نقد و تحلیل کتاب فرهنگ اشعار صائب

-مقدمه

در تقسیم‌بندی دوره­های مختلف شعرفارسی، شیوة شاعران قرن­های ده، یازده و نیمة دوازده، سبک هندی یا اصفهانی نامیده شده ­است. دربارة سبک هندی، محققان پژوهش­های بسیاری انجام داده‌اند. در این تحقیقات، ویژگی­های این سبک را از جنبه­های مختلف زبانی، نحوی، بیانی و فکری بررسی ­کرده که خلاصه­ای از آن­ها عبارتند از: واقعه­گویی، خیال‌پردازی، غرابت در تشبیهات و استعارات، کثرت تمثیلات و ارسال­المثل­ها، استعمال لغات محاوره و الفاظ بازاری، اخذ الهام از تجارب روزمره و اشخاص و اشیای محیط، اظهار دعاوی غریب شاعرانه و سعی در توجیه این ­دعاوی، وجود نوعی درد و شور غریب در غزل، رواج نوعی ­حکمت ­عامیانه، بیان احوال شخصی و عواطف و احساسات مربوط به زن و فرزند و خویش و پیوند، اجتناب از اوزان نادر، عدم مبالات­کافی در رعایت ترتیب درست در ارکان کلام (رک. آریان، 1352، ص. 261)

یکی از شاعرانی که به نظر امیری فیروزکوهی، باید او را فرد اکمل سبک هندی دانست، میرزا محمدعلی صائب تبریزی است. «زیرا این قدر جواهر معانی و لطایف حِکَم و دقایق افکار که در شعر این مرد موجود و منتخب آنها از حیث فصاحت و یکدستی نیز به حد کمال و غایت تمامی رسیده است، در اشعار هیچ یک از معاصرین او وجود ندارد» (صائب تبریزی، 1333، ص. 14).

صائب که در قرن یازدهم هجری می زیسته، بنا به گفتة صاحب تذکرة نصرآبادی، «از کمال علوّ فطرت و نهایت شهرت محتاج به تعریف نیست» (نصرآبادی اصفهانی، 1317، ص. 217). آنچه که موجب شهرت و اهمیّت صائب در شعر فارسی شده، افزون بر کثرت اشعار بدان سبب است که او «هم قدرتی شگفت انگیز در تخیّل و ایجاد تصویرهای ذهنی بدیع، با استفاده از عالم مجاور خود داشت و هم با زبان توانای خود توانست آن تصویرهای بدیع  ذهنی و نکته­های دقیق شعری را در لباس آراسته­ای ازکلام نمایش دهد» (ناتل خانلری، 1371، ص. 495). از همین رو، صائب همواره مورد توجّه محققان بوده و پژوهش­های زیادی دربارة وجوه مختلف شعرش انجام شده است. یکی از آثاری که بنا به گفتة مؤلّف آن از لحاظ فواید لغوی می­تواند راهگشا باشد، کتاب «فرهنگ اشعار صائب» تألیف احمدگلچین معانی است. این کتاب که در دو جلد و1063صفحه تألیف شده، به چاپ سوم نیز رسیده است. مؤلّف کوشیده تا در کنار بهره از فرهنگ­های لغت معتبر، دشواری­های کلام صائب را گزارش دهد. احمد گلچین معانی، استاد دانشگاه، مصحّح و شاعر در سال 1295 در تهران به دنیا آمد. مقاله­های ادبی، تاریخی و کتاب‌شناسی او در مجلات معتبری چون ارمغان، دانش و یغما چاپ می­شد. او تحقیقات و مطالعات زیادی در شعر سبک هندی داشته­ و در این­باره آثاری چون: کاروان هند، شهرآشوب در شعرفارسی، مکتب وقوع در شعر فارسی و فرهنگ اشعار صائب برجای گذاشته است (رک. انوری، 1387، ص. 492).

گلچین در فرهنگ خود بیشتر سعی داشته تا عبارات کنایی شعر صائب را توضیح دهد؛ زیرا در شعر صائب نیز، همچون خصوصیت عمومی سبک هندی، کنایه کاربرد زیادی دارد. اصولاًمحققان کاربردکنایه، به‌ویژه صورت افراطی آن را از ویژگی­های سبک هندی محسوب کرده­اند (رک. یوسفی، 1386، ص. 294). از همین رو، می­توان بخشی از دلایل پیچیدگی و ابهام شعر صائب و سبک هندی را در کاربرد کنایات درهم تنیده دانست. البته بایدگفت شاعران این سبک،  به خلق کنایات بدیع و گاه دور از ذهنی توفیق یافته­اندکه در بر غنای شعر فارسی افزوده است.

2-1- اهداف و ضرورت تحقیق

هدف از پژوهش حاضر، بررسی تعبیرات و کنایه­هایی از شعر صائب تبریزی است که در کتاب «فرهنگ اشعار صائب» گردآوری شده­است. بدیهی­است انجام چنین پژوهش­هایی، همان­گونه که در متن شواهدی ارائه شده، می­تواند در توضیح و رفع ابهام از دشواری­های متون ادبی گره گشا باشد.

