تأثیر فرهنگ‌ سازمانی بر کیفیت گزارشگری مالی: رویکرد تجزیه‌وتحلیل متنی

فرهنگ سازمانی به ‌منزلۀ مجموعه‌ای از ارزش‌ها، هنجارها، باورها و شیوه‌های مشترک در یک سازمان، نقش محوری در شکل‌دهی نحوۀ تفکر، تصمیم‌گیری و عملکرد کارکنان ایفا می‌کند (; Gray,1988 Afzali, 2023). این پدیده که از آن به‌ عنوان «شخصیت» یک سازمان یاد می‌شود، نه فقط لایه‌های داخلی سازمان (مانند فرایندهای عملیاتی، رهبری و رفتار کارکنان) را تحت تأثیر قرار می‌دهد، بلکه پیامدهای آن در ساختارهای حاکمیتی و رویکردهای افشای مالی نیز بازتاب می‌یابد (O'Reilly & Chatman, 1996 Do & Ngo, 2023; ). فرهنگ سازمانی در قالب سیستم کنترل داخلی غیررسمی عمل می‌کند و می‌تواند از طریق نهادینه‌سازی اخلاق، ارتقای شفافیت و ایجاد فضای اعتماد، پیشران بهبود کیفیت گزارشگری مالی باشد. در مقابل، فرهنگ‌های ضعیف ممکن است ناکارآمدی، مدیریت سود یا حتی تقلب را به دنبال داشته باشند و کیفیت گزارشگری مالی را به خطر اندازند (Avi, 2022  Do & Ngo, 2023; Kim & Sun, 2024; ). همچنین، فرهنگ سازمانی می‌تواند بر عملکرد حسابرسان مستقل هم تأثیرگذار باشد (مرادی و جودکی، 1402) و بسته به محیط فرهنگی شرکت از منظر همکاری‌گرایی و یکپارچگی کارکنان و شرکت، می‌تواند باعث کاهش حق‌الزحمه و تلاش حسابرسی شود (Chen et al., 2022)  یا حتی ریسک حسابرسی را افزایش دهد و باعث افزایش حق‌الزحمه شود (Li et al., 2025).

کیفیت گزارشگری مالی سنگ بنای حاکمیت شرکتی و کلید اصلی جلب‌ اعتماد ذی‌نفعان تلقی می‌شود (Gatea & Jarad, 2021). گزارش‌های مالی با کیفیت زیاد نه فقط باید به استانداردهای قانونی مانند استانداردهای بین‌المللی گزارشگری مالی پایبند باشند، بلکه باید بیانگر تصویری منصفانه و دقیق از وضعیت مالی شرکت باشند تا امکان تصمیم‌گیری آگاهانه را برای سرمایه‌گذاران و سایر ذی‌نفعان فراهم کنند (ثقفی و عرب‌مازار یزدی، 1389؛Do & Ngo, 2023 Gierusz & Koleśnik, 2019; ). در عین‌ حال، پیچیدگی محیط‌های کسب‌وکار امروزی و گسترۀ رسوایی‌های شرکتی در سطح بین‌المللی اهمیت سازوکارهای فرهنگی را در پیشگیری از مدیریت سود یا افشاهای گمراه‌کننده دوچندان می‌کند (Bhandari et al., 2022).

ارتباط بین فرهنگ سازمانی و کیفیت گزارشگری مالی را می‌توان از منظر چندین نظریۀ حسابداری و مدیریت بهتر درک کرد. نظریۀ نهادی بیان می‌کند سازمان‌ها شیوه‌های خود، از جمله گزارشگری مالی، را با هنجارها و انتظارها محیط نهادی خود هم‌سو می‌کنند (DiMaggio & Powell, 1983). فرهنگ سازمانی، به‌ عنوان مجموعه‌ای از ارزش‌ها و هنجارهای مشترک، نقشی مهم در شکل‌دهی این شیوه‌ها، به ‌ویژه از نظر انطباق با استانداردهای نظارتی و ملاحظه‌های اخلاقی ایفا می‌کند (Scott, 2008). نظریۀ نمایندگی بر نقش عوامل فرهنگی در کاهش مشکل‌های نمایندگی تأکید دارد، به‌ طوری ‌که ارزش‌های فرهنگی مانند شفافیت و رفتار اخلاقی می‌توانند احتمال دست‌کاری مالی توسط مدیران را کاهش دهند (Jensen & Meckling, 1976). در همین حال، نظریۀ اقتضایی بیانگر این است که سیستم‌های گزارشگری مالی باید با محیط خارجی و عناصر فرهنگی داخلی هم‌سو باشند و این امر نشان می‌دهد انطباق‌پذیری شیوه‌های حسابداری ممکن است بسته به جهت‌گیری فرهنگی سازمان متفاوت باشد (Lawrence & Lorsch, 1967). در نهایت، نظریۀ ابعاد فرهنگی هافستد تأثیر فرهنگ ملی و سازمانی بر فرایندهای تصمیم‌گیری، از جمله گزارشگری مالی را برجسته می‌کند. برای مثال، فرهنگ‌هایی که با اجتناب از عدم اطمینان زیاد مشخص می‌شوند، ممکن است گزارشگری محافظه‌کارانه‌تری را تشویق کنند، در حالی ‌که فرهنگ‌هایی با فاصلۀ قدرت کم می‌توانند کنترل مالی غیرمتمرکزتری را تقویت کنند (Hofstede, 1980). در مجموع، این نظریه‌ها بر تعامل پیچیده بین فرهنگ سازمانی و کیفیت گزارشگری مالی تأکید می‌کنند و نشان می‌دهند عوامل فرهنگی به طرزی جالب توجه جنبه‌های اخلاقی، راهبردی و عملیاتی افشای مالی را شکل می‌دهند.

پژوهش‌ها به‌تازگی نشان می‌دهند فرهنگ سازمانی به‌ طور نظام‌مند بر شفافیت، دقت و اخلاق در افشای مالی تأثیرگذار است (Avi, 2022 Do & Ngo, 2023; ). به ‌ویژه در چارچوب ارزش‌های رقابتی کامرون و کوئین، فرهنگ به ابعادی متنوع مانند همکاری، خلاقیت، کنترل و رقابت تفکیک می‌شود که هر یک به شکلی منحصربه‌فرد بر رفتارهای مالی شرکت اثر می‌گذارند. فرهنگ‌های متمرکز بر رقابت از طریق انضباط و نظارت دقیق، کیفیت گزارشگری مالی را ارتقا می‌دهند؛ حال آنکه فرهنگ‌های مبتنی بر همکاری، هرچند می‌توانند همدلی و روحیۀ کار تیمی را تقویت کنند، در صورت اهمال بر کنترل‌های داخلی و حاکمیتی، ممکن است به کیفیت گزارشگری مالی کمتر منجر شوند (Bhandari et al., 2022). کیفیت کم گزارشگری مالی انگیزۀ مدیران را برای استفاده از لحن مثبت در گزارش‌های سالانه افرایش می‌دهد (ثقفی و همکاران، 1401).

جهانی‌شدن و پذیرش روزافزون استانداردهای بین‌المللی گزارشگری مالی باعث شده است شرکت‌ها با الزام‌های استانداردسازی مواجه شوند؛ در حالی ‌که تفاوت‌های فرهنگی-اجتماعی می‌توانند در تفسیر و اجرای این استانداردها اختلال ایجاد کنند (Tran et al., 2021). در چنین شرایطی، پرورش فرهنگ سازمانی قوی به یک مزیت راهبردی تبدیل می‌شود که ضمن افزایش شفافیت و پاسخ‌گویی، امکان سازگاری بیشتر با تحول‌های مقرراتی و بازار را فراهم می‌کند (Rajabalizadeh, 2024 Zainal et al., 2024; ). گزارش مؤسسۀ حسابرسی دیلویت (Deloitte, 2016) نیز حاکی از آن است که درصدی جالب توجه از مدیران فرهنگ سازمانی را موتور محرک عملکرد مالی و ابزاری برای کاهش ریسک‌های گزارشگری می‌دانند؛ فقط درصدی اندک از آنها معتقد هستند به سطح مورد انتظار در فرهنگ سازمانی خود دست یافته‌اند. به همین ترتیب، انجمن حسابرسان خبرۀ داخلی انگلستان شرکت‌ها را تشویق می‌کند تا فرهنگ شرکت خود را حسابرسی کنند و معتفد هستند داشتن درکی از فرهنگ شرکت بهبود اخلاق، مدیریت ریسک و عملکرد کلی شرکت را به همراه دارد (Bhandari et al., 2022).

از منظر مقرراتی، نهادهای ناظر همچون کمیسیون بورس و اوراق بهادار آمریکا بارها بر اهمیت فرهنگ سازمانی در جلوگیری از نقض قوانین اوراق بهادار تأکید کرده‌اند. مری جو وایت، رئیس کمیسیون بورس و اوراق بهادار، در یک سخنرانی در دانشگاه استنفورد در سال 2014، اظهار داشت فرهنگ‌های سازمانی ناکارآمد عمدتاً علت فاحش‌ترین نقض قوانین اوراق بهادار هستند. مصادیق نقض گستردۀ مقررات و تخلفات مالی در شرکت‌هایی بزرگ همچون واله‌ا‌نت و توشیبا نشان می‌دهد ریشۀ بسیاری از این رسوایی‌ها را باید در خلأهای فرهنگی و ضعف در ارزش‌ها و باورهای سازمانی جست‌وجو کرد (Bhandari et al., 2022). این واقعیت بازاندیشی در رویکردهای مدیریتی را می‌طلبد؛ به ‌ویژه در بازارهایی نوظهور مانند ایران که با محدودیت‌های مقرراتی و فشارهای اجتماعی-اقتصادی مواجه هستند (Rajabalizadeh, 2024).

