالیت‌هایی مانند بازیافت، آموزش‌های زیست‌محیطی و حفاظت از اکوسیستم‌های کویری نیز تفاوت‌های جنسیتی را نشان داد (Skanavis & Sakellari, 2008). زنان با میانگین 92/3 و انحراف معیار 76/0 مشارکت بیشتری نسبت به مردان با میانگین 29/3 و انحراف معیار 81/0 داشتند. میانگین کل نمونه 61/3 با انحراف معیار 80/0 بود. این نتایج با یافته‌های Zelezny et al. (2000) همخوانی دارد که نشان دادند زنان به دلیل نگرش‌های زیست‌محیطی قوی‌تر، در فعالیت‌های حفاظتی و کم‌کربن مشارکت بیشتری دارند. زنان در فعالیت‌های بازیافت و مدیریت پسماند (میانگین 23/4، انحراف معیار 69/0 در مقابل میانگین 04/3، انحراف معیار 87/0 برای مردان)، آموزش‌های زیست‌محیطی (میانگین 08/4، انحراف معیار 72/0 در مقابل میانگین 12/3، انحراف معیار 90/0 برای مردان) و حفاظت از اکوسیستم‌های کویری (میانگین 91/3، انحراف معیار 75/0 در مقابل میانگین 17/3، انحراف معیار 84/0 برای مردان) مشارکت بیشتری نشان دادند. این تفاوت‌ها نقش فعال زنان را در برنامه‌های محلی مانند تعاونی‌های زنان روستایی که فرصت‌هایی برای مشارکت زیست‌محیطی فراهم می‌کنند، برجسته می‌کند.

تحلیل‌های تکمیلی نشان داد مشارکت در میان زنان 25-40 ساله (میانگین 15/4، انحراف معیار 70/0) و مردان با تحصیلات دانشگاهی (میانگین 45/3، انحراف معیار 78/0) بیشتر بود. این یافته‌ها با مطالعات  Skanavis & Sakellari(2008) همخوانی دارد که تأثیر سن و تحصیلات را بر رفتارهای زیست‌محیطی تأیید می‌کنند؛ برای مثال، زنان جوان‌تر به دلیل دسترسی به آموزش‌های محلی و شبکه‌های اجتماعی در برنامه‌های بازیافت و حفاظت مشارکت فعال‌تری داشتند. درمقابل، مردان با تحصیلات بالاتر به دلیل آگاهی بیشتر از مسائل زیست‌محیطی در فعالیت‌های آموزشی مشارکت بیشتری نشان دادند. این تفاوت‌ها پویایی‌های جنسیتی در کنشگری اجتماعی را نشان می‌دهند که با نقش‌های بازتولید اجتماعی زنان و نقش‌های اقتصادی مردان مرتبط است.

علاوه‌براین، تحلیل براساس نوع فعالیت نشان داد زنان در فعالیت‌های گروهی مانند کارگاه‌های آموزشی یا پروژه‌های بازیافت محلی (میانگین 20/4، انحراف معیار 71/0) مشارکت بیشتری نسبت به فعالیت‌های فردی مانند کاشت درخت (میانگین 75/3، انحراف معیار 79/0) داشتند. این امر می‌تواند به شبکه‌های اجتماعی قوی‌تر زنان در مناطق کویری نسبت داده شود. درمقابل، مردان در فعالیت‌هایی مانند پروژه‌های حفاظتی بزرگ (میانگین 10/3، انحراف معیار 88/0) که نیاز به سرمایه‌گذاری مالی یا زیرساختی داشتند، مشارکت کمتری نشان دادند که با موانع مالی گزارش‌شده در بخش کیفی پژوهش همخوانی دارد.

تأثیر نقش‌های جنسیتی

مسئولیت‌های خانگی و اقتصادی

یافته‌های کیفی پژوهش نشان‌دهندۀ تفاوت‌های آشکار جنسیتی در نقش‌های اجتماعی و نحوۀ ادراک مخاطرات اقلیمی است. از میان ۹ زن مصاحبه‌شونده هشت نفر (9/88 درصد) مسئولیت‌های خانگی مانند مراقبت از کودکان و مدیریت منابع آب و غذا را از عوامل اصلی نگرانی خود در قبال تغییرات اقلیمی ذکر کردند. یکی از مشارکت‌کنندگان زن (۴۲ ساله) بیان کرد: «با این خشک‌سالی که ادامه داره، احتمالاً آب برای آشپزی و شست‌وشو کم بیاد. من بیشتر از شوهرم نگرانم؛ چون مستقیم با این موضوع درگیرم.» درمقابل، هشت نفر از ۹ مرد مصاحبه‌شونده (9/88 درصد) نقش‌های اقتصادی خود به‌ویژه کشاورزی و دامداری را عامل اصلی نگرانی دانستند. یکی از مردان (۴۷ ساله) اظهار داشت: «خشکسالی محصول ما رو خراب کرده؛ این یعنی از دست دادن درآمد.» این تفاوت‌ها با نظریۀ «بازتولید اجتماعی» Di- Chiro(2008) همخوان است که بر فشارهای متفاوت جنسیتی در مواجهه با تغییرات اقلیمی تأکید دارد.

