مدل ساختاری پایستگی تحصیلی بر اساس اشتیاق تحصیلی و انگیزۀ پیشرفت با نقش میانجی سرزندگی تحصیلی

یکی از مهم­ترین دغدغه‌های نظام آموزشی هر جامعه‌ای موفقیت تحصیلی دانش­آموزان آن جامعه است (Putwain et al., 2020). مدرسه به عنوان نهاد مهم نظام آموزشی تأثیری کارآمد را در تحقق اهداف آموزشی و تربیتی دانش­آموزان به عهده دارد و موفقیت این نهاد وابسته به عملکرد مساعد فراگیران است (Muhonen et al., 2018). یکی از ساختارهایی که در مسیر تحصیلی دانش‌آموزان حائز اهمیت است و در حل مشکلات تحصیلی به آنها کمک می‌کند، پایستگی تحصیلی^[1] است (Colmar et al., 2019). پایستگی تحصیلی به مقاومت و رویارویی دانش‌آموزان در روبه­روشدن با موانع تحصیلی اشاره دارد تا فراگیران بتوانند نتایجی مطلوب در زمینۀ تحصیلی کسب کنند (Datu & Yang, 2021) و بازخورد مثبت و سازنده به ناملایمات تحصیلی است. همچنین، به توانایی دانش‌آموزان برای چیره‌شدن و غلبه‌کردن بر مشکلات تحصیلی دلالت می‌کند (Putwain et al., 2020). در واقع، این سازه جزو روان‌شناسی مثبت­نگر است که با توجه به پرورش نقاط قوت فرد به‌جای نقاط ضعف، زمینۀ رشد دانش­آموزان را فراهم می­کند و روند حرکت آنان را به سمت فرایندهای مثبت در زندگی تحصیلی همچون مشارکت بیشتر در کلاس و داشتن اعتمادبه‌نفس تقویت می­کند و از آن به عنوان راهبرد و عاملی برای مقابله با مشکلات و چالش­های تحصیلی یاد می­شود (Martin, 2013).

 به عبارت دیگر، پایستگی تحصیلی پاسخی مثبت و سازنده به موقعیت­های چالش­زا مانند دشواری درس­ها، فشار امتحان، بازخوردهای منفی در ارتباط معلم و شاگرد و تنش­­های موجود در مدرسه است (Putwain et al., 2020). تعدادی از دانش‌آموزان در مواجهه با این چالش­ها عملکرد خود را حفظ می­کنند و با موفقیت آنها را پشت سر می‌گذراند، ولی تعدادی از آنها دچار تنش می‌شوند و عملکرد آنها افت خواهد کرد (Martin & Marsh, 2020). همچنین، این سازه به یادگیری بهتر و موفقیت هرچه بیشتر دانش­آموزان کمک می‌کند و یکی از عامل‌های ایجاد انگیزش، پشتکار و درگیری تحصیلی آنهاست (Hirvonen et al., 2020).

بنا بر مطالب بیان‌شده، پایستگی تحصیلی نقشی مهم و تأثیرگذار در رشد و موفقیت تحصیلی دانش­آموزان دارد، اما خود این سازه تحت تأثیر عواملی مختلف از جمله انعطاف­پذیری شناختی و خودپندارۀ تحصیلی (خاورزمینی و حبیبی کلیبر، 1401)، برنامه­ریزی و خودکارآمدی تحصیلی (Martin et al., 2010) و احساس تعلق و حمایت ادراک‌شده (Bostwick et al., 2022) است. علاوه بر عوامل یادشده، درگیری رفتاری-عاطفی و اشتیاق تحصیلی^[2] نیز تأثیری مستقیم بر آن دارد (Thomas & Allen, 2021).

  اشتیاق تحصیلی به تمایل دانش‌آموزان برای صرف زمان و انرژی مناسب برای انجام فعالیت‌های تحصیلی اطلاق می­شود تا به موفقیت و نتیجۀ مطلوب و مدنظر خود دست یابند (Perkmann et al., 2021). در واقع، این سازه میزان درگیرشدن و شور و اشتیاق دانش‌آموزان در فعالیت‌های تحصیلی را نشان خواهد داد (Granziera et al., 2022) و به عنوان سرمایل روان‌شناختی فراگیران، با راهبردهای موفقیت­های تحصیلی در پیوند است و منجر به افزایش خوش­بینی تحصیلی می‌شود (Salmela‐Aro et al., 2021).

با توجه به دیدگاه فردریکز و همکاران، اشتیاق تحصیلی یک ساختار چندبُعدی است که شامل سه بُعد رفتاری، شناختی و عاطفی^[3] است (Fredericks et al., 2004). بُعد رفتاری آن بر رفتارهای سازنده در مسیر تحصیلی، انجام تکالیف درسی و مشارکت فعال در فعالیت­های مدرسه اشاره دارد، بُعد عاطفی دربرگیرندۀ احساسات، هیجانات و تمایلات دانش­آموزان به فضای مدرسه و بُعد شناختی شامل استفاده از راهبردهای شناختی و حل ­مسئله برای یادگیری فعالیت­های کلاسی است (Wang et al., 2015). این متغیر رابطه‌ای مستقیم با پایستگی تحصیلی دارد و دانش‌آموزانی که نسبت به تحصیل و مدرسه شوق و اشتیاق دارند، در مسیر تحصیل خود استقامت و پایداری بیشتری از خود نشان خواهند داد (Thomas & Allen, 2021). در این راستا، نتایج پژوهش پرکمن و همکاران بیانگر آن است که اشتیاق تحصیلی یکی از پیش­شرط‌های لازم برای پایستگی تحصیلی است (Perkmann et al., 2021). همچنین، مرور پژوهش­های آزادیان بروجردی و همکاران (Azadianbojnordi et al., 2022) و جعفری و عبدی زرین (1400)، نیز نشان داد اشتیاق تحصیلی تأثیری معنادار بر پایستگی تحصیلی دارد و می­تواند پیش­بینی­کنندۀ مناسب آن باشد.