در مجموع، پیچیدگی و ابعاد چندگانۀ فرهنگ سازمانی در کنار اهمیت فزایندۀ کیفیت گزارشگری مالی آشکار می‌کند درک رابطۀ میان این دو برای بهبود شفافیت و ارتقای اعتماد ذی‌نفعان حیاتی است (Gierusz & Koleśnik, 2019). با در نظر گرفتن چارچوب ارزش‌های رقابتی و تمرکز بر ساختارهای فرهنگی خاص - همچون کنترل، همکاری، رقابت و خلاقیت - می‌توان مسیرهایی روشن برای ارتقای کیفیت گزارشگری مالی ترسیم کرد. از سوی دیگر، بهره‌گیری از ابزارهای تحلیلی نوین (مانند داده‌کاوی، تحلیل متن و تشخیص الکترونیکی حروف) افق‌هایی جدید برای شناسایی الگوهای زبانی و شاخص‌های رفتاری در گزارش‌های مالی می‌گشاید و ضمن پرکردن خلأهای پژوهشی، راهکارهای عملی برای مدیران و سیاست‌گذاران فراهم می‌آورد (Bhandari et al., 2022 Uchida & Kino, 2023; ). در چنین بستری، این پژوهش می‌کوشد با اتکا به نظریه‌های نوین و داده‌های تجربی، این موضوع را بررسی کند که فرهنگ سازمانی چگونه بر کیفیت گزارشگری مالی اثر می‌گذارد.

ساختار پژوهش در ادامه به این شرح است که ابتدا ادبیات موضوع و ابعاد فرهنگ سازمانی و نحوۀ اثرگذاری هر بُعد بر کیفیت گزارشگری مالی بررسی می‌شود. سپس در بخش سوم، روش‌شناسی پژوهش ارائه می‌شود و سپس در بخش چهارم، یافته‌ها ارائه و تحلیل می‌شود. در نهایت، در بخش آخر پژوهش، نتیجه‌گیری از یافته‌ها ارائه می‌شود.

مبانی‌ نظری و پیشینه پژوهش

فرهنگ سازمانی

در حالی‌ که هیچ تعریف دقیقی از آنچه فرهنگ سازمانی را تشکیل می‌دهد وجود ندارد، پژوهش‌های مبتنی بر فرهنگ معمولاً چندین عامل کلیدی را شامل می‌شوند، از جمله آداب و رسوم، سنت‌ها، درک، ایدئولوژی، ارزش‌ها، هنجارها، کدها و قوانین (Gorton et al., 2022 Linnenluecke & Griffiths, 2010; ). به طور کلی، فرهنگ سازمانی را می‌توان به ‌عنوان «مجموعه‌ای از هنجارها و ارزش‌هایی که به طور گسترده در سراسر سازمان به اشتراک گذاشته شده‌اند و مورد احترام هستند» تعریف کرد (O'Reilly & Chatman, 1996). برخلاف ارزش‌های عمیق فرهنگی ملی، فرهنگ سازمانی وابسته به مسیر است و می‌تواند توسط رویدادهای بزرگ شرکت شکل بگیرد (Weber et al., 1996).

فرهنگ سازمانی که شامل باورها و ارز‌ش‌هایی مشترک است که رفتار سازمانی را هدایت می‌کنند، می‌تواند تأثیری عمیق بر نتایج عملیاتی، راهبردی و مالی شرکت‌ها داشته باشد. اگرچه مفهوم فرهنگ سازمانی شامل ابعادی پیچیده‌ است، پیش‌فرض اساسی آن شامل دیدگاه‌ها، باورها، ارزش‌ها، ایدئولوژی‌ها و راهبردهای مدیریت سازمان است (Linnenluecke & Griffiths, 2010). فرهنگ سازمانی مأموریت، چشم‌انداز و ارزش‌های اصلی سازمان را شکل می‌دهد و می‌تواند به طرزی جالب توجه بر پویایی‌های درون یک شرکت و نحوۀ واکنش آن به محیط اطراف خود تأثیر بگذارد (Hasan et al., 2024).

چارچوب ارزش‌های رقابتی

چارچوب ارزش‌های رقابتی به‌ عنوان یک ابزار تحلیلی برای شناخت فرهنگ‌های سازمانی و ارزیابی اثربخشی آنها توسعه ‌یافته است. این چارچوب از پژوهش‌های پیشین در زمینۀ شاخص‌های اصلی سازمان‌های اثربخش به وجود آمده و به‌مرور برای پوشش طیفی وسیع از پدیده‌های سازمانی تکامل ‌یافته است. در هستۀ اصلی چارچوب ارزش‌های رقابتی، دو بُعد اصلی شناسایی می‌شوند: یکی بر اساس تأکید بر انعطاف‌پذیری و ابتکار، و دیگری بر اساس تمرکز بر ثبات و کنترل که در شکل (1) ارائه شده ‌است. این ابعاد منجر به چهار ربع مختلف می‌شوند که بیانگر فرهنگ‌های سازمانی متفاوت هستند: قبیله‌ای یا همکاری، کارآفرینی یا خلاقیت، بازار یا رقابت و سلسله‌مراتب یا کنترل. این تقسیم‌بندی به سازمان‌ها کمک می‌کند تا ارزش‌ها و ویژگی‌های فرهنگی خود را شناسایی و نقاط قوت و ضعف خود را در برابر رقبا بهتر ارزیابی کنند (Cameron & Quinn, 2011).

شکل 1: ساختار چارچوب ارزش‌های رقابتی (Fiordelisi & Ricci, 2014)

Figure 1: Structure of the competitive values framework (Fiordelisi & Ricci, 2014)

تأثیر این چارچوب بر سازمان‌ها از جنبه‌های مختلف به‌وضوح قابل مشاهده است. فرهنگ سازمانی در این چارچوب به طور مستقیم بر نگرش کارکنان و تمرکز عملیاتی کلی سازمان‌ها تأثیر می‌گذارد. برای ‌مثال، فرهنگ‌های قبیله‌ای که بر انسجام و کار تیمی تأکید دارند، معمولاً با روحیۀ بالای کارکنان و همکاری مؤثر همراه هستند، در حالی ‌که فرهنگ‌های رقابتی که بر رقابت تمرکز دارند، با افزایش بهره‌وری و کارایی بیشتر مرتبط هستند؛ بنابراین، شناخت و اجرای فرهنگ‌های مختلف سازمانی می‌تواند به ارتقای روحیۀ کارکنان و بهبود کارایی در سازمان‌ها منجر شود (Harris & Mason, 2022).

در نهایت، چارچوب ارزش‌های رقابتی بر اساس دو بُعد کلیدی درونی و بیرونی که به نحوۀ هماهنگی و تعامل سازمان‌ها با محیط داخلی و خارجی آنها اشاره دارند، تأثیر زیادی بر شکل‌دهی به راهبرد‌های سازمان‌ها دارد. سازمان‌هایی که بر تمرکز داخلی و هماهنگی تأکید دارند، معمولاً بر ثبات و یکپارچگی داخلی متمرکز هستند، در حالی که سازمان‌هایی که بر تعامل با محیط خارجی تمرکز دارند، مانند تویوتا و هوندا، راهبردهای خود را بر رقابت و تمایز در بازارهای جهانی متمرکز می‌کنند. این چارچوب به‌ عنوان ابزاری مؤثر در درک پویا‌های سازمانی و تصمیم‌گیری‌های راهبردی برای مقابله با چالش‌های رقابتی و بازارهای پویا عمل می‌کند (; ; ;Harris & Mason, 2022 Cameron & Quinn, 2011).

فرهنگ سازمانی و کیفیت گزارشگری مالی

کیفیت گزارشگری مالی ارزش گزارشگری مالی را تعیین می‌کند و به همین منظور، ارائۀ تعریفی روشن و کامل از کیفیت گزارشگری مالی یک تقاضای جهانی است. به طور کلی، ارائۀ گزارش‌های مالی باکیفیت که در تصمیم‌های سرمایه‌گذاری استفاده‌کنندگان و افزایش کارایی بازار تأثیرگذار باشند، ضرورت دارد (امیرآزاد و همکاران، 1397). کیفیت گزارشگری مالی نشان‌دهندۀ دقت، شفافیت و جامعیت صورت‌های مالی در نمایش وضعیت و عملکرد واقعی شرکت است (Dechow et al., 2010). رابطۀ مدیریت سود و احتمال تقلب با کیفیت گزارشگری مالی به‌شدت مورد توجه ادبیات حسابداری و مالی قرار گرفته است(Dechow et al., 2010 Healy & Wahlen, 1999; Bhandari et al., 2022;). مدیریت سود می‌تواند در چارچوب استانداردهای حسابداری (اقلام تعهدی) یا از طریق دست‌کاری واقعی فعالیت‌ها (تغییر در هزینه‌های تحقیق ‌و توسعه، تغییر زمان‌بندی مخارج سرمایه‌ای و غیره) اتفاق بیفتد (Roychowdhury, 2006). با شدت‌گرفتن این دست‌کاری‌ها، کیفیت گزارشگری مالی کاهش می‌یابد و اطلاعات افشاشده تصویری نامطمئن از سلامت اقتصادی شرکت ارائه می‌دهد. علاوه بر این، در شرایطی که فرهنگ سازمانی بستری مناسب برای فشار بیش‌ازحد مدیران یا خلأ‌های اخلاقی فراهم کند، احتمال تقلب در صورت‌های مالی افزایش می‌یابد (Wolfe & Hermanson, 2004 Carcello & Nagy, 2004;).