تحلیل مضمون‌محور نشان داد زنان به دلیل نقش‌های خانگی حساسیت بیشتری به کاهش منابع آب (۷ نفر، 8/77 درصد) و تأثیر آن بر سلامت خانواده دارند؛ درحالی‌که مردان نگرانی خود را بیشتر به جنبه‌های اقتصادی مانند کاهش محصول کشاورزی (۶ نفر، 7/66 درصد) مربوط می‌دانند. این یافته‌ها نشان می‌دهد نقش‌های جنسیتی در شکل‌دهی ادراک و واکنش به تهدیدهای اقلیمی تأثیرگذار است.

 نگرش‌های زیست‌محیطی

زنان نگرش‌های زیست‌محیطی قوی‌تری نسبت به مردان نشان دارند؛ به‌طوری‌که ۷ نفر از آنان (8/77 درصد) بر اهمیت حفاظت از اکوسیستم‌های کویری برای نسل‌های آینده تأکید کردند، درحالی‌که این میزان در میان مردان چهار نفر (4/44 درصد) بود. یکی از زنان (۲۹ ساله) گفت: «ما باید کویر رو حفظ کنیم تا بچه‌هامون بتونن اینجا زندگی کنن.» این نگرش‌ها با یافته‌های Zelezny et al. (2000) هم‌راستا است که نشان می‌دهد زنان به دلیل نقش‌های اجتماعی خود احساس مسئولیت زیست‌محیطی بیشتری دارند. درمقابل، مردان بیشتر بر جنبه‌های اجرایی و مالی حفاظت تأکید داشتند؛ مثلاً یکی از آنان (۵۲ ساله) اظهار داشت: «حفاظت از کویر خوبه؛ ولی بدون بودجه نمی‌شه کاری کرد.»

یافته‌های استنباطی

در این بخش، نتایج تحلیل‌های استنباطی ارائه می‌‌شود که شامل t-test مستقل و تحلیل واریانس یک‌طرفه برای بررسی تفاوت‌های جنسیتی در ادراک مخاطرات اقلیمی و مشارکت در کنشگری اجتماعی و تأثیر متغیرهای دموگرافیک (سن، تحصیلات، شغل) بر ادراک است.

t-test مستقل

برای بررسی تفاوت‌های جنسیتی در ادراک مخاطرات اقلیمی و مشارکت در کنشگری اجتماعی  t-testمستقل انجام شد. نتایج در جدول (4) نشان‌دهندۀ تفاوت‌های معنی‌دار جنسیتی در هر دو متغیر است (p < 0.05). ادراک مخاطرات اقلیمی در زنان (t = 4.82, p = 0.001) و مشارکت در کنشگری اجتماعی (t = 4.15, p = 0.002) به‌طور معنی‌داری بیشتر از مردان بود. این یافته‌ها با نظریۀ اکوفمینیسم Mohanty et al.  (2018) همخوانی دارد که بر ارتباط نزدیک‌تر زنان با محیط‌زیست به دلیل نقش‌های اجتماعی و خانگی آن‌ها تأکید می‌کنند. تفاوت در ادراک (t = 4.82) قوی‌تر از مشارکت (t = 4.15) بود که نشان‌دهندۀ حساسیت بیشتر زنان در قبال مخاطرات اقلیمی مانند کاهش منابع آب و بیابان‌زایی است.

جدول 4: نتایج t-test مستقل و تحلیل واریانس برای ادراک و مشارکت

Table (4): Results of Independent t-Test and ANOVA for Perception and Participation