در کنار اشتیاق تحصیلی، انگیزۀ پیشرفت^[4] نیز به عنوان متغیر تأثیرگذار و مرتبط با پایستگی تحصیلی بیان شده است (Datu & Yang, 2021) و از آن به عنوان میل و رغبت درونی برای به اتمام رساندن یک کار و تکلیف همراه با موفقیت و دست­یافتن به درجه­ای از شایستگی در کار و تحصیل یاد شده است (Kalaja et al., 2009). دانش‌آموزانی که دارای انگیزۀ پیشرفت بیشتری هستند، تمایل زیادی برای به پایان رساندن تحصیل، کار و دست‌یابی به اهداف خود دارند و در پایان، موفقیت لازم در فرایند یادگیری کسب می­کنند (McEwan & Goldenberg, 1999). بنابراین، انگیزۀ پیشرفت می‌تواند بر عملکرد و پایستگی تحصیلی دانش­آموزان تأثیرگذار باشد.

مرور پژوهش­های مختلف بیانگر آن بود که اشتیاق تحصیلی و انگیزۀ پیشرفت علاوه بر اینکه بر پایستگی تحصیلی (Datu & Yang, 2021) تأثیر می‌گذارند، بر سرزندگی تحصیلی[5] نیز مؤثر هستند (Martin & Marsh, 2020). سرزندگی تحصیلی به عنوان حال‌وهوای یادگیرندگان برای حل و برطرف‌کردن مشکلات تحصیلی تعریف می‌شود و به پاسخ‌ها و نحوۀ مواجهۀ دانش­آموزان با مشکلات و چالش‌های تحصیلی اشاره دارد (یعقوبی و همکاران، 1401). دانش‌آموزانی که سرزندگی تحصیلی زیادی دارند، مشارکت و همکاری آنها در مدرسه بیشتر است و تلاش و کوشش بیشتری را از خود نشان می‌دهند و به مدرسه و تحصیل علاقه بیشتری دارند (Eleje et al., 2024). شواهد ترکیبی از این پژوهش‌ها نشان می‌دهد سرزندگی تحصیلی بیانگر یک ظرفیت ضروری است که دانش­آموزان را قادر می‌سازد تا با موفقیت، ناکامی‌ها و دشواری‌های تحصیلی را پشت سر بگذارند (عباسی و همکاران، 1394). در واقع، سرزندگی تحصیلی زمینه را برای مشارکت در کلاس، داشتن پشتکار بیشتر در مواجهه با مشکلات تحصیلی، پیشرفت تحصیلی و استقامت و بردباری فراگیران فراهم می­کند (Putwain & Wood, 2023).

مطالعۀ پیشینۀ پژوهشی‌ نشان می­دهد علاوه بر دو متغیر اشتیاق تحصیلی و انگیزۀ پیشرفت که بستری را برای افزایش صبر، بردباری و پایداری دانش­آموزان در مقابل شرایط تنش­زا ایجاد می­کنند، سرزندگی تحصیلی نیز در این فرایند و در رابطۀ بین این متغیرها نقشی مؤثر دارد ( جعفری و عبدی­زرین، 1400)؛ به ­طوری ­که اشتیاق تحصیلی و انگیزۀ پیشرفت بر سرزندگی تحصیلی دانش­آموزان تأثیر می­گذارند (Granziera et al., 2024) و سرزندگی تحصیلی نیز بر پایستگی تحصیلی مؤثر است (صابری و همکاران، 1400؛ Putwain & Wood, 2023). بنابراین، با توجه به مطالب بیان‌شده، به نظر می‌رسد سرزندگی تحصیلی می‌تواند نقش میانجی و واسطه­ای را در تأثیر اشتیاق تحصیلی و انگیزۀ پیشرفت بر پایستگی تحصیلی فراگیران ایفا کند.

 در مجموع، از آنجا که دانش­آموزان در معرض تنش‌های طاقت‌فرسای دوران تحصیل قرار دارند و ممکن است سلامت روانی و جسمانی آنها در معرض خطر قرار گیرد و حتی تحصیل خود را رها کنند، پایستگی تحصیلی از اهمیتی ویژه‌ برخوردار است. مرور پیشینۀ پژوهشی نشان داد پژوهشی یافت نشد که این متغیرهای مهم و تأثیرگذار بر پایستگی تحصیلی را در قالب مدلی جامع و با در نظر گرفتن روابط میانجی آنها در دانش‌آموزان بررسی کند و خلأ پژوهشی محسوسی در این زمینه به ویژه در منابع داخلی وجود دارد؛ بنابراین، این پژوهش با هدف مدل­یابی ساختاری پایستگی تحصیلی بر اساس اشتیاق تحصیلی و انگیزۀ پیشرفت با نقش میانجی سرزندگی تحصیلی در دانش‌آموزان انجام شد. در شکل (1) مدل مفهومی پژوهش حاضر ارائه شده است.