فرهنگ سازمانی نقش حیاتی در کیفیت گزارشگری مالی ایفا می‌کند. فرهنگ سازمانی به ارزش‌ها، باورها و هنجارهای مشترک اشاره دارد که بر رفتار و تصمیم‌گیری‌های کارکنان تأثیر می‌گذارند. این تأثیر در زمینه‌های مختلف، به ویژه در نحوۀ گزارش‌کردن و افشای اطلاعات مالی، به‌وضوح دیده می‌شود. شرکت‌هایی که فرهنگ اخلاقی و شفافیت را در اولویت قرار می‌دهند، معمولاً از کیفیت گزارشگری مالی بیشتری برخوردار هستند؛ زیرا این فرهنگ‌ها دستکاری‌های مالی را محدود می‌کنند و به شفافیت بیشتر در گزارش‌ها منجر می‌شوند (Do & Ngo, 2023). عملکرد مالی شرکت‌های عضو بورس اوراق بهادار تهران از فرهنگ سازمانی تأثیرپذیر بوده است. به عبارت دیگر، تغییر در فرهنگ سازمانی تأثیری مثبت بر عملکرد مالی داشته است (ملک حسینی و همکاران، 1400). علاوه بر این، شرکت‌هایی که فرهنگ رقابتی و مبتنی بر عملکرد دارند، تمایل دارند استانداردهای بالاتری در گزارشگری مالی ترویج کنند؛ زیرا در این فرهنگ‌ها پاسخ‌گویی و شفافیت مالی به عنوان شاخص‌های موفقیت سازمان شناخته می‌شوند (Bhandari et al., 2022). یافته‌های پژوهش فخاری و محمدی نشان می‌دهد تأثیر فرهنگ سازمانی بر کیفیت افشای اطلاعات شرکت‌ها یکسان نیست. آنها دریافتند سازگاری و رسالت‌مندی عواملی مهم در بهبود کیفیت افشا هستند، اما نتوانستند ارتباطی معنادار بین درگیرشدن در کار و انطباق‌پذیری با میزان و کیفیت افشای اطلاعات پیدا کنند (فخاری و محمدی، 1395). پژوهش انجام‌شده توسط ریاحی‌نژاد و توانگر نشان می‌دهد چندین عامل مرتبط با فرهنگ سازمانی، از جمله آینده‌گرایی، تساوی جنسیتی، قاطعیت، جمع‌گرایی (درون‌گروهی و برون‌گروهی) و نوع‌دوستی، تأثیری چشمگیر بر خوانایی گزارش‌های مالی شرکت‌ها دارند. با این حال، متغیرهایی مانند عملکردگرایی، اجتناب از عدم اطمینان و فاصلۀ قدرت ارتباطی معنادار با خوانایی این گزارش‌ها نداشتند (ریاحی‌نژاد و توانگر، 1401).

علاوه بر تأثیرهای داخلی، فرهنگ سازمانی به‌ طور غیرمستقیم تحت تأثیر عوامل گسترده‌تر، مانند فرهنگ ملی نیز قرار دارد. در برخی از مناطق، ویژگی‌های فرهنگی مانند فاصلۀ قدرت زیاد یا پیوندهای خانوادگی می‌توانند باعث کاهش کیفیت گزارشگری مالی شوند. برای مثال، در کشورهای عضو شورای همکاری خلیج‌فارس، فرهنگ قبیله‌ای یا همکاری‌گرا به عنوان عامل تضعیف‌کنندۀ اثربخشی نظارت‌های داخلی شناخته شده است (Baatwah et al., 2021). همچنین، فرهنگ سازمانی می‌تواند در زمان‌های فشار مالی به ‌عنوان محافظی در برابر شیوه‌های غیراخلاقی عمل کند. شرکت‌هایی 

که فرهنگ اخلاقی و یکپارچگی قوی دارند، تمایل بیشتری به حفظ دقت و شفافیت در گزارش‌های مالی دارند و این ویژگی به‌ ویژه در شرایط دشوار اقتصادی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند (Choi & Pae, 2011). فرهنگ سازمانی به‌تنهایی وجود ندارد و با حاکمیت، برنامه‌های راهبردی و عوامل خارجی تعامل دارد. شرکت‌هایی با حاکمیت اخلاقی قوی و شیوه‌های متنوع مدیریت تمایل دارند گزارش‌های مالی با کیفیت بیشتری تولید کنند. این شرکت‌ها تمایل کمتری به مدیریت سود دارند و در گزارشگری خود شفاف‌تر هستند و این امر ارتباط بین حاکمیت، اخلاق و فرهنگ را نشان می‌دهند (Labelle et al., 2010).

در حالی ‌که تأثیری جالب توجه از فرهنگ بر تمامی جنبه‌های رفتار قابل ‌انتظار است، چالش‌هایی عمده‌ در پژوهش در این زمینه وجود دارند که عمدتاً به تعریف فرهنگ و کمبود نمایه‌های قابل‌ سنجش برای اندازه‌گیری فرهنگ مربوط می‌شوند. در گذشته، مکتب تفکر اقتصاد کلاسیک به‌شدت به معادلات ریاضی برای توضیح معامله‌های اقتصادی متکی بود و هر مفهومی که نتوانست به اعداد اندازه‌گیری شود، به‌شدت با «تردید» روبه‌رو بود (Zingales, 2015). با این‌ حال، ناتوانی مدل‌های اقتصادی سنتی در توضیح واقعیت اقتصادی پژوهشگران را مجبور به جست‌وجوی توضیح‌های جایگزین کرد. در واقع، پیامدهای فرهنگ شرکتی به حدی وسیع است که فرهنگ شرکتی بر تمامی جنبه‌های یک شرکت تأثیر می‌گذارد، از جمله تصمیم‌گیری‌های اخلاقی (Audi et al. 2016)، عملکرد اقتصادی (Guiso et al., 2015)، رویه‌های حسابداری (Ji et al., 2017)، کیفیت گزارشگری پایداری (Atika & Simamora, 2024)، شفافیت گزارشگری مالی (Rajabalizadeh, 2024) و مقایسه‌پذیری صورت‌های مالی (Afzali, 2023) و سایر عوامل.

پژوهش رجبعلی‌زاده نشان داد ابعاد مختلف فرهنگ سازمانی شامل خلاقیت، رقابت، کنترل و همکاری، هر یک به طرزی معنادار باعث افزایش شفافیت گزارشگری مالی در شرکت‌های ایرانی می‌شوند. این یافته‌ها بیانگر آن است که تقویت هر یک از این ابعاد فرهنگی می‌تواند نقشی مؤثر در بهبود شفافیت و قابل ‌فهم بودن گزارش‌های مالی ایفا کند (Rajabalizadeh, 2024).

فرهنگ همکاری‌گرا و کیفیت گزارشگری مالی

فرهنگ مبتنی بر همکاری به سمت درون‌گرایی متمایل است و انعطاف‌پذیری را تشویق می‌کند، در حالی که کارکنان به رهبری اعتماد بیشتری دارند. ویژگی‌های این فرهنگ نشان می‌دهند سیستم سنتی چک و تعادل که فعالیت‌های فرصت‌طلبانۀ مدیریت و کارکنان را محدود می‌کند، به طرزی ضعیف اجرا می‌شود. تأکید بر عنصر انسانی و همکاری میان کارکنان باعث می‌شود مکانیسم‌های کنترل سنتی به طور مؤثر عمل نکنند. اگرچه فرهنگ همکاری توجه زیادی از سوی متخصصان و پژوهشگران جلب کرده است، چندین مطالعه نشان می‌دهند این فرهنگ لزوماً به عملکرد بهتر منجر نمی‌شود (Denison, 1990). اعتماد بیشتر میان کارکنان و مدیریت اجرای قوانینی که از یکپارچگی فرایند گزارشگری مالی محافظت می‌کنند را با چالش مواجه می‌کند. این استدلال‌ها با یافته‌های جولینو و همکاران هم‌راستا هستند که نشان داده‌اند در محیط‌هایی که مدیریت روابط نزدیک با کارکنان برقرار می‌کند، کارکنان بیشتر تمایل دارند دستورهای مدیریت را پیروی کنند و برآوردهایی برای افزایش سود ارائه دهند (Jollineau et al, 2012). حسابرسان نتیجه‌گیری می‌کنند کارکنان به ‌عنوان کنترل‌های غیررسمی عمل می‌کنند و رابطۀ نزدیک مدیر-کارمند باعث تضعیف این سیستم کنترلی می‌شود. به‌تازگی، پژوهشگران حسابداری نگرانی‌هایی دربارۀ ویژگی‌های غیرقابل‌مشاهده‌ای که استقلال هیئت‌مدیره را تحت تأثیر قرار می‌دهند، ابراز کرده‌اند. مدیرعامل‌ها که ارتباط «دوستانه» با «کمیتۀ حسابرسی» دارند، بیشتر احتمال دارد در عملیات گزارشگری مالی غیراخلاقی (مانند مدیریت سود) دخالت کنند. این سناریو بیشتر در فرهنگ‌های مبتنی بر همکاری مشاهده می‌شود؛ جایی که بر همکاری، کار تیمی، اعتماد و دوستی بین کارکنان تأکید زیادی می‌شود. بر اساس این استدلال‌ها، می‌توان انتظار داشت فرهنگ مبتنی بر همکاری با کیفیت گزارشگری مالی کمتری همراه باشد (Bhandari et al., 2022 Bruynseels & Cardinaels, 2014; ).