تحلیل واریانس

تحلیل واریانس یک‌طرفه برای بررسی تأثیر متغیرهای دموگرافیک (سن، تحصیلات، شغل) بر ادراک مخاطرات اقلیمی انجام شد تا مشخص شود کدام متغیرها تأثیر معنی‌داری دارند. نتایج نشان داد سن (F = 3.67, p = 0.012) و تحصیلات (F = 4.12, p = 0.008) تأثیر معنی‌داری بر ادراک دارند؛ اما شغل تأثیر معنی‌داری نداشت .(F = 2.14, p = 0.091) این نتایج نقش کلیدی متغیرهای دموگرافیک در شکل‌دهی ادراک مخاطرات اقلیمی را تأیید می‌کند؛ برای مثال، افراد با تحصیلات دانشگاهی (میانگین 28/4، انحراف معیار 70/0) ادراک بیشتری نسبت به افراد با تحصیلات دیپلم یا پایین‌تر (میانگین 3.65، انحراف معیار 0.85) نشان دادند که احتمالاً به دسترسی بیشتر به اطلاعات زیست‌محیطی مربوط است. به‌طور مشابه، گروه سنی 25-40 سال (میانگین 15/4، انحراف معیار 72/0) ادراک بیشتری نسبت به گروه سنی بالای 55 سال (میانگین 3.78، انحراف معیار 0.80) داشتند که ممکن است به آگاهی بالاتر نسل جوان از مسائل اقلیمی ازطریق آموزش یا رسانه‌ها مربوط باشد.

تحلیل‌های تکمیلی تحلیل واریانس با تفکیک جنسیتی نشان داد تأثیر تحصیلات در زنان (F = 4.85, p = 0.006) قوی‌تر از مردان (F = 3.42, p = 0.015)  بود. این امر می‌تواند به مشارکت فعال زنان در شبکه‌های آموزشی محلی مانند تعاونی‌های زنان روستایی نسبت داده شود که آگاهی زیست‌محیطی آن‌ها را افزایش می‌دهد. درمقابل، تأثیر سن در مردان (F = 4.01, p = 0.010) قوی‌تر از زنان (F = 3.25, p = 0.018) بود که نشان‌دهندۀ نقش تجربۀ طولانی‌تر مردان مسن‌تر در مواجهه با تغییرات اقلیمی به‌ویژه در فعالیت‌های اقتصادی مانند کشاورزی است. این نتایج با چارچوب عدالت اقلیمی Terry  (2009)هم‌راستا است که بر نابرابری‌های جنسیتی در مواجهه با مخاطرات اقلیمی تأکید می‌کند.

برای بررسی دقیق‌تر تفاوت‌ها تحلیل‌های پسین (Post-hoc Tests) با روش توکی (Tukey) انجام شد. نتایج نشان داد تفاوت معنی‌داری بین گروه‌های سنی 25-40 سال و بالای 55 سال (p = 0.009) و بین افراد با تحصیلات دانشگاهی و دیپلم یا پایین‌تر (p = 0.005) وجود دارد. این یافته‌ها تأثیر ترکیبی سن و تحصیلات بر ادراک مخاطرات اقلیمی را تأیید می‌کند و بر ضرورت طراحی برنامه‌های آموزشی هدفمند برای گروه‌های سنی و تحصیلی مختلف تأکید دارد.

تحلیل رگرسیون

تحلیل رگرسیون چندگانه برای شناسایی پیش‌بینی‌کننده‌های مشارکت در کنشگری اجتماعی مرتبط با گردشگری پایدار انجام شد. متغیرهای مستقل شامل جنسیت، ادراک مخاطرات اقلیمی، سن و تحصیلات بودند. نتایج این تحلیل که در جدول (5) ارائه شده‌ است، نشان می‌دهد جنسیت (β = 0.41, p < 0.001) و ادراک مخاطرات اقلیمی (β = 0.38, p < 0.001) قوی‌ترین پیش‌بینی‌کننده‌های مشارکت در کنشگری اجتماعی هستند. سن (β = 0.12, p = 0.017) و تحصیلات (β = 0.15, p = 0.013) نیز تأثیر معنی‌داری داشتند؛ اما اثر آن‌ها کمتر بود. مدل رگرسیون 42% از واریانس مشارکت را توضیح داد  (R² = 0.42, p < 0.001)که نشان‌دهندۀ قدرت پیش‌بینی زیاد متغیرهای انتخاب‌شده است.

جدول 5: خلاصه نتایج تحلیل رگرسیون چندگانه برای مشارکت در کنشگری اجتماعی

Table (5): Summary of Multiple Regression Analysis Results for Participation in Social Activism

تحلیل‌های تفکیکی براساس جنسیت

درادامه، تحلیل‌های تفکیکی برای اثر ادراک مخاطرات اقلیمی و تحصیلات بر مشارکت در کنشگری اجتماعی به تفکیک جنسیت در جدول (6) ارائه شده است.

نتایج تحلیل‌های تفکیکی براساس جنسیت نشان می‌دهد ادراک مخاطرات اقلیمی در زنان (β = 0.45, p < 0.001) اثر قوی‌تری نسبت به مردان (β = 0.32, p < 0.001) داشت. این تفاوت می‌تواند به نقش‌های بازتولید اجتماعی زنان مانند مدیریت منابع خانگی مربوط باشد که آن‌ها را به مشارکت در فعالیت‌های زیست‌محیطی ترغیب می‌کند. درمقابل، تحصیلات در مردان (β = 0.20, p = 0.010) اثر قوی‌تری نسبت به زنان (β = 0.12, p = 0.022) داشت که نشان‌دهندۀ تأثیر آموزش بر رفتارهای زیست‌محیطی مردان است.