شکل 1: مدل مفهومی پژوهش

Figure 1: Conceptual model of the research

روش

این پژوهش از نوع توصیفی-همبستگی بود و روابط بین سازه­های مدل پیشنهادی با استفاده از روش مدل­یابی معادلات ساختاری تجزیه‌وتحلیل شد. جامعۀ آماری پژوهش حاضر شامل دانش‌آموزان مقطع متوسطۀ دوم شهر سنندج در سال تحصیلی 1402-1403 بود. حجم نمونۀ آماری با استفاده از نرم‌افزار G-POWER و با در نظر گرفتن آلفای 01/0، توان آزمون 99/0، اندازۀ اثر 10/0، و با وجود 2 متغیر پیش‌بین و 5 درصد افت آزمودنی، 334 نفر تعیین شد که به روش در دسترس انتخاب شدند. برای جمع‌آوری داده‌ها، بعد از گرفتن مجوزهای لازم، پرسشنامه­های پایستگی تحصیلی، انگیزۀ پیشرفت، اشتیاق تحصیلی و سرزندگی تحصیلی بین نمونۀ پژوهش پخش شدند؛ به طوری که یک‌سوم از پرسشنامه‌ها به صورت آنلاین و بقیه به صورت حضوری توزیع شدند. داشتن رضایت آگاهانه برای شرکت در پژوهش به عنوان پیش­شرط اصلی و معیار ورود به پژوهش در نظر گرفته شد و ناقص پُرشدن پرسشنامه­ها و پرت‌بودن داده­ها به عنوان معیارهای خروج از پژوهش لحاظ شدند. در این پژوهش، تمامی اصول اخلاقی از جمله اصل رازداری، رضایت آگاهانه و محرمانه‌ماندن اطلاعات شرکت‌کنندگان رعایت شد. برای تجزیه‌وتحلیل داده­ها از آمار توصیفی، آزمون همبستگی پیرسون و مدل‌یابی معادلات ساختاری با نرم‌افزارهای Spss-26 و Amos-26 استفاده شد. توزیع جمعیت­شناختی نمونۀ مورد پژوهش به این شرح بود: 145 نفر (41/43درصد) پسر و 189 نفر (58/56درصد) دختر بودند. 41/43 درصد در پایۀ دهم، 23/32 درصد در پایۀ یازدهم و 35/23 درصد در پایۀ دوازدهم بودند. میانگین و انحراف معیار دامنۀ سنی آنها (04/17 و 69/1±) و میانگین و انحراف معیار معدل تحصیلی شرکت­کنندگان (045/17 و 08/1±) بود. در ادامه، ابزارهای پژوهش معرفی خواهند شد.

ابزار سنجش

پرسشنامۀ پایستگی تحصیلی (ABS)^[6]: در این پژوهش، از پرسشنامۀ پایستگی تحصیلی مارتین و مارش (Martin  & Marsh, 2008) استفاده شد که دارای 6 پرسش است که به صورت طیف 5گزینه‌ای از کاملاً مخالفم (نمرۀ 1) تا کاملاً موافقم (نمرۀ 5) طراحی شده است. بالاترین نمره 30 و پایین­ترین نمره 6 است. نمرۀ بالا نشان‌دهندۀ پایستگی بیشتر است. مارتین و مارش (Martin  & Marsh, 2008) در پژوهش خود پایایی این پرسشنامه را با استفاده از آلفای کرونباخ 89/0 و روایی آن را با روش تحلیل عاملی تأییدی محاسبه کردند و بار عاملی پرسش‌ها را بین 66/0 تا 75/0گزارش کردند. در ایران، کریمی قرطمانی (1391) پایایی آن را از طریق آلفای کرونباخ 87/0 و روایی آن را با روش ملاکی و همبسته‌بودن آن با پرسشنامۀ اشتیاق تحصیلی 56/0 گزارش کرد. در پژوهش ربیعی (1394) نیز پایایی آن با روش آلفای کرونباخ 70/0 گزارش شد. در پژوهش حاضر، پایایی این ابزار با استفاده از آلفای کرونباخ 78/0 به دست آمد.

پرسشنامۀ‌ اشتیاق تحصیلی (AEQ)^[7]: پرسشنامۀ یادشده توسط فردریکز و همکاران (Fredericks et al., 2004) ساخته شد. این پرسشنامه دارای 15 پرسش است و سه خرده‌مقیاس رفتاری، عاطفی و شناختی[8] است. مقیاس رفتاری شامل پرسش‌های 1 تا 5، مقیاس عاطفی شامل پرسش‌های 6 تا 10 و مقیاس شناختی شامل پرسش‌های 11 تا 15 است. پاسخ هر یک از این گویه‌ها نمرات 1 تا 5 را در بر می‌گیرد که به صورت طیف 5گزینه‌ای (1 = هرگز تا 5 = همیشه) است. پرسش‌های 2، 4، و 6 به صورت معکوس نمره­گذاری می‌شوند. کمترین نمره 15 و بیشترین نمره 75 است. نمرات بالاتر بیانگر اشتیاق تحصیلی بیشتری هستند. فردریکز و همکاران (Fredericks et al., 2004) ضریب پایایی این مقیاس را 86/0 محاسبه کرده‌اند. روایی نسخۀ اصلی این پرسشنامه با روش تحلیل عاملی تأییدی و اکتشافی در حد متعادل و مطلوب گزارش شده است. در ایران، عباسی و همکاران (1394) پایایی را با روش ضریب آلفای کرونباخ 70/0 گزارش کردند و روایی این پرسشنامه در پژوهش آنها توسط سه نفر از اساتید حوزل علوم ­تربیتی تأیید شد. در پژوهش حاضر نیز پایایی این ابزار با استفاده از آلفای کرونباخ برای کل پرسشنامه 78/0 به­ دست آمد.  

پرسشنامۀ انگیزۀ پیشرفت (AMT)^[9]:  پرسشنامۀ یادشده توسط هرمنس (Hermans, 1970) تدوین شد. این پرسشنامه 29 پرسش دارد. جملات مربوط به پرسش‌ها ناقص و دارای 4 گزینه هستند. بر اساس شدت انگیزه از زیاد به کم و از کم به زیاد به آنها نمره داده می‌شود. نمره‌گذاری با توجه به 9 ویژگی انجام می‌شود. این 9 ویژگی شامل میزان و حد آرزوی فرد، انگیزۀ شدید، مقاومت بسیار در رویارویی با تکالیف دشوار، میل به تلاش دوبارۀ انجام تکالیف ناقص، توجه به زمان، آینده‌نگربودن، ملاک‌های انتخاب دوست و همکار، بازشناسی از طریق عملکرد خوب در کار و انجام کارها به نحو احسن می‌شوند. نمره­گذاری به این پرسشنامه به صورت طیف 4گزینه­ای شامل الف) نمرۀ 1، ب) نمرۀ 2، پ) نمرۀ 3 و ت) نمرۀ 4 است. دامنۀ تغیرات نمرات این پرسشنامه از 29 تا 116 است. در پژوهش هرمنس (Hermans, 1970)، ضرایب روایی و پایایی مؤلفه­ها در دامنه‌ای بین30/0 تا 57/0 محاسبه شد. در ایران، شکرکن و همکاران (1385) ضریب اعتبار پرسشنامه را با روش آلفای کرونباخ 78/0 گزارش کرده‌اند. در پژوهش حاضر نیز پایایی پرسشنامۀ انگیزۀ پیشرفت با استفاده از آلفای کرونباخ برای کل پرسشنامه 81/0 به ­دست آمد.  