با این حال، استدلال‌های دیگری نیز وجود دارند که نشان می‌دهند فرهنگ مبتنی بر همکاری می‌تواند با کیفیت بیشتری از گزارشگری مالی همراه باشد. گرت و همکاران نشان دادند اعتماد به طور منفی با مدیریت سود مرتبط است؛ زیرا کارکنان بیشتر تمایل دارند اطلاعات را با مدیریت به اشتراک بگذارند که این امر منجر به برآوردها، قضاوت‌ها و ارزیابی‌های بهتر می‌شود (Garrett et al., 2014). یک مطالعل روان‌شناسی نشان داد اعتماد و نظارت در یک محیط تیمی هم‌زیستی دارند؛ به این معنا که افراد تمایل دارند در یک محیط همکارانه یکدیگر را نظارت کنند. این استدلال‌ها حاکی از آن است که کیفیت گزارشگری مالی در یک فرهنگ سازمانی مبتنی بر همکاری می‌تواند بیشتر باشد (De Jong & Dirks, 2012).

فرهنگ سازمانی مبتنی بر همکاری که با سطوح بالای اعتماد و کار تیمی مشخص می‌شود، هم مزایا و هم خطرهایی برای کیفیت گزارشگری مالی به همراه دارد. نظریۀ نمایندگی نشان می‌دهد اعتماد می‌تواند گاهی نظارت مؤثر را تضعیف کند؛ زیرا محیط‌های مشارکتی ممکن است شدت کنترل‌های سنتی مانند حسابرسی‌های داخلی و بررسی‌های مالی مستقل را کاهش دهند و احتمال مدیریت سود را افزایش دهند (Jensen & Meckling, 1976). از سوی دیگر، نظریۀ ذی‌نفعان بر این امر تأکید می‌کند که همکاری به ذی‌نفعان داخلی مانند کارکنان اولویت می‌دهد که ممکن است به کاهش توجه به ذی‌نفعان خارجی مانند سرمایه‌گذاران منجر شود (Freeman, 1984). این دوگانگی در دیدگاه‌های نظری پیچیدگی رابطۀ بین فرهنگ مبتنی بر همکاری و کیفیت گزارشگری مالی را نشان می‌دهد.

فرضیۀ اول: بین جهت‌گیری فرهنگ همکاری‌گرا و کیفیت گزارشگری مالی ارتباط وجود دارد.

فرهنگ کنترل‌گرا و کیفیت گزارشگری مالی

فرهنگ مبتنی بر کنترل‌گرایی به سمت درون‌گرایی متمایل است و بر پایداری تأکید می‌کند. تمرکز این فرهنگ بر بهبود فرایندهای داخلی به منظور دست‌یابی به کارایی، پیش‌بینی‌پذیری و انطباق بیشتر است (Hartnell et al., 2011). در شرکت‌های با فرهنگ کنترل‌گرای غالب، عملیات به صورت پایدار و ثابت انجام می‌شود که این امر پیش‌بینی تعهدها را آسان‌تر می‌کند و خطاها را در طول فرایند گزارشگری مالی کاهش می‌دهد. در مقابل، عملیات نوسانی ممکن است کیفیت سود را تحت تأثیر قرار دهد؛ پدیده‌ای که معمولاً در شرکت‌های با فرهنگ کنترل‌گرای کمتر مشاهده می‌شود. همچنین، ماهیت سلسله‌مراتبی فرهنگ کنترل‌گرا انتقال اطلاعات درون‌سازمانی را تسهیل کرده و به افزایش دقت گزارش‌های مالی می‌انجامد. این استدلال‌ها نشان می‌دهند کیفیت گزارشگری مالی در شرکت‌های با فرهنگ کنترل‌گرا بیشتر است (دیانتی‌دیلمی و طیبی، 1390؛ Rajgopal & Venkatachalam, 2011).

فرهنگ مبتنی بر کنترل‌گرایی بر مدیریت سلسله‌مراتبی تأکید دارد؛ جایی که مدیرعامل‌ها در رأس هرم سازمانی قرار دارند و اختیارهای آنها عمدتاً بدون مخالفت یا نظارت جدی پذیرفته می‌شوند. شرکت‌هایی که فرهنگ غالب آنها کنترل‌گراست، نسبت به فرهنگ‌های دیگر احتمال کمتری برای جایگزینی و تغییر مدیرعامل‌ها دارند (Fiordelisi & Ricci, 2014). تثبیت مدیرعامل ارتباطی مثبت با مدیریت سود دارد و برخی استدلال می‌کنند تثبیت مدیرعامل‌ها ممکن است کیفیت صورت‌های مالی را کاهش دهد (Larcker et al., 2007). در فرهنگ کنترل‌گرا، فقدان مکانیسم‌های حاکمیت شرکتی مناسب برای جایگزینی مدیرعامل‌ها وجود دارد و مدیرعامل‌ها تمایل دارند هیئت‌مدیرۀ خود را انتخاب کنند (Fiordelisi & Ricci, 2014). مشارکت مدیرعامل در انتخاب هیئت‌مدیره استقلال هیئت‌مدیره و مزایای نظارتی که کمیته‌های حسابرسی فراهم می‌کنند را کاهش می‌دهد که این امر منجر به کاهش کیفیت گزارشگری مالی می‌شود (Carcello et al., 2011). از آنجا که تثبیت مدیرعامل و فشار برای ارائۀ اثربخشی و کارایی در یک محیط کنترل‌گرا ممکن است احتمال فعالیت‌های مدیریت سود را افزایش دهد، می‌توان انتظار داشت کیفیت گزارشگری مالی در چنین فرهنگی کمتر باشد؛ زیرا مدیرعامل‌ها کنترل زیادی بر شرکت دارند. مقابله با دستورالعمل‌های مدیرعامل در این محیط دشوار است؛ زیرا مکانیسم‌های کنترل سنتی به ‌طور مؤثر عمل نمی‌کنند (Bhandari et al., 2022).

فرهنگ سازمانی کنترل‌گرا بر ثبات، مدیریت سلسله‌مراتبی و کارآمدی تأکید دارد که با پیش‌بینی‌های نظریۀ اثباتی حسابداری هم‌راستاست. نظریۀ اثباتی حسابداری بیان می‌کند شرکت‌ها سیاست‌هایی را برای کمینه‌کردن هزینه‌های نمایندگی اتخاذ می‌کنند و این امر نشان می‌دهد فرهنگ‌های متمرکز بر کنترل ممکن است از طریق پیش‌بینی‌پذیری و پایبندی به رویه‌های رسمی، کیفیت گزارشگری مالی را بهبود بخشند (Watts & Zimmerman, 1986). نظریۀ نهادی این دیدگاه را با تأکید بر نقش انطباق و فرایندهای ساختارمند در تأثیرگذاری بر رفتار سازمانی تقویت می‌کند (Di Maggio & Powell, 1983). با این حال، ماهیت سلسله‌مراتبی فرهنگ‌های کنترل‌گرا ممکن است به تثبیت مدیرعامل‌ها منجر شود که این موضوع می‌تواند حاکمیت شرکتی را تضعیف کند و کیفیت گزارشگری مالی را کاهش دهد (Larcker et al.,  2007).

فرضیۀ دوم: بین جهت‌گیری فرهنگ کنترل‌گرا و کیفیت گزارشگری مالی ارتباط وجود دارد.

فرهنگ رقابت‌گرا و کیفیت گزارشگری مالی

در فرهنگ رقابت‌گرا، سازمان‌ها راهبردهای تهاجمی را برای گسترش سرمایۀ بازار، به ‌دست ‌آوردن سایر شرکت‌ها و حمله به موقعیت بازار رقبا اجرا می‌کنند (Cameron et al., 2014). تمرکز بر روابط خوب با سرمایه‌گذاران، رشد سودآوری و افزایش سهم بازار از طریق رقابت است. این محیط به ‌طور ذاتی فشارهایی برای درگیرشدن در اعمال غیراخلاقی را افزایش می‌دهد. برای ‌مثال، باگنولی و واتس استدلال می‌کنند رقابت انگیزه‌هایی برای گزارش‌های مالی جانب‌دارانه فراهم می‌کند (Bagnoli & Watts, 2015)، در حالی که مارکاریان و سانتالو بیان می‌کنند دستکاری سود به ‌ویژه در بازارهای رقابتی پاداش‌دهنده است؛ زیرا رقابت باعث ایجاد مجازات‌ها و پاداش‌های بیشتری می‌شود. همچنین، نگارندگان دریافتند مدیریت سود در بازارهای شفاف‌تر، با وجود فشارهای رقابتی، کاهش می‌یابد (Markarian & Santalo, 2014). همچنین، لی دریافته است رقابت از سوی شرکت‌های جدید و رقبای موجود اثرهایی متضاد بر محیط اطلاعاتی دارد و از این رو، نتیجه‌گیری می‌کند پیش‌بینی اثر رقابت بر کیفیت گزارشگری مالی دشوار است (Li, 2010). پژوهش دیانتی‌دیلمی و طیبی هم نشان داد فرهنگ رقابت‌گرا تأثیری جالب توجه بر کیفیت سود دارد (دیانتی‌دیلمی و طیبی، 1390).