بررسی تعاملات  بین جنسیت و ادراک مخاطرات نشان داد اثر ادراک در زنان به‌ویژه در فعالیت‌هایی مانند آموزش‌های زیست‌محیطی  (β = 0.48, p < 0.001) قوی‌تر است. این یافته‌ها با نظریۀ اکوفمینیس  Mohanty et al. (2018) همخوانی دارد که بر ارتباط عمیق‌تر زنان با محیط‌زیست به دلیل نقش‌های اجتماعی آن‌ها تأکید می‌کنند. همچنین تحلیل رگرسیون نشان داد متغیرهای دموگرافیک مانند سن و تحصیلات به‌ویژه در گروه‌های خاص مانند زنان جوان‌تر و مردان با تحصیلات دانشگاهی تأثیر بیشتری بر مشارکت دارند.

برای اطمینان از اعتبار مدل رگرسیون، مفروضات آماری بررسی شد. ضریب هم‌خطی (VIF) برای تمام متغیرها کمتر از 2 بود که نشان‌دهندۀ نبود مشکل هم‌خطی است. همچنین آزمون دوربین-واتسون (Durbin-Watson = 1.92) نشان داد خودهمبستگی در باقی‌مانده‌ها وجود ندارد. این بررسی‌ها اعتبار آماری مدل را تأیید می‌کنند.

جدول 6: تحلیل رگرسیون تفکیکی براساس جنسیت برای مشارکت در کنشگری اجتماعی

Table (6): Gender-Based Separate Regression Analysis for Participation in Social Activism

تحلیل همبستگی بین ادراک مخاطرات و مشارکت

برای بررسی رابطۀ بین ادراک مخاطرات اقلیمی و مشارکت در کنشگری اجتماعی مرتبط با گردشگری پایدار، تحلیل همبستگی پیرسون انجام شد. این تحلیل به شناسایی شدت و جهت رابطه بین این دو متغیر کلیدی کمک کرد. نتایج این تحلیل که در جدول (7) ارائه شده‌ است، نشان می دهد ادراک مخاطرات اقلیمی با مشارکت در کنشگری اجتماعی رابطۀ مثبت و معنی‌داری دارد (r = 0.56, p < 0.001). این رابطه در زنان (r = 0.62, p < 0.001) قوی‌تر از مردان (r = 0.47, p < 0.004) بود. این یافته‌ها با نظریۀ اکوفمینیسم Mohanty et al.  (2018) همخوانی دارد که تأکید می‌کنند زنان به دلیل ارتباط نزدیک‌تر با محیط‌زیست (مانند مدیریت منابع خانگی) نگرانی بیشتری از مخاطرات اقلیمی دارند و درنتیجه، در فعالیت‌های حفاظتی مشارکت بیشتری دارند. این نتایج همچنین با یافته‌های Zelezny et al. (2000) هم‌راستاست که نشان‌دهندۀ نگرش‌های زیست‌محیطی قوی‌تر زنان و تأثیر آن بر رفتارهای حفاظتی است.

تحلیل‌های تکمیلی با تفکیک دموگرافیک نشان داد رابطۀ بین ادراک و مشارکت در زنان با تحصیلات دانشگاهی (r = 0.68, p < 0.001) و ساکنان مناطق روستایی (r = 0.65, p < 0.001) قوی‌تر بود. این امر می‌تواند به دسترسی بیشتر این گروه‌ها به آموزش‌های زیست‌محیطی یا تجربۀ مستقیم با کمبود منابع مربوط باشد. در مردان، رابطه در گروه سنی 40-55 سال (r = 0.53, p < 0.002) قوی‌تر بود که نشان‌دهندۀ تأثیر تجربه‌های طولانی‌تر در مواجهه با تغییرات اقلیمی است.

بررسی همبستگی برای انواع خاص مخاطرات نشان داد در زنان ادراک کاهش منابع آب (r = 0.70, p < 0.001) قوی‌ترین رابطه را با مشارکت داشت؛ درحالی‌که در مردان ادراک بیابان‌زایی (r = 0.52, p < 0.002) بیشترین تأثیر را بر مشارکت داشت. این تفاوت‌ها نشان‌دهندۀ اولویت‌های جنسیتی متفاوت در مواجهه با مخاطرات اقلیمی است؛ برای مثال، زنان به دلیل نقش‌های خانگی (مانند مدیریت آب برای آشپزی و شست‌وشو) حساسیت بیشتری به کاهش منابع آب نشان دادند، درحالی‌که مردان به دلیل وابستگی اقتصادی به کشاورزی، بیشتر نگران بیابان‌زایی بودند.