پرسشنامۀ سرزندگی تحصیلی (AVQ)^[10]: این پرسشنامه توسط مارتین و مارش (Martin & Marsh, 2006) طرح‌ریزی شد و شامل 9 ماده است که پاسخ­ها بر مبنای مقیاس 7 گزینه‌ای از 1 (کاملاً مخالف) و 7 (کاملاً موافق) نمره­گذاری می‌شوند. کمترین نمره 9 و بیشترین نمره 63 است. نمرات بالاتر بیانگر سرزندگی تحصیلی بیشتری هستند. در پژوهش مارتین و مارش (Martin & Marsh, 2006)، ضریب آلفای کرونباخ به‌دست‌آمده برابر 80/0 و ضریب بازآزمایی برابر 68/0 بود. در ایران، این پرسشنامه توسط دهقانی‌زاده و حسین چاری (1391) با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ با حذف مادۀ 8، برابر 80/0 و ضریب بازآزمایی برابر 73/0 محاسبه شد. همچنین، و دهقانی‌زاده و حسین چاری (1391)  ساختار عاملی (روایی سازه) این پرسشنامه را با استفاده از تحلیل مؤلفۀ اصلی با چرخش متعامد واریماکس در سطح گویه تأیید کردند. در پژوهش حاضر نیز پایایی پرسشنامۀ سرزندگی تحصیلی با استفاده از آلفای کرونباخ برای کل پرسشنامه 83/0 به ­دست آمد.  

یافته‌ها

در جدول (1)، ویژگی­های توصیفی متغیرهای پژوهش شامل میانگین و انحراف معیار همراه با ضرایب همبستگی بین متغیرهای انگیزۀ پیشرفت و مؤلفه­های آن، اشتیاق تحصیلی و مؤلفه­های آن و سرزندگی تحصیلی با پایستگی تحصیلی ارائه شده‌اند. با توجه به این جدول، ضریب همبستگی مؤلفه­های انگیزۀ پیشرفت شامل میزان و حد آرزوی فرد (315/0= rو05/0 >p)، انگیزۀ شدید (496/0= rو01/0 >p)، مقاومت بسیار در رویارویی با تکالیف دشوار (481/0= rو01/0 >p)، میل به تلاش دوبارۀ انجام تکالیف ناقص (477/0= rو01/0 >p)، توجه به زمان (359/0= rو01/0 >p)، آینده‌نگربودن (470/0= rو01/0 >p)، ملاک‌های انتخاب دوست و همکار (408/0= rو01/0 >p)، بازشناسی از طریق عملکرد خوب در کار (483/0= rو01/0 >p) و انجام کارها به نحو احسن (456/0= rو01/0 >p)، همچنین انگیزۀ پیشرفت کلی (441/0= r و 01/0 >p)، مؤلفه­های اشتیاق تحصیلی شامل مؤلفۀ رفتاری (501/0= rو01/0 >p)، مؤلفۀ عاطفی (407/0= rو01/0 >p) و مؤلفۀ شناختی (542/0= rو01/0 >p)، همچنین اشتیاق تحصیلی کلی (483/0= rو01/0 >p) و سرزندگی تحصیلی (457/0= r و01/0 >p) با پایستگی تحصیلی مثبت و معنا­دار بود. ضرایب یادشده بیانگر رابطۀ مستقیم و معنادار این متغیرها با پایستگی تحصیلی بود.

جدول 1: ماتریس همبستگی متغیرهای پژوهش

Table 1: Correlation matrix of research variables

قبل از تجزیه‌وتحلیل مدل‌یابی روی داده‌ها، پیش‌فرض‌های لازم اجرا شدند که یکی از آن پیش‌فرض‌ها آزمون کولموگروف-اسمیرنوف بود که بر اساس آن، مقدار شاخص z برای همۀ متغیرهای پژوهش بین 1 تا 95/1 و سطح معنا­داری آنها بیشتر از 05/0 بود. پیش­فرض بعدی آماره­هـای چـولگی و کشیدگی بود. در پژوهش حاضر، دامنآ چـولگی و کشیدگی متغیرهای پژوهش بین 2- تا 2+ بـود؛ بنابراین، داده­هـا از این نظر نرمال بودند. برای بررسـی اسـتقلال خطاهـا از آزمـون دوربـین-واتسون استفاده شد که میزان آن 73/1 بـه دست آمد که نشان از مستقل‌‌بودن خطاهاست.

برای بررسی برازش مدل در معادلات ساختاری، ابتدا شاخص­های تخمین مدل و تحلیل ضرایب مسیر و بارهای عاملی بررسی می‌شوند و سپس تجزیه‌وتحلیل ضرایب و تفسیر یافته‌ها انجام می­شود. در پژوهش حاضر، از شاخص‌های مقدار خی دو^[11]، مقدار خی دو بر درجۀ آزادی (X2/df)، شاخص ریشۀ میانگین مربعات خطای برآورد^[12]، شاخص ریشۀ میانگین مربعات باقی‌مانده^[13]، شاخص برازش هنجارشده^[14]، شاخص برازش افزایشی^[15]، شاخص توکر و لویس^[16]، شاخص برازش تطبیقی^[17] و شاخص برازش مقتصد هنجارشده^[18] استفاده شد که برای RMR و RMSEA مقدار 08/0 و کمتر از آن خوب و مقدار 06/0 و کمتر از آن مطلوب است. در رابطه با شاخص‌های نسبی هم‌ مقدار 90/0 و بالاتر از آن مناسب است (Kline, 2023). در جدول (2)، شاخص‌های برازش مدل بیان شده‌اند. این شاخص­ها با توجه به معیارهای بیان‌شده، دارای برازش مطلوب و قابل قبول با داده‌های پژوهشی هستند و مدل مفهومی پژوهش تأیید می‌شود.