3-1- روش تحقیق

روش انجام این پژوهش تحلیلی‌-توصیفی است. داده­های این ­تحقیق، افزون بر مطالعه و بررسی کتاب فرهنگ اشعار صائب، با بهره‌ از منابع مکتوبِ معتبر و براساس مطالعة کتابخانه‌ای گرد آوری و تنظیم شده ­است.

4-1-پیشینة پژوهش

همان‌گونه که ­گفته شد، درباره توضیح و تفسیر شعر صائب، پژوهش­های زیادی انجام شده، اما در نقد و تحلیل این پژوهش­ها، کوشش چندانی انجام نگرفته است. از جملة این آثار معدود باید به مقالة «گزیده­ها و شرح­های اشعار صائب در ترازوی نقد ادبی» تألیف محمدحسین کرمی و مرضیه طاهری نام بردکه در سال 1396 در مجلة «متن‌شناسی ادب فارسی» به چاپ رسیده است. در این مقاله، پنج کتاب نقد و بررسی شده که ­عبارتند از: دویست و یک غزل صائب، گزیدة اشعار صائب تبریزی، مجموعة رنگین­گل، شعلة آواز و کتاب نقش پای­غزالان. همچنین مقالة «نقد صائب» نوشتة حسین اتحادی که در سال 1398در مجلة «نقد کتاب ادبیات» به ­چاپ رسیده است. این مقاله توضیحاتی را نقد و تحلیل کرده که مؤلّف ­کتاب«گزیدة غزلیات صائب و دیگر شاعران سبک هندی» دربارة شعر صائب ارائه کرده است.

 

2- بحث و بررسی

در ابتدای بحث اشاره به این نکته ضروری است که «گلچین­معانی» در بیشتر مواقع برای عبارت و ترکیب بحث‌شده، گاه چند بیت به منزلۀ شاهد مثال ذکرکرده که در تحقیق پیش‌رو، شواهدی بررسی و تحلیل شده که به نحوی سهو و خطایی در توضیح آن­ها راه یافته است. روش مؤلّف بدین‌گونه بوده که ابتدا عبارت مدنظرش را ذکر می­کند سپس معنای کنایی آن را توضیح می‌دهد. برای توضیح نیز اغلب از منابع دیگر استفاده کرده است. پس از آن هم شواهدی از شعر صائب برای آن عبارت ذکر می­کند. در ذکر منابع استفاده‌شده نیز فقط حرف اول نام اثر را در پرانتز قید کرده، اما در پژوهش حاضر برای مزید اطلاع، نام کامل اثر ذکر شده است. بدیهی است جاهایی هم که نام اثری ذکر نشده، نظر خود گلچین بوده است.

«آب در باده (شراب، شیر) کردن، کنایه از دغلی به­ کار بردن (برهان­ قاطع)، غش و غل در آن به­ کار بردن

از تـرحـم حُسن جـولان می نماید در نقاب

سـاقـی از بی ظـرفـی مـا می کند در باده آب»                              (گلچین­معانی، 1381)

مانند شیوة رایج سبک هندی، شعر فوق دارای اسلوب معادله است. مقصود از مصراع نخست آن است که اگر حسُن معشوق در زیر نقاب قرار گرفته، به دلیل رحم و شفقتی است که معشوق به عاشق دارد؛ زیرا اگر معشوق نقاب از رخ بردارد، عاشق تاب تحمل آن همه زیبایی را ندارد. از همین رو، حُسن معشوق در زیر نقاب او قرار گرفته است. اگر ساقی هم، در بادة ما آب می­کند، به ­دلیل ­آن است­ که ما ظرفیت و گنجایش نوشیدن شراب خالص را نداریم؛ زیرا وقتی ­آب در شراب خالص ریخته شود، از قدرت گیرایی و سُکرآوری آن کاسته می‌شود. با این توضیحات می­توان گفت که در بیت فوق، مفهومی از دغلکاری و غل و غش به کار بردن به کار نرفته است.

«آستین از چشم (دیده) برداشتن، کنایه از پیدا گریستن، مقابل: آستین بر چشم گذاشتن که کنایه از پنهان گریستن است.

اگـر دیـوانـة مـن آستین از چشـم بـردارد

کـنـد فـوارة خـون، گـردبـادِ ایـن بـیـابان را».                              (گلچین­معانی، 1381)

با توجه به مصراع دوم نمی­توان گفت مقصود شاعر فقط آشکار گریستن است؛ زیرا اگر قرار است گردباد به فوّارة خون­ تبدیل شود، نیاز به ­جاری‌شدن اشک زیاد است، نه اینکه تنها گریه­اش را آشکار کند. در بیت دیگری هم که به‌منزلۀ شاهد آورده، مقصود فقط آشکارکردن گریه نیست.