تحلیل همبستگی جزئی با کنترل متغیرهای سن و تحصیلات انجام شد تا اثر متغیرهای مداخله‌گر حذف شود. نتایج نشان داد رابطۀ بین ادراک و مشارکت در زنان (r = 0.60, p < 0.001) و مردان (r = 0.45, p < 0.005) همچنان معنی‌دار بود که نشان‌دهندۀ استحکام این رابطه بود. این تحلیل‌ها تأیید می‌کنند که ادراک مخاطرات اقلیمی پیش‌بینی‌کنندۀ کلیدی مشارکت به‌ویژه برای زنان است.

برای اطمینان از اعتبار آماری، مفروضات همبستگی (مانند نرمال‌بودن داده‌ها) بررسی شد. آزمون شاپیرو-ویلک (Shapiro-Wilk) نشان داد که داده‌های ادراک (p = 0.082) و مشارکت (p = 0.075) نرمال هستند و درنتیجه، تحلیل پیرسون را مناسب می‌سازد.

جدول 7: همبستگی پیرسون بین ادراک مخاطرات اقلیمی و مشارکت در کنشگری اجتماعی

Table (7): Pearson Correlation between Climate Risk Perception and Participation in Social Activism

پاسخ‌های سؤالات باز

تحلیل محتوای پاسخ‌های سؤالات باز شواهد کیفی را برای پشتیبانی از تحلیل‌های استنباطی ارائه می‌دهد.

1. نگرانی از کاهش منابع آب

13 نفر از 18 مصاحبه‌شونده‌ها (3/72%) کاهش منابع آب را تهدید اصلی ذکر کردند. P1 (زن، 35 ساله) اظهار داشت: «کمبود آب باعث شده نتوانیم باغچه خود را نگهداری کنیم. هر روز باید فکر کنیم چطور آب رو مدیریت کنیم.» این مضمون با ادراک زیاد زنان در بخش کمی (M = 4.27) همخوانی دارد و نشان‌دهندۀ تأثیر مستقیم کاهش منابع آب بر زندگی روزمره زنان است. درمقابل، مردان کاهش منابع آب را بیشتر ازمنظر اقتصادی مطرح کردند. P11 (مرد، 38 ساله) گفت: «بدون آب، کشاورزی ما از بین می‌رود و تمام درآمدمان نابود می‌شود.» این تفاوت‌ها با نظریۀ بازتولید اجتماعی  Di-Chiro(2008) همخوانی دارد که بر فشارهای متفاوت جنسیتی در مواجهه با تغییرات اقلیمی تأکید می‌کند.

2. نیاز به آموزش‌های زیست‌محیطی

10 نفر (6/55%) خواستار برنامه‌های آموزشی برای افزایش آگاهی زیست‌محیطی شدند. P12 (مرد، 40 ساله) اظهار داشت: «در صورت ارائۀ آموزش‌های صحیح، همه در این زمینه همکاری خواهند کرد. بسیاری از مردم نمی‌دانند چگونه باید از کویر حفاظت کنند.» زنان نیز بر اهمیت آموزش به‌ویژه برای نسل‌های آینده تأکید داشتند. یکی از مصاحبه‌شوندگان زن (۳۲ ساله) اظهار کرد: «باید به فرزندانمان بیاموزیم چگونه از محیط‌زیست مراقبت کنند.» این مضمون با یافته‌های بخش کمی پژوهش که بر تأثیر سطح تحصیلات بر ادراک و میزان مشارکت تأکید دارد، همسو است و ضرورت اجرای برنامه‌های آموزشی مبتنی بر رویکرد جنسیت‌محور را برجسته می‌سازد.

3. موانع ساختاری و فرهنگی

9 نفر از مشارکت‌کنندگان (۵۰ درصد) کمبود زیرساخت‌ها و منابع مالی را موانع مشارکت خود در فعالیت‌های حفاظتی ذکر کردند. یکی از زنان مصاحبه‌شونده (۴۵ ساله) اظهار داشت: «دولت باید بودجه اختصاص دهد تا بتوانیم از کویر حفاظت کنیم.» علاوه‌براین، زنان موانع فرهنگی و زمانی را نیز برجسته کردند؛ هفت نفر از آنان (۷۷.۸ درصد) کمبود وقت ناشی از مسئولیت‌های خانگی را عامل محدودیت خود دانستند. یکی از زنان (۳۸ ساله) بیان کرد: «مایل هستم در فعالیت‌های زیست‌محیطی مشارکت کنم، اما مسئولیت‌های خانه و مراقبت از فرزندان زمانم را محدود می‌کند.» درمقابل، پنج نفر از مردان (6/55 درصد) کمبود منابع مالی یا آموزش را مانع مشارکت خود ذکر کردند. یکی از مردان (۳۴ ساله) گفت: «بودجۀ کافی برای اجرای پروژه‌های حفاظتی بزرگ وجود ندارد. این گونه اقدامات باید با حمایت دولت انجام شود.»