مدل نظری اریا و میتندورف نشان می‌دهد رقابت بین شرکت‌ها کیفیت افشای اطلاعات را افزایش می‌دهد؛ اگرچه افشا شامل هزینه‌های خاص خود است و پنهان‌کردن اطلاعات می‌تواند دید شرکت‌ها را در میان تحلیلگران کاهش دهد و در شرایط رقابتی، شرکت‌ها برای جلب توجه، کیفیت افشای اطلاعات را افزایش می‌دهند (Arya & Mittendorf, 2007). در پژوهشی دیگر، آنها به این نتیجه رسیدند که افزایش کیفیت افشا «رقبا را دور نگه می‌دارد» و انتظارهای رقبا را تنظیم می‌کند، حتی اگر به معنای افشای اطلاعات اختصاصی باشد (Arya & Mittendorf, 2005). علاوه بر این، یافته‌های تجربی علی و همکاران نشان می‌دهد کاهش رقابت محیط اطلاعاتی مبهم‌تری ایجاد می‌کند (Ali et al., 2014). چنگ و همکاران دریافتند شرکت‌هایی که با رقابت کمتری روبه‌رو هستند، کیفیت تعهدی کمتر و محیط اطلاعاتی مبهم‌تری دارند. آنها نشان می‌دهند حتی در یک انحصار چندگانه، زمانی که شرکت‌های صنعت همگن هستند، به دلیل افزایش رقابت، کیفیت گزارشگری مالی بیشتر است (Cheng et al., 2013). پس، رقابت به ‌عنوان یک سازوکار انضباطی برای مدیران عمل می‌کند؛ بنابراین، ممکن است کیفیت گزارشگری مالی را افزایش دهد (Bhandari et al., 2022).

فرهنگ‌های مبتنی بر رقابت که توسط تمرکز خارجی و راهبردهای تهاجمی بازار هدایت می‌شوند، پشتیبانی نظری را در نظریۀ انضباط بازار می‌یابند. این نظریه فرض می‌کند فشارهای رقابتی به ‌عنوان یک سازوکار انضباطی طبیعی عمل می‌کنند و شرکت‌ها را وادار می‌کنند تا استانداردهای بالای گزارشگری مالی را حفظ کنند تا اعتماد سرمایه‌گذاران را جلب کنند (Raith, 2003). نظریۀ علامت‌دهی نشان می‌دهد شرکت‌ها در بازارهای رقابتی ممکن است از گزارشگری مالی شفاف برای علامت‌دهی به قدرت خود و جذب سرمایه‌گذاران استفاده کنند (Spence, 1973). این چارچوب‌های نظری پیشنهاد می‌کنند فرهنگ‌های معطوف به رقابت ممکن است کیفیت گزارشگری مالی را تقویت کنند؛ هرچند فشار برای برتری نسبت به رقبا ممکن است انگیزه‌ای برای رعایت هنجارهای تهاجمی در مدیریت سود ایجاد کند (Bagnoli & Watts, 2015).

فرضیۀ سوم: بین جهت‌گیری فرهنگ رقابت‌گرا و کیفیت گزارشگری مالی ارتباط وجود دارد.

فرهنگ خلاقیت‌گرا و کیفیت گزارشگری مالی

ویژگی‌های کلیدی یک فرهنگ خلاقیت‌گرا شامل نوآوری و تشویق کارکنان به روشن‌فکری می‌شوند. پژوهش وانگ و همکاران نشان می‌دهد فرهنگ خلاقیت‌گرا محیطی را برای نوآوری فراهم می‌کند (Wang et al., 2010). کامرون و همکاران بیان می‌کنند شرکت‌های خلاقیت‌گرا مشتاق پژوهش و توسعه هستند (Cameron et al., 2014). از آنجا که تحقیق و توسعه می‌تواند به ‌عنوان یک ابزار مدیریت سود استفاده شود، این رفتار ممکن است پیامدهای منفی برای کیفیت گزارشگری مالی داشته باشد (Roychowdhury, 2006). هرچه چالش‌های نوآوری در شرکت بیشتر باشند، تأثیر مثبت نوآوری بر عملکرد مالی تضعیف می‌شود (نمازی و مقیمی، 1397). با افزایش فرهنگ نوآوری‌گرا، کاربرد فن‌های حسابداری مدیریت راهبردی نیز افزایش می‌یابد (سجادی و همکاران، 1402) که این فن‌ها با تمرکز بر اطلاعات آینده‌نگر و غیرمالی، ضمن کمک به تصمیم‌گیری‌های راهبردی، می‌توانند به ابزاری برای مدیریت سود تبدیل شوند؛ زیرا انعطاف‌پذیری و ماهیت ذهنی برخی از این فنون مانند کارت امتیازی متوازن، فرصت‌هایی را برای دستکاری در گزارشگری مالی به منظور دست‌یابی به اهداف راهبردی فراهم می‌آورد (Cadez & Guilding, 2008).

 این استدلال‌ها نشان می‌دهند فرهنگ 

خلاقیت‌گرا می‌تواند با کیفیت گزارشگری مالی کمتر همراه باشد. تعریف نظری فرهنگ خلاقیت‌گرا بر نوآوری با ارزش‌افزوده تأکید دارد (Cameron et al., 2014). مشارکت در مدیریت سود که پیامدهای منفی برای گزارشگری مالی دارد، پرهزینه است؛ زیرا نیازمند تلاش و زمان زیادی است (Zang, 2012) و همچنین، تمرکز مدیریت را از پروژه‌های ارزش‌افزوده منحرف می‌کند (Goldman & Slezak, 2006). نتایج پژوهش گوگنموس نشان می‌دهد فرهنگ خلاقیت‌گرا در سازمان‌ها موجب افزایش مدیریت سود واقعی توسط مدیران می‌شود؛ به این معنا که تأکید بر نوآوری می‌تواند احتمال رفتارهای فرصت‌طلبانه در گزارشگری مالی را افزایش دهد (Guggenmos, 2020). در مقابل، پژوهش دیانتی‌دیلمی و طیبی بیانگر این بود که فرهنگ خلاقیت‌گرا بیشترین تأثیر مثبت را بر روی کیفیت سود دارد (دیانتی‌دیلمی و طیبی، 1390).

فرهنگ‌های خلاقیت‌گرا که بر نوآوری و انعطاف‌پذیری تأکید دارند، از منظر نظریۀ نوآوری  و دیدگاه مبتنی بر منابع با کیفیت گزارشگری مالی تعامل دارند. نظریۀ نوآوری بر اهمیت تعادل بین خلاقیت و انضباط مالی تأکید می‌کند؛ زیرا تأکید بر تحقیق و توسعه در چنین فرهنگ‌هایی گاهی ممکن است به مدیریت سود فرصت‌طلبانه منجر شود (Roychowdhury, 2006). در همین حال، دیدگاه مبتنی بر منابع نقش راهبردی نوآوری در ایجاد مزیت رقابتی را برجسته می‌کند که می‌تواند بر کیفیت گزارشگری تأثیر بگذارد و شرکت‌ها را تشویق کند تا بر ایجاد ارزش بلندمدت به‌جای دستکاری سودهای کوتاه‌مدت تمرکز کنند (Barney, 1991).

فرضیۀ چهارم: بین جهت‌گیری فرهنگ خلاقیت‌گرا و کیفیت گزارشگری مالی ارتباط وجود دارد.

روش‌شناسی پژوهش

پژوهش حاضر از طبقۀ کاربردی و توصیفی است و هدف آن دست‌یابی به نتایجی است که می‌توان آنها را در حوزه‌های مختلف مالی و حسابداری به کار گرفت. در این پژوهش، به ‌منظور تدوین مبانی و مفاهیم نظری از روش کتابخانه‌ای استفاده شده است. از گزارش‌های مالی و گزارش فعالیت هیئت‌مدیرۀ شرکت‌های پذیرفته‌شده در بورس اوراق بهادار تهران به ‌عنوان اصلی‌ترین منبع اطلاعاتی برای انجام پژوهش استفاده شده است. گزارش‌های مالی شامل صورت‌های مالی اساسی شرکت‌های مورد آزمون می‌شوند که از بانک‌های اطلاعاتی نرم‌افزار ره‌آورد نوین و کتابخانۀ بورس و گزارش فعالیت هیئت‌مدیره از پایگاه اطلاعات جامع شرکت‌های پذیرفته‌شده استخراج شده‌اند و همچنین، به ‌منظور آزمون فرضیه‌ها و تجزیه‌وتحلیل داده‌ها از نرم‌افزارExecell ، نرم‌افزارهای آماری Eviews  و Stata و زبان برنامه‌نویسی جاوا اسکریپ به ‌منظور جمع‌آوری اطلاعات مربوط به فرهنگ سازمانی استفاده شده است.