بـگـو تـا آسـتیـن از دیـدة خونبار بردارم

غـبـاری هست اگـر بر خاطرت از رهگذار من                              (گلچین­معانی، 1381)

اگر شاعر از چشم خونبارش ­آستین بردارد (مانع از ریزش اشک­هایش ­نشود)، می­تواند غباری را که بر خاطر معشوق نشسته را بشوید و پاک کند. با توجه به توضیحات فوق­، عبارت «آستین از چشم برداشتن»، معنای ­کنایی جاری­کردن اشک را نیز همراه دارد.

«از هوا گرفتن، از جایی که غیرممکن باشد چیزی حاصل کردن (بهارعجم، آنندراج)

چـون نــخـل مـیـوه دار دلِ بـردبـار مــا

سنگی ز هـر طـرف کـه رسیـد، از هـوا گرفت».                                 (گلچین­معانی، 1381)

مقصودکلی بیت بر شکیبایی و صبوری شاعر دلالت دارد. همچنان­که درخت خرما، به دلیل میوه­دار بودنش، سنگ­هایی را که به­ سوی او پرتاب می­شود، پذیرا می­گردد، دل صبور شاعر نیز از هر سنگی (رنج و آزاری) که به سوی او پرتاب می‌شود، استقبال می­کند. بیت زیر را هم که به‌منزلۀ شاهد مثالی دیگر ذکر کرده، بر معنای مدنظر ما دلالت دارد.

شود آسان دل از جان برگرفتن در کهنسالی

کـه در فـصل خزان، برگ از هوا گیرد جدایی را                             (گلچین­معانی، 1381)

همچنان­که در کهنسالی به مرگ راضی­شدن برای انسان آسان­تر است، در فصل خزان هم برگ با کمترین نسیمی از درخت جدا می‌شود. صائب در یک جای دیگر نیز ترکیب «از هوا گرفتن» را در معنای کنایی با رضایت خاطر پذیرفتن، به کار برده است.

از قبول سکّه گردد سیم و زر صاحب رواج

از هـوا گـیـرد هــنــرور سـیـلـی استـاد را              (صائب تبریزی، 1387، ص. 28)

مصراع دوم به این معنی است که شاگرد با رضایت خاطر و اشتیاق، سیلی استاد را پذیرا می‌شود. نتیجه آنکه، ترکیب «از هوا گرفتن» کنایه از پذیرفتن امری است با رضایت خاطر.

«انگشتر پا: انگشتری که زنان در انگشت پا می­کنند و به مجاز چیز بی­رتبه و بی­اعتبار (بهار عجم)

شدی هر حـلقه ای، انگشتر پـای نگارینش

نمی­زد بر کمر آن شوخ، گر زلف بلندش را».                               (گلچین­معانی، 1381)

بایدگفت هیچ مفهومی از بی­اعتباری و بی­ارزشی از بیت فوق به ذهن­ نمی­رسد. برای درک درست مقصود شاعر ابتدا باید مصراع دوم را در نظر گرفت. اگر آن شوخ (کنایه از معشوق) زلف بلندش را بر کمر گره نمی­زد، هریک از حلقه­های زلف بلندش مانند انگشتری برای پای نگارینش می­شد. شاعر حلقه­های زلف معشوق را به حلقة انگشتر مانند کرده است. ضمن اینکه به موهای بلند نیز معشوق اشاره دارد که به پایش می­رسیده است. درواقع، به حُسنی از معشوق اشاره دارد نه به بی­اعتباری چیزی.

«بار بر زمین ماندن، کنایه از سنگینی و گرانی بار

کی سبکباری ز هـمـراهـان کند غـافل مرا

بـارِ هـر کس بـر زمیـن مانَد بوَد بر دل مرا»                          (گلچین­معانی، 1381)

مؤلّف «بار بر زمین ماندن» را کنایه از سنگینی و گرانی بار دانسته است؛ در حالی‌که سنگینی دلیل بر زمین ماندن بار است نه مقصود پوشیدة کلام. منظور شاعر آن نیست که باری که بر زمین مانده سنگین است، بلکه مقصود به کنایه آن است که بار موجب درماندگی و گرفتاری فرد شده است. ترکیب «سبکباری» هم در مصراع نخست، کنایه است از راحتی و فارغ بالی (رک. داعی­الاسلام، ص. 1363). شاعر ادعا کرده هرچند خودش سبکبار (فارغ بال و راحت) است، اگر دیگران را در گرفتاری و درماندگی ببیند، گویی خود او دچار گرفتاری و درماندگی است.