موانع فرهنگی مانند انتظار از زنان برای اولویت‌دادن به مسئولیت‌های خانگی نه‌تنها مشارکت آن‌ها را در فعالیت‌های گردشگری پایدار محدود می‌کند، بر دسترسی پژوهشگران به زنان برای مصاحبه نیز تأثیر گذاشت. برای غلبه بر این چالش، مصاحبه‌ها در زمان‌های مختلف و مکان‌هایی چون پارک و مساجد انجام شد که با برنامه‌های روزانۀ زنان هماهنگ بود تا مشارکت برابر جنسیتی تضمین شود. این رویکرد با پیشنهادهای Calderón-Fajardo & Rodríguez-Rodríguez (2024) برای کاهش موانع جنسیتی در پژوهش‌های میدانی همخوانی دارد. این یافته‌ها نشان‌دهندۀ تأثیر ساختارهای اجتماعی بر مشارکت زنان است و نیاز به سیاست‌گذاری‌های جنسیت‌محور را برجسته می‌کند.

تحلیل مضمون‌محور نشان داد موانع فرهنگی در زنان، بیشتر به نقش‌های سنتی (مانند مراقبت از خانواده) مرتبط بود؛ درحالی‌که موانع مردان، بیشتر اقتصادی (مانند کمبود بودجه) بود. این تفاوت‌ها با یافته‌های Zelezny et al. (2000) هم‌راستاست که نشان‌دهندۀ تأثیر نقش‌های جنسیتی بر رفتارهای زیست‌محیطی است؛ برای مثال، زنان به دلیل مسئولیت‌های خانگی، کمتر فرصت مشارکت در پروژه‌های بزرگ حفاظتی داشتند، اما در فعالیت‌های محلی مانند بازیافت و آموزش فعال‌تر بودند.

جدول 8: مشخصات دموگرافیک و معیارهای انتخاب مصاحبه‌شوندگان (بخش کیفی)

Table (8): Demographic Characteristics and Selection Criteria of Interviewees (Qualitative Section)

مثلث‌بندی^[1] داده‌ها

مثلث‌بندی داده‌های کمّی و کیفی نشان‌دهندۀ انسجام فراوان یافته‌هاست. ادراک زیاد زنان در بخش کمی (M = 4.27) با نگرانی آن‌ها از کاهش منابع آب در بخش کیفی همخوانی دارد. همچنین مشارکت بیشتر زنان در کنشگری اجتماعی (M = 3.92) با فعالیت آن‌ها در برنامه‌های محلی زنان تأیید شد. رابطۀ مثبت بین ادراک و مشارکت (r = 0.56) نیز با مضامین کیفی (مانند نیاز به آموزش و موانع فرهنگی) هم‌راستاست. این انسجام نشان‌دهندۀ اعتبار زیاد یافته‌ها و پشتیبانی قوی از چارچوب نظری پژوهش است.

تحلیل‌های کیفی همچنین نشان داد زنان به دلیل نقش‌های بازتولید اجتماعی انگیزۀ بیشتری برای مشارکت در فعالیت‌های زیست‌محیطی دارند؛ اما موانع فرهنگی و ساختاری این انگیزه را محدود می‌کند. درمقابل، مردان به دلیل تمرکز بر نقش‌های اقتصادی، بیشتر به موانع مالی اشاره کردند. این یافته‌ها بر نیاز به سیاست‌گذاری‌های جنسیت‌محوری تأکید می‌کند که موانع فرهنگی و اقتصادی را به‌طور همزمان رفع کند.

بحث و نتیجه‌گیری

این پژوهش با هدف بررسی تأثیر نقش‌های جنسیتی بر ادراک مخاطرات اقلیمی و مشارکت در کنشگری اجتماعی مرتبط با گردشگری پایدار در مناطق کویری شرق استان اصفهان شامل ورزنه، خور و بیابانک، و نائین انجام شد. نتایج این پژوهش نشان‌دهندۀ تفاوت‌های جنسیتی قابل‌توجه در ادراک مخاطرات اقلیمی و مشارکت در فعالیت‌های گردشگری پایدار است.