جدول 2: شاخص­های برازش مدل پژوهش بعد از اصلاح

Table 2: Fit indices of the research model after modification

در شکل (2)، مدل ساختاری ارتباط بین اشتیاق تحصیلی و انگیزۀ پیشرفت با پایستگی تحصیلی و نقش میانجی سرزندگی تحصیلی در دانش­آموزان مقطع متوسطۀ دوم در حالت استاندارد و بعد از اصلاح آمده است.

شکل 2: آزمون کل مدل پژوهش در حالت استاندارد بعد از اصلاح

Figure 2: Test of the entire research model in standard mode after modification

در تأیید الگوی مدل، علاوه بر بررسی شاخص‌های برازش کلی مدل، پارامترهای ضرایب استاندارد، مقدار T، خطای استاندارد و سطح معناداری برای هر یک از مسیرهای علی نیز بررسی شد که نتایج آن در جدول (3) آمده است.­­ بر اساس این نتایج، انگیزۀ پیشرفت (001/0> p و 337/0=β)، اشتیاق تحصیلی (01/0> p و 331/0=β) و سرزندگی تحصیلی (05/0> p و 246/0=β) بر پایستگی تحصیلی اثری مثبت و معنادار دارند. انگیزۀ پیشرفت (001/ > p و 283/0=β) و اشتیاق تحصیلی (001/0> p و 648/0=β) بر سرزندگی تحصیلی  اثری مثبت و معنادار دارند.

جدول 3: اثرات مستقیم بین متغیرهای پژوهش

Table 3: Direct effects between the variables of the research

علاوه بر بررسی اثرات مستقیم، در جدول (4) اثرات غیرمستقیم و میانجی با استفاده از آزمون بوت­استراپ[19] نیز بررسی شده است. بر اساس این نتایج، اثر غیرمستقیم انگیزۀ پیشرفت (05/0> p و 070/0=β) بر پایستگی تحصیلی با نقش میانجی سرزندگی تحصیلی معنادار است. همچنین، اثر غیرمستقیم اشتیاق تحصیلی (05/0> p و 159/0=β) بر پایستگی تحصیلی با نقش میانجی سرزندگی تحصیلی معنادار است.

جدول 4: ضرایب و معناداری اثرات متغیرهای پژوهش به‌ طور غیرمستقیم

Table 4: Coefficients and significance of the effects of research variables indirectly

بحث و نتیجه‌گیری

پژوهش حاضر با هدف برازش مدل­یابی ساختاری پایستگی تحصیلی بر اساس اشتیاق تحصیلی و انگیزۀ ‌پیشرفت با نقش میانجی سرزندگی تحصیلی در دانش‌آموزان مقطع متوسطۀ دوم شهر سنندج انجام شد. یافته‌های این پژوهش بیانگر آن بود که مدل­یابی ساختاری پایستگی تحصیلی بر اساس متغیرهای پژوهش دارای برازش مطلوب بود. در این زمینه، نتایج این پژوهش با نتایج پژوهش­های صابری و همکاران (1400)، جعفری و عبدی زرین (1400)، مارتین و ماش (Martin & Marsh, 2020)، پوتوین و همکاران (Putwain et al., 2020)، لی و همکاران (Lei et al, 2022) و داتو و یانگ (Datu & Yang, 2021) به صورت غیرمستقیم هم­راستاست.

در تبیین نظری این یافته، می­توان بیان کرد پایستگی تحصیلی به صورت ویژه به داشتن ارزیابی مطلوب از مسیر تحصیلی و داشتن استقامت در مقابل دشواری‌های و موانع پیشرو در زمینه تحصیلی اشاره دارد (Putwain et al., 2020). این سازۀ مهم در زمینۀ تحصیلی تحت تأثیر اشتیاق تحصیلی و انگیزۀ پیشرفت قرار می­گیرد؛ به صورتی که با تقویت شور و اشتیاق دانش­آموزان، پذیرش دشواری‌ها و استقامت آنها در شرایط ­دشوار افزایش خواهد یافت (Thomas & Allen, 2021). در نتیجۀ این فرایند، میزان پایستگی دانش­آموزان نیز بهبود خواهد یافت. همچنین، تأثیر اشتیاق تحصیلی و انگیزۀ پیشرفت زمینۀ تقویت و بهبود سرزندگی تحصیلی را ایجاد خواهد کرد و با تقویت سرزندگی تحصیلی، میزان پایستگی نیز به طبع آن افزایش خواهد یافت. بنابراین، مدل اشتیاق تحصیلی و انگیزۀ پیشرفت با نقش میانجی سرزندگی تحصیلی واریانس بیشتر از پایستگی تحصیلی را پیش­بینی خواهد کرد و نتایج کلی مدل نیز گواه این تبیین است.

در ادامه، دربارۀ یافته­های اثرات مستقیم و غیرمستقیم متغیرهای پژوهش بحث می­شود. یکی از نتایج پژوهش بیانگر تأثیر مثبت و معنادار اشتیاق تحصیلی بر پایستگی دانش‌آموزان بود. نتایج این بخش از پژوهش با نتایج پژوهش‌های وانگ و هافکینز (Wang & Hofkens, 2020)، توماس و آلن (Thomas & Allen, 2021) و  پاتوین و وود (Putwain & Wood, 2023) هم‌سو بود. برای تبیین این یافته، می­توان اشاره کرد با افزایش اشتیاق دانش‌آموزان به فعالیت‌های تحصیلی‌شان، احتمال حفظ تلاش‌ها و تعهد آنها به آموزش بیشتر می‌شود. این رابطۀ مثبت نشان می‌دهد اشتیاق تحصیلی فقط یک وضعیت منفعل نیست، بلکه عامل فعال در تعیین موفقیت دانش‌آموزان است. دانش‌آموزان مشتاق تمایل دارند زمان و تلاش بیشتری برای تحصیل خود سرمایه‌گذاری کنند که این امر توانایی آنها را در غلبه بر چالش‌ها، تمرکز بر اهداف بلندمدت و پایداری در مواجهه با دشواری‌های تحصیلی افزایش می‌دهد. این یافته اهمیت تقویت اشتیاق تحصیلی در محیط‌های آموزشی را برجسته می‌کند. بنابراین، اشتیاق که معمولاً با 