«بر آب و آتش زدن: سعی بی فایده کردن (بهارعجم)

عبث آن جنگجو بر آب و آتش می­زند خود را

براتِ خط چـو حکـمِ آسمانی بر نمی گردد».                              (گلچین­معانی، 1381)

گویا با توجه به ­کاربرد واژة «عبث» در مصراع نخست، مؤلّف عبارت »بر آب و آتش زدن» را کنایه از سعی بی‌فایده دانسته ­است، اما مقصود آن است­ که فرد جنگجو در میدان مبارزه، برای ­زنده‌ماندن دست به هرکاری می­زند و هرخطری را پذیرا می‌شود. در بیت زیر هم، گلچین ترکیب « بر آب و آتش زدن» را کنایه از تلاش بیهوده دانسته است.

این که گاهی می زدم بر آب و آتش خویش را

روشنی در کـار مـردم بـود مقصودم چـو شمع                               (گلچین معانی، 1381)

اگر من همچون شمع خود را به آب و آتش می­زنم (هرکاری را که از دستم برمی­آید انجام می­دهم)، به دلیل ­آن است تا برای دیگران روشنگری بکنم. بدیهی است که تلاش و کوشش‌کردن، همیشه نمی­تواند بیهوده و عبث باشد. ضمن اینکه در منابع ­دیگر نیز ترکیب «بر آب وآتش زدن»، کنایه از تلاش‌کردن و خود را به خطر انداختن آمده است (رک. عفیفی، 1376)

«بر قفا افتادن: به پشت افتادن چنان که از خندة بسیار، کنایه از نهایت شاد و خندان بودن

پی تحصیل روزی دست و پایی می­زنم صائب

نمی روید زر از جیبم که چـون گل بر قفا افتم».                                (گلچین­معانی، 1382)

برای توضیح بیت فوق ذکر چند نکته لازم است. «بر قفا افتادن» یعنی بر پشت افتادن و«بر پشت افتادن» هم به معنای خوابیدن است (رک. دهخدا، ص. 1377). عبارت «دست و پا زدن» نیز کنایه است از «طلب‌کردن به جِدّ و جَهد تمام» (شاد، 1363). «زر» هم که به «گل» نسبت داده شده از آن­ روست که شاعران «پرچم­های زرد در میان جام گل ­را به خرده‌های زر تشبیه کرده­اند» (گرامی، 1389، ص. 294). بنابراین، صائب معتقد است که ­برای کسب روزی باید دست و پایی بزنم (تلاش کنم). من­ همچون گل نیستم که اگر بر قفا هم بیفتم (بخوابم) زر از جیبم بروید. به بیان دیگر ساده­تر، منظور شاعر این­ است که برای به­ دست­آوردن روزی، باید کارکرد، نه خواب و استراحت. ضمن اینکه مقابل و مخالف تلاش و کوشش، استراحت و خواب قرار می­گیرد، نه خندیدن و شاد بودن.

«به ریسمان کسی به چاه رفتن: به مِکر و تزویر کسی مبتلا شدن (بهار عجم)

صائـب چـه اعـتـمـاد بـر اخـوان روزگــار؟

یـوسـف بـه ریـسـمـان بـرادر بـه چـاه شد».                               (گلچین معانی، 1382)

بیت به داستان حضرت یوسف تلمیح دارد. شاعر از این شکوه کرده که نمی­تواند به دوستانش اعتماد کند؛ همچنان‌که نتیجة اعتماد یوسف به برادرانش، ­آن بود که در چاه افتاد. توضیحی­ که گلچین از فرهنگ بهار عجم نقل کرده، نمی­تواند مقصود کلام را به درستی منتقل کند. واژة «اعتماد» در مصراع نخست، قرینه­ای است برای اینکه منظور از این­ کنایه به اعتماد و «به امید کسی به کار خطرناکی دست زدن» است (انوری، 1383») سلیم تهرانی هم از این عبارت، همین معنا را اراده کرده است.

از بس نـدیـده کـار تـو بی مصـلـحت کسی

یـوسـف بــه ریـسمـان تـو در چــاه می رود                   (سلیم تهرانی، 1389، ص. 399)

«پای در حنا داشتن، کنایه از معطّل و بی­کار بودن.

پـای رفـتـن از حـریـم او کـجـا دارد سپـنـد؟

در تـمـاشـاگـاه او پـا در حـنـا دارد سپـنـد».                                (گلچین­معانی، 1382)

از فحوای کلی مصراع نخست می­توان به معنای کنایی «پا درحنا داشتن» پی برد. چون معنای ثانوی استفهام، در مصراع نخست، بیان عجز و ناتوانی است. یعنی «سپند» پای رفتن از حریم معشوق را ندارد. به بیان دیگر، سپند، حتی اگر بخواهد، نمی­تواند برود؛ زیرا حنایی­ که به پای سپند است، مانع از حرکت‌کردن او شده. پس درست­تر آن است که عبارت «پای درحنا داشتن» را کنایه از قادر به انجام کاری نبودن دانست. خود گلچین در جایی دیگر، معنای مدنظر ما را از این کنایه برداشت کرده است.