تفاوت‌های جنسیتی در ادراک مخاطرات اقلیمی

یافته‌های این پژوهش تأیید می‌کند زنان در مناطق کویری اصفهان به دلیل نقش‌های بازتولید اجتماعی مانند مدیریت منابع آب و غذا مخاطرات اقلیمی نظیر خشک‌سالی را با شدت بیشتری درک می‌کنند (عبداللهی و همکاران، 1395؛ Di Chiro, 2008). این یافته‌ها با نظریۀ اکوفمینیسم سازگار است که بر ارتباط عمیق‌تر زنان با محیط‌زیست به دلیل نقش‌های اجتماعی آن‌ها تأکید دارد (Mohanty et al., 2018). زنان به سبب احساس مسئولیت بیشتر نسبت به نسل‌های آینده نگرانی عمیق‌تری به تخریب اکوسیستم‌های کویری نشان می‌دهند که با یافته‌های Skanavis & Sakellari (2008) و Terry (2009) همخوانی دارد. درمقابل، مردان بیشتر بر جنبه‌های اقتصادی و زیرساختی مانند کاهش درآمد کشاورزی یا کمبود امکانات گردشگری تمرکز دارند که با نتایج Dadvar-Khani & Ghanian (2016) هم‌راستا است. این تفاوت‌های جنسیتی در ادراک مخاطرات اقلیمی ضرورت سیاست‌گذاری‌های محلی با تمرکز بر نیازهای جنسیتی خاص را برجسته می‌کند.

مشارکت جنسیتی در کنشگری اجتماعی و گردشگری پایدار

نتایج این مطالعه تأیید می‌کند زنان در فعالیت‌های مرتبط با حفاظت از محیط‌زیست و گردشگری پایدار مانند آموزش‌های زیست‌محیطی و مدیریت اقامتگاه‌های بوم‌گردی مشارکت فعال‌تری دارند که با نظریۀ بازتولید اجتماعی و نقش زنان در حفظ منابع طبیعی سازگار است ( Di Chiro, 2008; Skanavis & Sakellari, 2008)؛ بااین‌حال، موانع ساختاری مانند کمبود زیرساخت‌ها، دسترسی محدود به آموزش و کلیشه‌های جنسیتی که زنان را به نقش‌های خانگی محدود می‌کند، مشارکت آن‌ها را در تصمیم‌گیری‌های محلی کاهش داده است که با یافته‌های Calderón-Fajardo & Rodríguez-Rodríguez (2024) و Hosseini et al. (2023) همخوانی دارد. درمقابل، مردان در فعالیت‌های اقتصادی مانند مدیریت زیرساخت‌های گردشگری یا کشاورزی نقش پررنگ‌تری ایفا می‌کنند؛ اما کمتر در ابتکارات زیست‌محیطی غیررسمی مشارکت دارند که با نتایج Dadvar-Khani & Ghanian (2016) هم‌راستا است. این یافته‌ها با نظریۀ عدالت اقلیمی سازگار است که بر ضرورت رفع نابرابری‌های جنسیتی برای دستیابی به پایداری تأکید دارد ( Terry, 2009; Nelson et al., 2002).

ظرفیت‌ها و چالش‌های گردشگری پایدار در مناطق کویری

یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد تفاوت‌های جنسیتی در ادراک مخاطرات اقلیمی و کنشگری اجتماعی نقش مهمی در توسعۀ گردشگری پایدار در مناطق کویری شرق اصفهان (ورزنه، خور و بیابانک، و نائین) دارد. زنان به دلیل مسئولیت‌های خانگی مانند مدیریت آب و غذا ادراک بیشتری از خشک‌سالی و کاهش منابع آب دارند و در فعالیت‌های غیررسمی مانند بازیافت و آموزش‌های زیست‌محیطی مشارکت بیشتری نشان می‌دهند که این نکته با یافته‌های Skanavis & Sakellari (2008) و Zelezny et al. (2000) همخوانی دارد. مردان به دلیل تمرکز بر فعالیت‌های اقتصادی مانند کشاورزی و مدیریت زیرساخت‌های گردشگری، بیشتر بر تأثیرات اقتصادی تغییرات اقلیمی مانند کاهش درآمد تأکید دارند ((Dadvar-Khani & Ghanian, 2016. موانع فرهنگی مانند کلیشه‌های جنسیتی و کمبود منابع مالی، مشارکت زنان را در تصمیم‌گیری‌های محلی و گردشگری پایدار محدود کرده است (Calderón-Fajardo & Rodríguez-Rodríguez, 2024; MacGregor, 2009). مناطق کویری شرق اصفهان با جاذبه‌هایی مانند تپه‌های شنی و نمکزارها ظرفیت فراوانی برای گردشگری پایدار دارند؛ اما فشار بر منابع طبیعی و کمبود زیرساخت‌ها این ظرفیت را تهدید می‌کند (Norouzi & Moradi, 2019; Eshraghi .et al., 2017). همچنین یافته‌ها نشان می‌دهد تقویت مشارکت زنان ازطریق آموزش هدفمند و تعاونی‌های محلی می‌تواند به کاهش چالش‌ها و ارتقای توسعۀ پایدار کمک کند؛ مشروط بر رفع موانع فرهنگی و مالی. این نتایج ضرورت سیاست‌گذاری‌های جنسیت‌محور را برای کاهش نابرابری‌ها و تقویت حفاظت از اکوسیستم‌های کویری تأکید می‌کند.