مشارکت عاطفی، شناختی و رفتاری مشخص می‌شود، نقشی حیاتی در پایدارماندن و پایستگی تحصیلی ایفا می‌کند و به عنوان پیش‌بین کلیدی برای پایستگی تحصیلی در نظر گرفته می­شود. یافته­های این پژوهش نیز گواه این تبیین است.

یافتۀ دیگر این پژوهش بیانگر تأثیر مثبت و معنادار انگیزۀ پیشرفت بر پایستگی تحصیلی دانش‌آموزان بود. در این زمینه، نتایج این پژوهش با نتایج حاصل از پژوهش‌های داتو و یانگ (Datu & Yang, 2021)،  وانگ و ایکلس (Wang & Eccles, 2013) و آیدین و میکو (Aydın & Michou, 2020) هم‌خوانی دارد. انگیزۀ پیشرفت که به عنوان نیروی محرکه برای دست‌یابی به موفقیت و دست‌یابی به اهداف تعریف می‌شود، نقشی مهم در مسیر تحصیلی دانش‌آموزان ایفا می‌کند (Datu & Yang, 2021). چندین مکانیسم می‌توانند همبستگی مثبت انگیزۀ پیشرفت با پایستگی تحصیلی را توضیح دهند. دانش‌آموزانی که انگیزۀ پیشرفت زیادی دارند، معمولاً اهدافی مشخص تعیین می‌کنند و از راهبردهای خودتنظیمی استفاده می‌کنند که به آنها کمک می‌کنند تا بر اهداف بلندمدت مانند اتمام تحصیلات تمرکز کنند (Wang & Eccles, 2013). انگیزۀ پیشرفت همچنین با خودکارآمدی، یا باور به موفقیت، ارتباطی نزدیک دارد. زمانی که دانش‌آموزان به توانایی خود در دست‌یابی به موفقیت تحصیلی باور دارند، احتمال بیشتری وجود دارد که حتی در مواجهه با موانع نیز به تلاش‌های خود ادامه دهند. دانش‌آموزانی که انگیزۀ زیادی برای پیشرفت دارند، نه فقط اهدافی روشن و قابل دست‌یابی تعیین می‌کنند، بلکه از راهبردهایی مؤثر برای پیگیری این اهداف استفاده می‌کنند. یکی از این راهبردها مدیریت زمان و تمرکز بر وظایف مهم است که به آنها کمک می‌کند تا از استرس‌های تحصیلی و چالش‌های روزمره عبور کنند. از سوی دیگر، انگیزۀ پیشرفت با حمایت اجتماعی و ارتباطات مثبت با معلمان و هم‌کلاسی‌ها نیز در ارتباط است (Aydın & Michou, 2020). وقتی دانش‌آموزان از محیط‌های حمایت‌کننده بهره‌مند می‌شوند، احتمال پایستگی تحصیلی آنها افزایش می­یابد. علاوه بر این، انگیزۀ پیشرفت می‌تواند به بهبود مهارت‌های حل­ مسئله و خلاقیت در دانش‌آموزان کمک کند. این مهارت‌ها باعث می‌شوند دانش‌آموزان بتوانند به ‌طور مستقل مشکلات را تحلیل کنند و به راه‌حل‌هایی مناسب برای آنها دست بیابند. در مجموع، انگیزۀ پیشرفت می‌تواند به تقویت حس خوداتکایی و اعتمادبه‌نفس کمک کند که هر دو در افزایش پایستگی تحصیلی نقش دارند.

 یافتۀ دیگر این پژوهش بیانگر تأثیر مثبت و معنادار سرزندگی تحصیلی بر پایستگی تحصیلی دانش‌آموزان بود. نتایج این یافته با نتایج حاصل از پژوهش‌ تاربتسکی و همکاران (Tarbetsky et al., 2017) به صورت غیرمستقیم هم‌سو بود. رابطۀ بین سرزندگی تحصیلی و پایستگی تحصیلی حوزه‌ای مهم در روان‌شناسی آموزشی است. سرزندگی تحصیلی به سطح تمایل و مشارکتی اشاره دارد که دانش‌آموزان نسبت به تلاش‌های آموزشی خود نشان می‌دهند و شامل جنبه‌های عاطفی و انگیزشی است. از سوی دیگر، پایستگی تحصیلی تعهد یک فراگیر برای ادامۀ مسیر آموزشی خود با وجود چالش‌ها و موانع را در بر می­گیرد. برای درک دینامیک‌های بین سرزندگی تحصیلی و پایستگی، ضروری است تا بحث را در نظریه‌های روان‌شناختی مرتبط بیان کرد. نظریه خودتعیینی معتقد است انگیزۀ درونی عاملی اساسی در پایستگی است (Tarbetsky et al., 2017). زمانی که دانش‌آموزان احساس خودمختاری و شایستگی می‌کنند، بیشتر احتمال دارد سطوحی بالاتر از سرزندگی را نشان دهند که به نوبۀ خود  منجر به پایستگی بیشتر می­شود. همچنین، نظریۀ رفتار برنامه‌ریزی‌شده پیشنهاد می‌کند نگرش‌ها، هنجارهای ذهنی و کنترل ادراک‌شده بر نیت‌های دانش‌آموزان برای ادامۀ تحصیل تأثیر می‌گذارند (Datu & Yang, 2021). این چارچوب نظری بر اهمیت پرورش محیطی تأکید می‌کند که سرزندگی تحصیلی را تقویت کند و در نتیجه، تعهد تحصیلی دانش‌آموزان و توانایی آنها در غلبه بر موانع را افزایش دهد. دانش‌آموزانی که سطوحی بالاتر از اشتیاق و مشارکت را نشان می‌دهند، بیشتر به اهداف تحصیلی خود پایبند می‌مانند، و حتی در مواجهه با چالش‌ها، می‌توانند از سرزندگی تحصیلی به عنوان ظرفیت روان‌شناختی استفاده کنند. بنابراین، یافته‌های کنونی به جمع‌آوری شواهدی در راستای اهمیت پرورش سرزندگی تحصیلی برای ترویج پایستگی در دانش‌آموزان مقطع متوسطۀ دوم کمک می‌کند.