«حنای پا شدن: کنایه از سدّ راه شدن

نـعـمـت الــوان نـگـردد سـدّ راه زنــدگـی

کی حنای پا شود این خاک رنگین سیل را؟».                               (گلچین­معانی، 1382)

«دندان بر سرِ دندان گذاشتن، کنایه از تحمل ناملایم کردن (بهار عجم)

چون صدف هرکس­که دندان بر سرِ دندان نهد

گـوهـر شـهـوار جـای حـرفش آید بر زبان».                                (گلچین­معانی، 1382)

شعر فوق بر پایة یکی از باورهای رایج قدما دربارة نحوة درست‌شدن مروارید شکل ­گرفته است «مشهور است که ­­آن وقت که باران نیسان می­آید، صدف با روی آب آید، دهان گشاده و قطرات باران را می­گیرد. و چون این قطرات به باطن صدف می­رسد، به خاصیّتی ­که در جوف صدف، قدرت ازلی تعبیه ­کرده، مروارید متولد می‌شود» (خواجه­­نصیر­توسی­، 1348، ص .85). بر اساس این، صائب هم معتقد است که هرکس هم­چون صدف، دهانش را ببندد و جلوی ­خودش را بگیرد، سخن در دهانش، به مروارید گرانقیمت بدل­ خواهد شد. بنابراین، ترکیب «دندان برسرِ دندان­گذاشتن»کنایه از خاموش ماندن و صحبت نکردن است.

«شیشه بر سنگ زدن: کنایه از منغّص کردن عیش (بهار عجم)

نیست از مستی، زنم گر شیشة خالی به سنگ

جـلـوه گـاه یـار را بی یـار دیـدن مشکل است».                              (گلچین­معانی، 1381)

در توضیح باید گفت شیشه (جام شراب)اگر پُر باشد و بشکند عیش را تلخ می­کند. چون پس از شکستن شراب بر زمین می­ریزد و در نتیجه عیشی درپی­ نخواهد بود. اما در بیت فوق، شاعر شیشة خالی را بر سنگ می‌زند. خود صائب در مصراع دوم دلیل این­کارش ­را توضیح داده است. پیش از این، زمانی­ که شیشه پر بوده، چهرة معشوق در جام شراب بازتاب می­یافته، اما اکنون­که خالی شده، دیگر چهرة معشوق درآن جلوه نمی­کند. به همین دلیل هم در نظر شاعر، شیشه دیگر ارزش ندارد و آن را بر سنگ می­زند. بنابراین ترکیب «شیشه بر سنگ زدن» کنایه از شکستن شیشه است.

«صبحِ کفن: کنایه از سفیدی کفن.

مـویت سفیـد چـون شـد، آمـادة سـفـر شـو

کاین صبح طی چـو گـردید، صبحِ کفن برآید».                               (گلچین­معانی، 1382)

ترکیب «صبحِ کفن» اضافه­ای تشبیهی است. شاعر کفن را به صبح مانند کرده که به وقتش برخواهد آمد. همچنان‌که، موی سپید را به صبح تشبیه کرده است. مقصود کلام آن است که وقتی ­موی انسان سپید شود، باید آمادة رفتن (مرگ) باشد، زیرا، وقتی این صبح (پیری) زمانش به پایان برسد، صبح کفن (زمان پوشیدن کفن) بر خواهد آمد. به نظر می­رسد شاعر به صبح حقیقی که پس از صبح کاذب برمی­آید نظر داشته است. بنابراین، ترکیب «صبحِ کفن» کنایه از زمان مرگ است.

«طبل خوردن: رمیدن و خود را کنارکشیدن وکنایه از رَم خوردن، چون صید از آواز طبل رم می­خورد، به این علاقه به معنی مأخوذ استعمال کرده­اند (بهارعجم، آنندراج)

از بس که مـرغ من ز قضا طبل خـورده است

گل را خـیـال چـنـگـل شهـبـاز می کـند».                               (گلچین­معانی، 1381)

مصراع دوم بیت، با مثل معروف «مارگزیده از ریسمان سیاه و سفید می­ترسد» مترادف است. صائب خودش را به مرغی تشبیه کرده که از بس از حوادث روزگار ترسیده، حتی گل شکفته هم برای او چنگال شهباز را تداعی می­کند. اگر «طبل خوردن» را کنایه از «رَم کردن» بدانیم، باید بگوییم که از بس مرغ من فرار کرده، گل برای او مانند چنگال شهباز به­نظر می‌رسد. مشخص است که چنین توضیحی توجیه­پذیر و مفید مقصود کلام نیست. در غزلی دیگر صائب «طبل خوردنش»را متأثر از وحشت‌کردنش دانسته است.