بر این ‌اساس، اطلاعات شرکت‌ بورسی برای یک دورۀ ۶ساله از 1397 تا 1402 بررسی شده است. انتخاب نمونۀ آماری پژوهش به روش حذف سیستماتیک صورت ‌گرفته است و با در نظر گرفتن محدودیت‌هایی که در نگارۀ (1) بیان شده‌اند، 129 شرکت عضو بورس اوراق بهادار تهران به ‌عنوان نمونه برای بررسی فرضیه‌های پژوهش انتخاب شده‌اند.

نگارۀ 1: تعداد نمونۀ نهایی

Table 1: Final sample size

برای بررسی فرضیه‌های پژوهش از مدل (1) استفاده می‌کنیم که در پژوهش بانداری و همکاران استفاده شده است (Bhandari et al., 2022).

مدل (1)        

متغیر وابسته

کیفیت گزارشگری مالی (FRQ): شرکت در این پژوهش به‌ عنوان متغیر وابسته در نظر گرفته شده است که از دو بُعد مدیریت سود اقلام تعهدی و احتمال تقلب و تحریف بااهمیت محاسبه می‌شود.

مدیریت سود اقلام تعهدی (TA): به ‌تبع از پژوهش بانداری و همکاران (Bhandari et al., 2022) به منظور محاسبۀ مدیریت سود اقلام تعهدی از مدل کوتاری (رابطۀ 1) استفاده می‌شود (Kothari et al., 2005):

رابطۀ (1)

TA_it: مجموع اقلام تعهدی اختیاری که از تفاوت میان سود عملیاتی و وجه نقد حاصل از فعالیت‌های عملیاتی محاسبه می‌شود، ASSETS_it-1: کل دارایی‌های شرکت در سال گذشته، ∆SALES: تغییرات درآمد فروش نسبت به سال گذشته، PPE_it: ارزش دفتری دارایی‌های ثابت مشهود شرکت، ROA_it: بازده دارایی‌ها شرکت i در سال t.

احتمال تقلب (F-SCORE): مدل شاخص اف (رابطۀ 2) توسط دچو و همکاران ارائه شد (Dechow et al., 2011). آنها در ارائۀ مدلی برای پیش‌بینی اینکه کدام شرکت‌ها دارای تحریف‌های مهم حسابداری هستند، از روشی مشابه بنیش (Beneish, 1997 ) یروی کردند. این مدل فقط نسبت‌های مالی ترازنامه‌ای را در نظر می‌گیرد و بنابراین، با هدف این پژوهش سازگار است (امیرمعزی و همکاران، 1403). شاخص اف تا 1.00 نشان می‌دهد شرکت دست به تحریف سود نزده است و شاخص اف بیشتر از 1.00 نشان‌دهندۀ احتمال آماری بالای تحریف سود است. عدد بیشتر از 85/1 نشان‌دهندۀ ریسک زیاد و بیشتر از 45/2 حاکی از ریسک بسیار زیاد شرکت است (Hung et al., 2017).

رابطۀ (2)                                                                          

رابطۀ (3)                  

RSST: تغییر در خالص دارایی‌های عملیاتی غیرنقدی دورۀ t و t-1 نسبت به میانگین کل دارایی‌ها در دورۀ t و t-1، ΔREC: تغییر در حساب‌های دریافتنی دورۀ t و t-1 نسبت به میانگین کل دارایی‌های شرکت در دورۀ t و t-1، ΔINV: تغییر در موجودی کالا در دورۀ t و t-1 نسبت به میانگین کل دارایی‌ها در دورۀ t و t-1، SOFTASSETS: درصد دارایی غیرفیزیکی در دورۀ t که برابر است با اختلاف کل دارایی با دارایی ثابت و موجودی کالا و وجوه نقد و معادل نقد نسبت به کل دارایی‌ها، ΔCASHSALES: تغییر در فروش نقدی که برابر است با اختلاف فروش و تغییر در حساب‌های دریافتنی در دورۀ t به دورۀ t-1، ΔROA: تغییر در بازده دارایی، ISSUE: انتشار سهام (اوراق بهادار)، در صورتی ‌که شرکت در دورۀ t اوراق منتشر کرده باشد 1 وگرنه صفر است.

متغیر مستقل

فرهنگ سازمانی: رویکرد ما شامل اندازه‌گیری کمّی از فرهنگ سازمانی با ارزیابی گزارش‌های فعالیت هیئت‌مدیرۀ شرکت‌هاست. تجزیه‌وتحلیل متن به‌تازگی در مقاله‌های مالی مختلف استفاده شده است و استفاده از این روش برای سنجش فرهنگ سازمان یا اجزای آن توسط پژوهش‌های قبلی پشتیبانی می‌شود (Bhandari et al., 2022 Uchida & Kino, 2023; ). هافستد و همکاران بیان می‌کنند فرهنگ سازمانی می‌تواند در نمادها، آیین‌ها و ارزش‌های یک واحد تجاری تجلی یابد. آنها می‌گویند نمادها، واژگان، حرکات، تصاویر یا اشیایی هستند که معنایی خاص را در یک فرهنگ به همراه دارند (Hofstede et al., 1990)

بنابراین، می‌توان از واژگان برای شناسایی ارزش‌هایی استفاده کرد که جزو فرهنگ یک شرکت هستند و از این رو، فرض می‌کنیم کلمات خاصی که در گزارش‌های فعالیت هیئت‌مدیره به کار می‌روند، می‌توانند بینش‌هایی دربارۀ نظام ارزشی آن شرکت ارائه دهند (Bhandari et al., 2022). در این پژوهش، از مجموعۀ واژگان منتخب فیوردلیسی و ریکی استفاده می‌کنیم که ترجمۀ آن توسط رجبعلی‌زاده انجام شده است (نگارۀ 2) (Fiordelisi & Ricci, 2014 Rajabalizadeh, 2024; ). پژوهش‌های پیشین در ارتباط با بررسی فرهنگ سازمانی در حسابداری و حسابرسی عمدتاً به صورت پرسشنامه‌ای (ملک‌حسینی و همکاران، 1400؛ ریاحی‌نژاد و نوانگر، 1401) و مصاحبه یا ترکیبی (دریایی و شهبازی، 1403) از هر دو بوده‌اند. روش استفاده‌شده در پژوهش ما همانند پژوهش‌های کرستانی و شمس (1404) و کردستانی و همکاران (1403)، فرصت و شرایط بررسی تأثیر فرهنگ سازمانی در یک بازۀ زمانی طولانی را فراهم می‌کند.

برای ارزیابی هر یک از بُعدهای فرهنگی، ابتدا گزارش‌های فعالیت هیئت‌مدیره با استفاده از ابزار OCR الفبا پردازش و به نسخه‌هایی قابل جست‌وجو تبدیل می‌شوند. سپس، نتایج این پردازش به شکل یک پایگاه داده درمی‌آید و از طریق زبان برنامه‌نویسی جاوا اسکریپت و کتابخانۀ mammoth، شمارش واژه‌های مرتبط با هر بُعد فرهنگی و کل واژگان گزارش‌ها صورت می‌گیرد. در پایان، تعداد تکرارهای واژگان هر بُعد فرهنگی بر مجموع تعداد کل کلمات گزارش تقسیم می‌شود تا نسبت عددی خاصی برای هر بُعد به دست آید. به این ترتیب، برای هر شرکت، چهار نسبت عددی به ‌عنوان امتیاز مربوط به بُعدهای مختلف فرهنگ سازمانی محاسبه می‌شود. فراوانی بیشتر کلمات مرتبط با هر نوع فرهنگ نشان‌دهندۀ تأکید بیشتر آن فرهنگ در شرکت است. ما به طور صریح یک شرکت را به یک دستۀ خاص از فرهنگ سازمانی اختصاص نمی‌دهیم؛ زیرا در چارچوب ارزش‌های رقابتی، تمام جهت‌گیری‌های فرهنگی به طور هم‌زمان وجود دارند و یک شرکت ممکن است در زمان‌های مختلف بر فرهنگ‌های مختلف تأکید کند.

متغیر کنترلی

LNASSETS: اندازۀ شرکت که برابر است با لگاریتم طبیعی کل دارایی‌ها

STD-CFO: انحراف استاندارد جریان‌های نقدی حاصل از عملیات محاسبه‌شده در یک دورۀ 6ساله

STD-SALES: انحراف استاندارد فروش در یک دورۀ ۶ساله

LOSS-PROP: نسبت سال‌های زیان‌ده در 6 سال گذشته

CAP-INTENSITY: درصد دارایی‌های سرمایه‌ای که با تقسیم ارزش خالص اموال، ماشین‌آلات و تجهیزات بر کل دارایی‌ها اندازه‌گیری می‌شود.

OP-CASH: جریان نقدی عملیاتی تقسیم‌ بر کل دارایی‌ها

MTB: نسبت ارزش دفتری به ارزش بازاری

ROA: سودآوری که برابر است با سود خالص تقسیم بر کل دارایی‌ها

LEVERAGE: اهرم بدهی که برابر است با کل بدهی‌ها تقسیم ‌بر کل دارایی‌ها

HHI: شاخص هرفیندال-هیرشمن که با جمع مجذورهای سهم بازار (برحسب درصد) هر شرکتی که در یک صنعت رقابت می‌کند، محاسبه و با استفاده از کد SIC دورقمی اندازه‌گیری می‌شود.

یافته‌های پژوهش

آمار توصیفی

نتایج آمار توصیفی متغیرهای پژوهش در نگارۀ (3) آورده شده است.