سایر نتایج این پژوهش بیانگر نقش معنادار سرزندگی تحصیلی به عنوان متغیر میانجی بین اشتیاق تحصیلی با پایستگی بود. به‌ عبارت ‌دیگر، اشتیاق تحصیلی بر پایستگی تحصیلی از طریق سرزندگی تحصیلی در دانش‌آموزان مقطع متوسطۀ دوم اثر غیرمستقیم معناداری داشت. نتایج این یافته با نتایج حاصل از پژوهش‌های وانگ و ایکلس (Wang & Eccles, 2013) و فرویلند و وارل (Froiland & Worrell, 2016) هم‌سو بود. در تبیین این یافته، می­توان بیان کرد اشتیاق تحصیلی یک ساختار چندبُعدی است که دانش‌آموزان را به مشارکت در فعالیت‌های آموزشی خود ترغیب می‌کند. این مفهوم شامل عوامل درونی، مانند علاقۀ شخصی، لذت از یادگیری و عوامل بیرونی از جمله پاداش‌ها و شناخت‌ها می‌شود. زمانی که دانش‌آموزان سطوحی بالا از اشتیاق تحصیلی را تجربه می‌کنند، بیشتر احتمال دارد که تلاش بیشتری در تحصیلات خود صرف کنند، از چالش‌ها عبور کنند و در نهایت به موفقیت‌های تحصیلی دست یابند (Froiland & Worrell, 2016). با این حال، صرفاً داشتن اشتیاق کافی نیست تا پایستگی را تضمین کند. پایستگی در زمینۀ تحصیلی به ظرفیت فرد برای بازگشت از شکست‌ها، حفظ تمرکز و ادامۀ تلاش برای رسیدن به اهداف اشاره دارد. نقش سرزندگی تحصیلی به ‌عنوان یک عامل میانجی بین اشتیاق و پایستگی در این زمینه حائز اهمیت است. سرزندگی تحصیلی حس انرژی و اشتیاق نسبت به یادگیری تعریف می‌شود که می‌تواند به طرزی جالب ‌توجه بر نحوۀ درک و پاسخ دانش‌آموزان به چالش‌های تحصیلی تأثیر بگذارد. دانش‌آموزانی که در تحصیلات خود انرژی و مشارکت زیادی دارند، بیشتر احتمال دارد که پایستگی را نشان دهند؛ زیرا آنها منابع عاطفی و روان‌شناختی لازم برای مقابله با مشکلات را دارند (Wang et al., 2015). علاوه بر این، سرزندگی تحصیلی می‌تواند به ‌عنوان یک سپر در برابر استرس و اضطرابی عمل کند که معمولاً در پی تقاضاهای تحصیلی وجود دارد. زمانی که دانش‌آموزان احساس انرژی و اشتیاق نسبت به یادگیری خود دارند، بهتر می‌توانند فشارهای تحصیلی را مدیریت کنند و نگرشی مثبت حفظ کنند. این حالت عاطفی مثبت نه فقط عملکرد تحصیلی آنها را بهبود می‌بخشد، بلکه به سلامت کلی آنها نیز کمک می‌کند. در نهایت، این یافته‌ بر روابط پیچیدۀ بین اشتیاق تحصیلی، پایستگی و سرزندگی در میان دانش‌آموزان مقطع متوسطۀ دوم تأکید می‌کند. تأثیر غیرمستقیم اشتیاق تحصیلی بر پایستگی از طریق سرزندگی تحصیلی اهمیت پرورش یک محیط یادگیری جذاب و حمایتی را نمایان می‌کند. با اولویت‌بندی راهکارهایی که هر دو مؤلفۀ اشتیاق و سرزندگی را تقویت می‌کنند، معلمان می‌توانند دانش‌آموزان را در مواجهه با چالش‌های مسیر آموزشی خود با پایستگی توانمند کنند.