از کمینگاه حـوادث طبلِ وحشت خـورده ایم

کار پیکان می کند هر کس که در پهلوی ماست                             (گلچین­معانی، 1382)

«آیینة محشر:کنایه از میزان اعمال نیک و بد، ترازوی قیامت

به میزان می شود سنگ تمام از سنگ کم ظاهر

غــنـــا و فـقـر در آیـیـنـة مـحشر شـود پیدا                             (گلچین­معانی، 1382)

در این بیت هم «آیینة محشر» اضافه­ای تشبیهی است. مصراع نخست برای تثبیت معنای مصراع دوم آمده است. همان‌گونه که تفاوت سنگِ کامل از سنگِ کم را ترازو مشخص می­کند، ثروت و فقر (نیکوکاری یا گناهکاری) افراد هم، در آیینه محشر آشکار می‌شود.

«آبله پا: کسی که پای او آبله برآورده باشد (بهار عجم)

بــود ز قـافـلـة عشـق چــرخِ آبــلــه پــا

پـیـاده ای کــه  بــه دنـبـال کـاروان مــانـَد».                              (گلچین­معانی، 1382)

معنایی که گلچین ذکر کرده، کامل نیست. شاعر چرخ را به پیاده­ای مانند کرده که از بس به دنبال قافلة عشق بوده، پایش آبله آورده است. حرکت چرخ ناظر به باوری است که قدما دربارة گردش افلاک به دور زمین داشتند. اما آبلة پای چرخ استعارة­ مصرّحه از ستارگانی است که در تاریکی­ شب درآسمان می­درخشند و سفید به نظر می­رسند. این تصویر به صراحت در شعر کمال­الدین اسماعیل به کار رفته است.

پای چرخ آبــلـه گـشـت از انــجـم

چـون کـه بـا عزم تـو هــمـراهـی جـست    (کمال­الدین اسماعیل، 1396، ص. 378)

«برقْ نگاه: دارای نگاه نافذ و گیرا (لغت نامه دهخدا)

فریاد از این برق نـگـاهان کـه نکـردنـد

رحـمـی بـه گـل کـاغــذی حـوصـلـة مـا».                               (گلچین­معانی، 1381)

در فرهنگ­های لغت برای صفت «گیرا»، معانی زیادی همچون دلفریب، دلکش و جذّاب ضبط کرده‌اند  (دهخدا، 1377) اما به دو دلیل می‌توان ­گفت صفت«برق نگاه» در این معانی به ­کار نرفته است. نخست از آنجایی­که دو خاصیّت اصلی برق (آذرخش)، آتشین‌بودن و شتابندگی آن است، پس برق نگاه یعنی کسی که نگاهش آتشین و سوزنده است. دلیل دوم، قرینة «گلِ کاغذی» است. شاعر عمداً حوصله­اش را با وجه­شبه نازکی، به گل ­کاغذی تشبیه­ کرده، برای اینکه کاغذ معمولی به ذهن خواننده متبادر شود و در نتیجه آتش‌گرفتن حوصلة شاعر، عینی­تر و باور پذیرتر شود. صائب به خاصّیت سوزندگی نگاهِ معشوق، در جاهای دیگری هم اشاره کرده است.

هر که را بـرق نـگـاه تـو کـنـد خـاکسـتر

آتش طور تـوان یــافـت ز خـاکــستـر او           (صائب تبریزی، 1387، ص. 3161)

«نالة شبخیز(شبگیر): ناله­ای که شبانگاه از دل برآید.

بـی اثـر تـا چـنـد بـاشد نـالـة شبگـیـر مـن؟

تـا کی از گـوشِ گـران بر سنگ آید تیر من؟».                              (گلچین­معانی، 1381)

نویسنده نالة شبخیز را ناله­ای دانسته که هنگام شب از دل برمی­آید. درحالی­که، «شبگیر» وقت سحر و پیش از صبح را گویند. (رک. حسینی­مدنی­تتوی، بی­تا)

«نعل وارون: کنایه از کاری است که مردم بدان پی نبرند و خبردار نگردند (برهان قاطع)

عشق خوش دارد مـرا بـهـر فـریب دیـگران

پیش پـای ساده لـوحـان نـعـل وارونش منم».                                (گلچین­معانی، 1381)

شاعر ادعا کرده است که عاشق به ظاهر و برای اینکه دیگران (ساده لوحان) را فریب دهد، با من خوش‌رفتاری می‌کند.

 باید گفت «خوش­رفتاری ­عاشق با شاعر»، معادل «نعل وارون زدن» است. بنابراین، ترکیب «نعل وارون» کنایه است از «فریب دادن و گمراه ساختن دیگران» (دهخدا، 1377).

«دست و گریبان: کنایه از آویزش و پیکار و با لفظ بودن و شدن و کردن و گسستن مستعمل شده، دست به یقه که جنگ و کتک کاری باشد (بهار عجم)

گر چه خـار رهگـذارم، همّتم کـوتـاه نیست

هـر زمـان بـا دامـنی دست و گـریـبـان نیستم».                               (گلچین­معانی، 1381)

در مصراع نخست ادعا کرده که با وجود آن­که در نظر دیگران خوار و بی ­مقدار است، همتی بلند دارد. بلندهمتی، یعنی بزرگ­منشی و بلندنظری (رک. معین، 1383). کسی­که بلندنظر باشد، دست به دامن وگریبان کس دیگری نمی­شود. بنابراین، باید عبارت«دست وگریبان نشدن با دامن» را هم در همان مفهوم کنایی درخواست‌نکردن از کسی دانست.