در نگارۀ (3)، آمار توصیفی پژوهش، متغیرهای وابسته شامل مدیریت سود (TA) و احتمال تقلب (F_SCORE) و همچنین ابعاد فرهنگ سازمانی به‌ عنوان متغیرهای مستقل (همکاری، رقابت، کنترل و خلاقیت) ارائه شده‌اند. میانگین مدیریت سود برابر 144/0 و احتمال تقلب 211/1 است که نشان‌دهندۀ پراکندگی جالب توجه در داده‌هاست. مقادیر چولگی و کشیدگی زیاد برای این دو متغیر گویای آن است که بیشتر شرکت‌ها در سطحی پایین یا متوسط قرار دارند، در حالی ‌که اقلیت محدودی دارای ریسک زیاد تقلب یا مدیریت سود هستند. در رابطه با ابعاد فرهنگ سازمانی، میانگین کم و پراکندگی محدود، به ‌ویژه در بُعد خلاقیت، بیانگر حضور کم‌رنگ این ویژگی‌ها در بیشتر شرکت‌هاست؛ با این حال، کشیدگی جالب توجهی که در تمامی ابعاد وجود دارد، حاکی از اختلاف جدی میان شرکت‌ها در تأکید بر هر یک از ارزش‌های فرهنگی است. این نتایج وجود تنوع ساختاری و پیچیدگی رفتارهای سازمانی در نمونۀ پژوهش را برجسته می‌کند. آمار توصیفی متغیرهای کنترلی نشان می‌دهد اگرچه میانگین و میانۀ بیشتر آنها 

نسبتاً نزدیک است و از توزیع متعادل در بسیاری از شرکت‌ها حکایت دارد، وجود چولگی و کشیدگی زیاد در برخی از متغیرها مانند HHI و STD_SALES، بیانگر تنوع چشمگیر ساختاری و عملیاتی در نمونه است.

نتایج آزمون فرضیه‌های پژوهش

یکی از موضوع‌های مهم در اقتصادسنجی، ناهمسانی واریانس است. همان‌طور که در نگارۀ (4) مشاهده می‌شود، به منظور بررسی فرض ناهمسانی واریانس از آزمون وایت استفاده شده ‌است. با توجه به سطح معناداری آزمون نسبت به هر دو متغیر وابسته، ناهمسانی واریانس در مدل‌ها تأیید شد. بنابراین، به دلیل وجود ناهمسانی واریانس در دو معیار، برای تخمین نهایی رگرسیون، از روش حداقل مربعات تعمیم‌یافته استفاده می‌شود.

به‌ منظور بررسی هم‌خطی بین متغیرها از آزمون VIF استفاده شده است و با توجه به اینکه مقدار این آماره برای همۀ متغیرها کمتر از 10 است، مشکل هم‌خطی در میان متغیرهای پژوهش وجود ندارد و نتایج این آزمون در نگارۀ (5) در کنار نتایج آزمون فرضیه‌های پژوهش ارائه شده است.

نتایج می‌دهد بُعد فرهنگی همکاری‌گرا رابطه‌ای منفی و معنادار با مدیریت سود دارد؛ به ‌گونه‌ای که ضریب این متغیر برابر 564/1- و آمارۀ t برابر 691/2- است که نشان‌دهندۀ تأثیر جالب توجه این بُعد در کاهش مدیریت سود است. این یافته بیانگر آن است که هرچه گرایش به فرهنگ همکاری‌گرا در شرکت‌ها افزایش یابد، سطح مدیریت سود به طرزی معنادار کاهش می‌یابد و در نتیجه، کیفیت گزارشگری مالی ارتقا می‌یابد. با این‌ حال، اثر این بُعد بر احتمال تقلب معنادار نیست (ضریب 754/0- و آمارۀ t برابر 159/0-) که بیانگر عدم تأثیر قابل ‌ملاحظۀ فرهنگ همکاری‌گرا بر احتمال بروز تقلب در صورت‌های مالی شرکت‌هاست.

بعد رقابت‌گرا فقط بر احتمال تقلب تأثیر معنادار دارد؛ به ‌طوری که ضریب این متغیر 484/17 و آمارۀ t برابر 646/2 است و این مقدار نشان‌دهندۀ رابطۀ مثبت و معنادار بین بُعد رقابت‌گرا و افزایش ریسک تقلب است. از سوی دیگر، ضریب مربوط به مدیریت سود (141/0) و آمارِ t (167/0) معنادار نیست و نشان می‌دهد بُعد رقابت‌گرا در این مدل تأثیری بر رفتارهای مدیریت سود شرکت‌ها ندارد. به عبارت دیگر، گرایش به فرهنگ رقابت‌گرا عمدتاً با افزایش احتمال تقلب در گزارشگری مالی مرتبط است و نقشی در کاهش یا افزایش مدیریت سود ایفا نمی‌کند.

بُعد کنترل‌گرا هیچ ارتباط معناداری با مدیریت سود یا احتمال تقلب ندارد؛ به ‌طوری که ضریب این متغیر برای مدیریت سود 668/0 و آمارۀ t برابر 492/1 و برای احتمال تقلب 577/0- و آمارۀ t برابر 161/0- است و هیچ ‌کدام از این مقادیر به سطح معناداری نرسیده‌اند. بنابراین، وجود یا عدم وجود گرایش به فرهنگ کنترل‌گرا در شرکت‌ها تأثیر آماری معناداری بر دو بُعد کلیدی کیفیت گزارشگری مالی در این نمونه از شرکت‌ها ندارد.

آزمون رگرسیون برای بُعد خلاقیت‌گرا نیز نشان‌دهندۀ عدم وجود رابطۀ معنادار با هر دو متغیر وابسته است. مقدار ضریب برای مدیریت سود برابر 616/0 و آمارۀ t برابر 931/0 و برای احتمال تقلب برابر 905/1- و آمارۀ t معادل 366/0- است. این نتایج بیانگر آن است که بُعد خلاقیت‌گرا، صرف‌نظر از افزایش یا کاهش آن در شرکت‌ها، اثری جالب ‌توجه و معنادار بر مدیریت سود یا احتمال تقلب در گزارشگری مالی شرکت‌ها ندارد.

در ارزیابی کلی مدل رگرسیون، ضریب تعیین برای مدل احتمال تقلب معادل 342/0 و برای مدل مدیریت سود معادل 229/0 است که نشان‌دهندۀ قابلیت تبیین نسبتاً قابل ‌قبول مدل در توضیح واریانس متغیر وابسته بر اساس متغیرهای مستقل و کنترلی است. آمارۀ دوربین-واتسون برای هر دو مدل (828/1 و 978/1) در محدودۀ قابل قبول قرار دارد و بیانگر عدم وجود خودهمبستگی سریالی معنادار میان باقی‌مانده‌های مدل است. همچنین، مقادیر آمارۀ F و سطح معناداری آن برای هر دو مدل (322/13 و 600/7 با سطح معناداری 000/0) دلالت بر معناداربودن کلی مدل‌های رگرسیون و مناسب‌بودن ترکیب متغیرهای مستقل برای پیش‌بینی کیفیت گزارشگری مالی دارند. این یافته‌ها نشان می‌دهد مدل‌های برآوردشده از کفایت آماری لازم برخوردار هستند و روابط شناسایی‌شده می‌توانند به عنوان نتایجی معتبر در تحلیل کیفیت گزارشگری مالی مورد استناد قرار گیرند.

بحث و نتیجه‌گیری

یافته‌های پژوهش حاضر نشان داد بُعد همکاری‌گرا در فرهنگ سازمانی به طرزی معنادار با کاهش مدیریت سود در شرکت‌ها ارتباط دارد. این نتیجه با بخشی جالب توجه از مطالعات پیشین  (Bhandari et al., 2022 De Jong & Dirks, 2012; Garrett et al. 2014; Rajabalizadeh, 2024; ) هم‌راستاست که گزارش کرده‌اند حضور فرهنگ‌های مشارکتی و اعتمادمحور موجب محدودسازی رفتارهای فرصت‌طلبانۀ مدیریت سود می‌شود و شفافیت مالی را افزایش می‌دهد. این یافته همچنین با نتیجۀ پژوهش دیانتی‌دیلمی و طیبی (1390) در داخل کشور مطابقت دارد که تأکید کردند فرهنگ سازمانی می‌تواند کیفیت گزارشگری مالی را ارتقا دهد، اما این بُعد فرهنگی ارتباطی معنادار با احتمال تقلب ندارد. بنابراین، فرضیۀ مربوط به این بُعد به طور کلی رد می‌شود؛ زیرا شرط تأثیر هم‌زمان و معنادار بر هر دو بُعد کیفیت گزارشگری مالی محقق نشده است.

برعکس، بُعد رقابت‌گرا فقط با افزایش احتمال تقلب رابطه‌ای مثبت و معنادار داشت و در ارتباط با مدیریت سود، اثری معنادار نداشت؛ این نتیجه تا حدی با یافته‌های پژوهش‌های قبلی (Bagnoli & Watts, 2015) هم‌خوانی دارد که رقابت را با افزایش انگیزه‌های فرصت‌طلبانه در محیط‌های شدیداً رقابتی مرتبط دانسته‌اند، اما از نظر بی‌اثربودن آن بر مدیریت سود با بخشی از پیشینه که رقابت را عامل محدودکنندۀ مدیریت سود معرفی کرده‌اند، در تعارض است. علت این اختلاف می‌تواند به ساختار خاص بازار و فشارهای نهادی نمونه ایرانی برگردد؛ جایی که انگیزه‌های تقلب بیش از انگیزه‌های مدیریت سود تحت‌ تأثیر فشار رقابتی قرار می‌گیرند. بنابراین، این فرضیه نیز به‌ طور کلی رد می‌شود.