یافتۀ دیگر پژوهش حاضر حاکی از تأثیر معنادار انگیزۀ پیشرفت بر پایستگی تحصیلی با نقش میانجی سرزندگی تحصیلی در دانش‌آموزان بود. نتایج این یافته با نتایج حاصل از پژوهش وانگ و هافکینز‌ (Wang & Hofkens, 2020) هم‌سو بود. انگیزۀ پیشرفت به عوامل داخلی و خارجی اشاره دارد که دانش‌آموزان را به دنبال‌کردن موفقیت تحصیلی سوق می‌دهند. این ماهیت چندوجهی انگیزه نقشی مهم در تعیین چگونگی رویکرد دانش‌آموزان به تحصیل و پایداری آنها در مواجهه با چالش‌ها ایفا می‌کند (Thomas & Allen, 2021). از سوی دیگر، پایستگی تحصیلی به توانایی دانش‌آموزان در مقابلۀ مؤثر با شکست‌ها و چالش‌های تحصیلی اشاره دارد. این مفهوم نه فقط به توانایی بازگشت به حالت اولیه بعد از مشکلات اشاره دارد، بلکه شامل استفاده از این تجربیات به عنوان فرصتی برای رشد نیز می‌شود (Putwain et al., 2020). سرزندگی تحصیلی که به عنوان انرژی و شوقی تعریف می‌شود که دانش‌آموزان به تلاش‌های تحصیلی خود می‌آورند، به عنوان یک پیوند حیاتی بین انگیزه و پایستگی عمل می‌کند. رابطۀ غیرمستقیم بین انگیزۀ پیشرفت و پایستگی تحصیلی از طریق سرزندگی تحصیلی پیچیدگی تجربیات دانش‌آموزان در محیط‌های آموزشی را برجسته می‌کند. دانش‌آموزانی که انگیزۀ پیشرفت دارند معمولاً سطوحی بالاتر از سرزندگی تحصیلی را نشان می‌دهند که به نوبۀ خود توانایی آنها را برای مقابله با چالش‌ها و موانع تقویت می‌کند. این رابطه به ‌ویژه در زمینۀ تحصیلات متوسطه حائز اهمیت است که دانش‌آموزان با فشارها و انتظارات تحصیلی بیشتری مواجه هستند. درک این رابطه به معلمان اجازه می‌دهد تا مداخلاتی هدفمند را توسعه دهند که انگیزه و سرزندگی را پرورش دهند و در نهایت پایستگی را افزایش دهند. با ایجاد محیط‌های یادگیری حمایتی و جذاب، معلمان می‌توانند دانش‌آموزان را با مهارت‌ها و نگرش‌های لازم برای موفقیت تحصیلی و مدیریت پیچیدگی‌های سفرهای آموزشی خود تجهیز کنند. با این کار، آنها به توسعۀ نسلی از یادگیرندگان مقاوم کمک می‌کنند که قادر به مواجهه با چالش‌ها با اعتمادبه‌نفس و عزم هستند.

در مجموع، این مطالعه مدلی از پایستگی تحصیلی را روشن کرد که به نقش‌ اشتیاق تحصیلی و انگیزۀ پیشرفت اشاره داشت و همچنین، سرزندگی تحصیلی را به ‌عنوان متغیر میانجی شناسایی کرد. این مدل بر تعامل پیچیده بین ساختارهای روان‌شناختی و بر لزوم تدوین راهبردهای آموزشی تأکید داشت که انگیزه و اشتیاق درونی را تقویت می‌کنند. علاوه بر این، نقش‌ میانجی سرزندگی تحصیلی را برجسته نشان داد. وقتی دانش‌آموزان حس سرزندگی در تحصیلات خود را تجربه می‌کنند، بیشتر به مواد درسی خود مشغول می‌شوند و این موضوع به افزایش پایداری در مواجهه با چالش‌های تحصیلی منجر خواهد شد. در نهایت، مدل پایستگی تحصیلی ارائه‌‌شده در این مطالعه بینش‌هایی ارزشمند برای معلمان و سیاست‌گذاران فراهم می‌کند که با اولویت‌بندی توسعۀ اشتیاق و انگیزۀ تحصیلی، همراه با پرورش سرزندگی تحصیلی در مؤسسه‌های آموزشی، می‌توانند دانش‌آموزان را به‌خوبی برای موفقیت در یک فضای آموزشی پیچیده‌تر تجهیز کنند. این رویکرد جامع نه‌ فقط از رشد فردی دانش‌آموزان حمایت می‌کند، بلکه به هدف کلی ایجاد یادگیرندگان مقاوم و توانمند کمک می‌کند که برای مواجهه با چالش‌های آینده با اعتمادبه‌نفس و عزم راسخ آماده هستند.

هر پژوهشی با محدودیت­هایی همراه است. از محدودیت‌های پژوهش حاضر می­توان به این امر اشاره کرد که گستردگی دامنۀ سنی آزمودنی­ها (19-16) ممکن است نتایج پژوهش را تحت تأثیر قرار دهد؛ بنابراین، پیشنهاد می­شود در پژوهش­های آتی موضوع پژوهش در گروه­های سنی بالاتر اجرا و نتایج آن مقایسه شود تا تأثیر عامل سن بر نتایج مشخص شود. عدم تفکیک جنسیتی در این پژوهش ممکن است تعمیم یافته­ها را محدود کند. در این راستا، پیشنهاد می­­شود ارتباط میان پایستگی تحصیلی با اشتیاق تحصیلی، انگیزۀ پیشرفت و سرزندگی تحصیلی بر اساس عامل جنسیت بررسی شود. همچنینف بررسی مؤلفه­های متغیرها به غنای پژوهش در این زمینه کمک می­کند؛ بنابراین، در پژوهش­های آتی پیشنهاد می‌شود تأثیر این مؤلفه­ها به صورت دقیق در مدل­یابی معادلات­ساختاری بر پایستگی تحصیلی بررسی شود. علاوه بر موارد بالا، لازم است نقش مشارکت والدین در پرورش اشتیاق تحصیلی و پایستگی در دانش‌آموزان و اثر فعالیت‌های فوق‌برنامه بر سرزندگی تحصیلی و انگیزۀ کلی برای موفقیت دانش‌آموزان بررسی شود. همچنین، توسعۀ برنامه‌های آموزشی برای معلمان پیشنهاد می‌شود که بر راهبردهای ترویج اشتیاق تحصیلی و پایستگی در کلاس تمرکز دارند.

 تعارض منافع

نویسندگان این پژوهش هیچ‌گونه تعارض منافعی ندارند.

تشکر و قدردانی

در پایان، از تمام افراد شرکت‌کننده در این پژوهش تشکر و قدردانی می‌شود.

[1] academic buoyancy

[2] academic engagement

[3] behavioral, cognitive & emotional

[4] Achievement motivation

[5] Academic vitality

[6] Academic Buoyancy Questionnaire

[7] Academic Engagement Questionnaire

[8] Behavioral, Emotional and Cognitive

[9] Achievement Motivation Questionnaire

[10] Academic Vitality Questionnaire

[11] Chi-square

[12] Root Mean Squared Error of Approximation

[13] Root Mean Squared Residual

[14] Normed Fit Index

[15] Incremental Fit Inde

[16] Tucker-Lewis Index

[17] Comparative Fit Index

[18] Parsimonious Normal Fit Index

[19] Bootstrap