مقصود شاعر آن است که بلند نظر است و درخواست کمک از کسی نمی­کند. ضمن اینکه برای پیکار و کتک کاری، باید به گریبان شخص دست انداخت نه به دامن آن.

«در به گِل برآوردن (زدن): بند کردن در به گِل، کنایه از مأیوس و ناامید کردن

بـرآورنـد بـه رویـش درِ بـهـشت بـه گِـل

مـیـان ما و تـو هـر کس حجاب می گردد».                            (گلچین­معانی، 1381)

صائب مدعی شده هرکس میان او و معشوق، حجاب شود (جدایی ­افکند)، درِ بهشت را به­رویش گِل می‌کنند. از منظر شاعر، کسی که میان او و معشوق حایل­ شود، باید مجازات گردد نه اینکه مأیوس و ناامید شود. بنابراین، عبارت «در به­گِل برآوردن» کنایه از مانع کسی­شدن است. اینکه مانع ورود شخص به بهشت شوند، از نظر شاعر، خود نوعی مجازات و عذاب محسوب می‌شود.

«آبِ خشک: مجازاً آسمان

ز فـکر دانه مـخور زیر آسمان دل خویش

بـه آبِ خشک مـحال است آسـیـا گــردد».                          (گلچین­معانی، 1381)

مصراع دوم تمثیلی برای ­مصراع نخست است. در توضیح مصراع دوم باید گفت که «در ادبیات فارسی مراد از آسیا، آسیای آبی است نه بادی. آب از پشت آسیا وارد آن می­شد و سنگ را می­چرخاند» (شمیسا، 1387). بنابراین، مقصود از آبِ خشک، بی­آبی است. بدیهی است که اگر بی­آبی باشد، سنگ آسیا هم به گردش درنمی­آید.

«آتش از سنگ رویانیدن: کنایه از ایجاد کردن آتش از سنگ و این استعاره است.

نیم پـروانه تـا بـر گِـردِ شمـعِ دیگـران گَـردم

سپندِ شوخِ مـن از سنگ می رویـانَـد آتش را                              (گلچین­معانی، 1381)

مضمون بیت مفاخره­آمیز است. اما گلچین همان معنای ظاهری عبارت را با جایگزینی لفظ «ایجادکردن» به جای «رویانیدن» کنایه دانسته است. اگر قصد شاعر تفاخر است، پس باید امری مهم و کاری سخت از او سربزند تا بتواند بدان کار فخر کند. شاعر ادعا کرده حاضر است سخت­ترین کارها (آتش از سنگ آوردن) را انجام دهد، اما همچون پروانه برگِرد شمع دیگران نگردد. صائب در غزلی دیگر هم «آتش از سنگ برون آوردن» را در معنای کنایی انجام کار سخت و یا غیرممکن به کار برده است.

کام دل نتوان گرفتن از جهان بی روی سخت

آتـش آوردن بـرون از سنـگ کـار آهـن است                 (صائب تبریزی، 1387، ص. 532)

«پیمانه بر سر کشیدن: کنایه از یکباره شراب خوردن (بهارعجم، نفیسی)

دامـن فرصت مـده از کـف کـه دوران بهار

نیست چندانی کـه گـل بر سر کشد پیمانه را».                               (گلچین­معانی، 1381)

قصد کلی شعر، انتقال این پیام تعلیمی است که باید از مدّت کوتاه عمر بهرة کافی را برد؛ زیرا عمر انسان همچون عمر گل کوتاه است. بر اساس این، عبارت «بر سرکشیدن» در معنای حقیقی به­کار رفته است نه کنایی. آنچه از مصراع دوم به‌طور کنایی دریافت می‌شود، فرصت کوتاه داشتن است نه یکباره سرکشیدن. فرصت (عمر) گل آنقدر کم است که حتی نمی­تواند پیمانه را بر سر کشد. تشبیه گل به پیمانه، تصویری بسیار پرکاربرد در ادب فارسی بوده­است. «گلِ شکفته به اعتبار شکل و رنگ، به جام یا ساغر تشبیه گردیده ­است» (گرامی، 1389، ص. 295). صائب هم گل شکوفاشده را به پیمانه­ای مانندکرده که گویا بر دست ساقه قرار گرفته است.