از سوی دیگر، ابعاد کنترل‌گرا و خلاقیت‌گرا هیچ ارتباط معناداری با شاخص‌های کیفیت گزارشگری مالی نشان ندادند. این نتایج با بخشی از پیشینه که تأثیر این ابعاد را در ساختارهای متفاوت شرکت‌ها بسته به نوع حاکمیت و ساختار سازمانی متغیر می‌دانستند، سازگار است. برای مثال، گوگنموس (Guggenmos, 2020) نشان داد نوآوری به‌تنهایی، بدون سازوکارهای کنترلی، تضمینی برای بهبود کیفیت گزارشگری مالی نیست و حتی می‌تواند باعث افزایش مدیریت سود شود که این نتیجه با نتیجۀ پژوهش دیانتی‌دیلمی و طیبی (1390) در تضاد است. بنابراین، رد یا پذیرش فرضیه‌ها در این پژوهش عموماً قابل تفسیر در چارچوب تفاوت ساختارهای نهادی، راهبردی و فشارهای محیطی بازار سرمایۀ ایران است. در مجموع، یافته‌ها نشان می‌دهد ابعاد فرهنگ سازمانی در شرکت‌های نمونۀ ایرانی، برخلاف برخی از مطالعات جهانی، نتوانسته‌اند در هر دو جنبۀ مدیریت سود و احتمال تقلب به طور هم‌زمان اثر معنادار بگذارند. این امر ضرورت توجه به بستر نهادی، ابزار سنجش و ویژگی‌های فرهنگی خاص هر کشور را در تحلیل آثار فرهنگ سازمانی بر کیفیت گزارشگری مالی برجسته می‌کند.

در مواردی که یافته‌های این پژوهش با برخی از مطالعات پیشین متفاوت است، می‌توان علل را در چند حوزه جست‌وجو کرد. نخست، روش سنجش فرهنگ سازمانی در این پژوهش مبتنی بر تحلیل متن و فراوانی واژگان گزارش هیئت‌مدیره است؛ در حالی ‌که بسیاری از مطالعات قبلی از پرسشنامه‌های ادراکی یا ابزارهای کیفی استفاده کرده‌اند. این تفاوت در ابزار سنجش می‌تواند منجر به تمایزات مهم در نتایج شود، به ‌ویژه در ابعاد خلاقیت‌گرا و کنترل‌گرا که احتمالاً در لایه‌های عمیق‌تر فرهنگ سازمانی متجلی می‌شوند و کمتر در متون رسمی نمود پیدا می‌کنند. دوم، بافت فرهنگی و نهادی بازار سرمایۀ ایران دارای ویژگی‌هایی همچون تمرکز مالکیت، قوانین حاکمیتی متفاوت و سطح بلوغ پایین‌تر نسبت به بازارهای توسعه‌یافته است؛ بنابراین، نقش و کارکرد ابعاد فرهنگ سازمانی می‌تواند در شرکت‌های ایرانی متفاوت از نمونه‌های بین‌المللی باشد. سوم، ترکیب نمونۀ آماری و ویژگی‌های جمعیتی شرکت‌ها، مانند اندازه، نوع مالکیت و صنعت، نیز می‌تواند در تعمیم‌پذیری نتایج تأثیرگذار باشد. برای ‌مثال، فشارهای رقابتی در شرکت‌های بزرگ‌تر ممکن است پیامدهایی متفاوت نسبت به شرکت‌های کوچک یا متوسط ایجاد کنند.

یافته‌های پژوهش حاضر چند پیامد مهم نظری به همراه دارد. نخست، نتایج به‌ صورت تجربی از رویکرد نظریۀ نمایندگی و نظریۀ نهادی در حوزۀ گزارشگری مالی حمایت می‌کند؛ به این معنا که وجود اعتماد و مشارکت (همکاری‌گرا) کنترل‌های داخلی غیررسمی را تقویت می‌کند و انحرافات رفتاری مدیران را کاهش می‌دهد، در حالی ‌که فشار رقابتی شدید ممکن است رفتارهای فرصت‌طلبانه را تشدید کند. دوم، پژوهش با به‌کارگیری رویکرد متن‌کاوی برای سنجش ابعاد فرهنگ سازمانی، چارچوب مفهومی جدیدی را معرفی می‌کند که فراتر از ابزارهای سنتی، با داده‌های واقعی و قابل‌ مشاهده پیوند خورده است. این رویکرد می‌تواند به غنای نظری و روشی ادبیات موضوع بیفزاید. همچنین، یافته‌ها نقش متمایز ابعاد مختلف فرهنگ سازمانی را برجسته می‌کند و نشان می‌دهد هر بُعد می‌تواند بسته به بافتار سازمانی و محیطی، اثراتی متفاوت بر کیفیت گزارشگری مالی داشته باشد و این امر ضرورت طراحی چارچوب‌های مفهومی انعطاف‌پذیر و متناسب با زمینه را تأیید می‌کند.

کاربردهای عملی یافته‌ها به طور مستقیم برای مدیران، حسابرسان، سیاست‌گذاران و سرمایه‌گذاران جالب توجه هستند. نخست، شرکت‌هایی که به دنبال بهبود کیفیت گزارشگری مالی هستند، باید به ارتقای فرهنگ همکاری‌گرا توجه ویژه داشته باشند و از صرف اتکا به رویکردهای کنترلی یا خلاقیت‌محور بدون ایجاد زیرساخت‌های مشارکتی اجتناب کنند. دوم، سیاست‌گذاران و نهادهای ناظر بازار سرمایه می‌توانند بر مبنای این نتایج، برنامه‌های آموزش فرهنگی و اصلاح ساختارهای انگیزشی را طراحی کنند تا به کاهش ریسک‌های تقلب و افزایش شفافیت کمک شود. سوم، برای سرمایه‌گذاران و اعتباردهندگان، ارزیابی فرهنگ سازمانی شرکت‌ها - به ویژه از منظر همکاری و رقابت - می‌تواند به عنوان یک شاخص مکمل برای تحلیل ریسک‌های مالی استفاده شود. در حوزۀ نظری نیز، پژوهش حاضر مبنایی برای توسعۀ مدل‌های ترکیبی فرهنگ سازمانی و شفافیت مالی فراهم می‌کند که می‌تواند در پژوهش‌های آینده بسط یابد.

مطالعۀ ما چندین محدودیت دارد که ارزش بحث دارند. اولاً، معیار فرهنگ شرکتی از گزارش‌های فعالیت هیئت‌مدیرۀ شرکت مشتق شده است و زبان و نحوۀ بیان موجود در این گزارش‌ها ممکن است نمایندۀ فرهنگ اساسی یک شرکت نباشد، بلکه بیشتر تصویری ایده‌آل‌ و مطلوب از فرهنگ شرکتی را بازتاب دهد، به ویژه اگر شرکت انگیزه‌ای برای تحریف این گزارش‌های خود داشته باشد یا درگیر تحریف شود. علاوه بر این، ممکن است کیسۀ واژگانی که برای شناسایی نوع فرهنگ استفاده می‌شود، ناقص یا نامناسب باشد، اما این امر قدرت اندازه‌گیری‌های ما را کاهش می‌دهد که باعث ایجاد سوگیری علیه یافتن نتایج می‌شود. دوم، ما رابطۀ بین فرهنگ و کیفیت گزارشگری مالی را مطالعه می‌کنیم و هر دو سازه می‌توانند به طور درون‌زا تعیین شوند. ما این اثر را با درج متغیرهای کنترل مناسب و همچنین اثرات ثابت شرکت و انجام یک تحلیل تغییر به کمترین حد ممکن می‌رسانیم.

با توجه ‌به محدودیت‌های این پژوهش و فرصت‌های پژوهشی جدید، پژوهش‌های آتی می‌توانند از چند نظر گسترش یابند. نخست، توسعۀ سنجه‌های فرهنگ سازمانی مبتنی بر روش‌های چند منبع (ترکیب داده‌های متنی، پیمایشی و مشاهده‌ای) می‌تواند تصویری جامع‌تر از کارکرد ابعاد فرهنگی ارائه کند. دوم، بررسی تأثیر فرهنگ سازمانی بر کیفیت گزارشگری مالی در صنایع مختلف، شرکت‌های کوچک و متوسط و دوره‌های زمانی بلندمدت می‌تواند ابعاد پنهان و پویای فرهنگ را آشکار کند. سوم، مطالعات تطبیقی میان کشورهای در حال ‌توسعه و توسعه‌یافته می‌تواند نقش زمینه‌های نهادی را در تبیین این روابط بررسی کند. چهارم، تحلیل عمیق‌تر تعامل میان ابعاد مختلف فرهنگ سازمانی و دیگر سازوکارهای حاکمیت شرکتی می‌تواند به طراحی مدل‌های تلفیقی مؤثرتر کمک کند. در نهایت، پژوهش‌های آینده می‌توانند تأثیر متغیرهای فردی مانند ویژگی‌های مدیران، ساختار هیئت‌مدیره و حتی رویکردهای نوین داده‌کاوی را بر ارتباط بین فرهنگ سازمانی و کیفیت گزارشگری مالی بررسی کنند.