پیامدهای سیاستی و توصیه‌ها

براساس یافته‌های پژوهش، سیاست‌های گردشگری پایدار در مناطق کویری شرق اصفهان باید تفاوت‌های جنسیتی را در ادراک مخاطرات اقلیمی و کنشگری اجتماعی در نظر بگیرد تا از تشدید نابرابری‌های جنسیتی جلوگیری و عدالت زیست‌محیطی تقویت شود. زنان به دلیل مسئولیت‌های خانگی مانند مدیریت آب و غذا ادراک بیشتری از خشک‌سالی و کاهش منابع آب دارند و در فعالیت‌های غیررسمی مانند بازیافت و آموزش‌های زیست‌محیطی مشارکت بیشتری نشان می‌دهند؛ درحالی‌که مردان، بیشتر بر تأثیرات اقتصادی تغییرات اقلیمی مانند کاهش درآمد تمرکز دارند. این تفاوت‌ها که ریشه در نقش‌های سنتی جنسیتی دارد، ضرورت سیاست‌گذاری‌های جنسیت‌محور را نشان می‌دهد. برای تقویت مشارکت زنان برنامه‌های آموزشی زیست‌محیطی و گردشگری با تمرکز بر توانمندسازی آنان پیشنهاد می‌شود؛ زیرا آموزش‌های هدفمند می‌تواند نقش فعال زنان را در حفاظت از اکوسیستم‌های کویری و تصمیم‌گیری‌های محلی افزایش دهد. علاوه‌براین، توسعۀ زیرساخت‌های گردشگری مانند مراکز اقامتی و حمل‌ونقل باید با مدیریت پایدار منابع طبیعی همراه باشد تا فشار بر اکوسیستم‌های شکننده کاهش یابد و مشارکت مردان نیز تقویت شود. ادغام دیدگاه‌های اکوفمینیستی در سیاست‌گذاری با تأکید بر ارتباط عمیق‌تر زنان با محیط‌زیست به دلیل نقش‌های اجتماعی می‌تواند حفاظت از اکوسیستم‌ها و توسعۀ گردشگری پایدار را بهبود بخشد. ایجاد فضاهای گردشگری که فرصت‌های برابر را برای زنان فراهم کند نیز می‌تواند موانع فرهنگی مانند کلیشه‌های جنسیتی و محدودیت‌های خانگی را کاهش دهد و همان‌طورکه Honggang & Fan(2024) پیشنهاد کرده‌اند، به توسعۀ عادلانه‌تر منجر شود.

جمع‌بندی و جهت‌گیری‌های آینده

این پژوهش نشان داد نقش‌های جنسیتی به‌طور قابل‌توجهی بر ادراک مخاطرات اقلیمی و مشارکت در کنشگری اجتماعی در مناطق کویری شرق اصفهان تأثیر می‌گذارد. زنان به دلیل نقش‌های بازتولید اجتماعی نگرانی بیشتری در قبال تغییرات اقلیمی دارند و در فعالیت‌های زیست‌محیطی مشارکت فعال‌تری نشان می‌دهند؛ درحالی‌که مردان بر جنبه‌های اقتصادی تمرکز دارند. بااین‌حال، موانع ساختاری و کلیشه‌های جنسیتی مشارکت زنان را محدود می‌کند و توسعۀ پایدار را با چالش مواجه می‌سازد. پیشنهاد می‌شود پژوهش‌های آینده بر توسعۀ مدل‌های محلی برای توانمندسازی زنان در گردشگری پایدار تمرکز کنند و تأثیر فناوری‌های دیجیتال مانند سامانه‌های آنلاین بر مشارکت جنسیتی در این مناطق بررسی شود. بدون توجه به تفاوت‌های جنسیتی، سیاست‌های گردشگری ممکن است «ناکافی، ناعادلانه و ناپایدار» باقی بماند. این مطالعه با ارائۀ شواهد بومی سعی کرده است که به برطرف‌کردن شکاف‌های پژوهشی موجود کمک کند و زمینه را برای سیاست‌گذاری‌های عادلانه‌تر در مناطق کویری فراهم نماید.

[1] Triangulation