«آتش بیان، همچنین آتش زبان، آتش دم، آتش نفس، کنایه از تیزطبع و تیز زبان و عاشق و پرشور و کسی که تقریر او در گیرد.(برهان قاطع، بهارعجم، آنندراج)

جـادوگـرست دخـتـر رز، دست ازو بـشـوی

آتش دم است شیـشة مـی، روی از او بـتـاب».                               (گلچین­معانی، 1381)

بیت مضمونی­تعلیمی دارد. شاعر از مخاطب خواسته تا دختر رَز (شراب) را ترک کند و از «شیشة می» نیز که آتشین دَم است، بپرهیزد. بدیهی است که منظور از «آتش دم بودنِ می» نمی­تواند تیززبانی و تیزطبعی یا عاشق‌بودن آن باشد، بلکه جنبة سوزندگی و ویرانگری «می» مدنظر شاعر بوده است.

«از دور بوسه زدن: مبالغه در ادب و تعظیم (مصطلحات­الشعرا، بهارعجم).

می­گرفتم پیش از این از دست ساقی می به ناز

ایـن زمـان از دور می بـوسم لب پـیـمانه را».                               (گلچین­معانی، 1381)

شاعر در مصراع دوم، در این حسرت است که پیش از این، «می» (مجاز از جام) را از دست ساقی می­گرفته (از نزدیک به جام بوسه می­زده) اما اکنون که ساقی­ حضور ندارد، جام هم در دست او نیست؛ بنابراین، مجبور است از دور به جام بوسه بزند. اگر مصراع دوم را به معنای کنایی مبالغه در ادب و تعظیم بگیریم، باید بگوییم که اکنون که ساقی نیست، به لب پیمانه بسیار ادب و تعظیم می­کنم. درواقع، گلچین از دور بوسه زدن را نشانة مبالغه در احترام و یا به بیان دیگر، احترام زیاد گذاشتن دانسته است. روشن است که این معنا با آنچه در مصراع نخست گفته شده، تناسب و پیوندی ندارد. خود فعل «بوسه‌زدن» می­تواند نشانة تعظیم و تکریم باشد، اما قید «از دور»، نشان‌دهندة دوری و فراق شاعر از مطلوب است. بنابراین، «از دور بوسه زدن» کنایه است از «تعظیم به مطلوبی که در دسترس نیست». این تعبیر در شعر حافظ معروف است.

روی نــگــار در نـظـرم جـلـوه می نـمـود

وز دور بــوسـه بــر رخ مــهـتـاب می زدم                           (حافظ، 1375، ص. 642)

حافظ ماه را دیده و یاد روی نگار افتاده، اما چون یار در کنارش نیست، از دور(به یاد یار) بوسه بر رخ مهتاب می­زند.

«حلوای بی­دود: کنایه از بوسه (بهارعجم)

کـه بـاور می کند از مـا اگـر مژگـان تر نبْوَد

که از حلوای بی­دودِ تو ما را رزق، دود آمد؟».                               (گلچین­معانی، 1381)

نخست باید گفت که در شعر فارسی یکی از مشبّه­به­های موی روییده بر صورت و لب معشوق «دود» بوده است (رک. شاد، 1346). ادیب صابر قبل از صائب، خطّ معشوق را به دود مانند کرده است.

روی تو بـه چشم آتـش بـی دود نـمـود خـطّ تـو برون دمـیـد چون ز آتش دود

دل گـفـت که بی دود کـدام آتـش بـود دودی که از او آتش عـشـقـم بــفــزود                 (ادیب صابر، بی­تا، ص. 437)

افزون بر این، خود ترکیب «حلوای بی­دود» هم در معنای استعاری لب معشوق به کار رفته است.

غم عشـقـش، زهـی سـودای پـر ســود

لـب لـعـلـش، زهی حــلـوای بـی دود                   (عطّار، 1386، ص. 218)

واژة «دود» هم بارها در شعر فارسی استعاره از «آه» گرفته شده است.

نـخـفـتـه است مـظـلوم از آهش بـترس

ز دودِ دلِ صـبـحــگــاهـش بــتــرس                       (سعدی، 1384، ص. 63)

با این توضیحات، باید گفت منظور صائب آن است که اگر چشم گریان من نبود، هیچ‌کس باور نمی­کرد که از لب معشوق (حلوای بی­دود) نصیب من فقط دود (آه) آمده­ است. درواقع، معنای­ کنایی از تمام مصراع دوم شعر صائب، بی‌نصیب و بی­بهره ماندن است.

«حلقه بر در زدن و کوفتن: کنایه از طلبِ فتحِ باب کردن (بهارعجم)

حلقه بر در کـوفتن چـون مار دل را می گـزد

بسته بـهـتر آن دری کز سخت رویی وا شود                               (گلچین­معانی، 1381)

گلچین معنای ظاهری­ کلام را کنایه دانسته است؛ در حالی‌که، در بیت فوق، معنای کنایی «حلقه بر در زدن»، درخواستن و طلب­کردن است. شاعر معتقد است که اگر از کسی چیزی طلب کنی مانند نیش مار است که بر دل زده شود. بنابراین، دری که صاحب آن، انسان سخت­رویی (خسیس و فرومایه)ا ست، همان بهتر که وا نشود.

«توتیا شدن: کنایه از بسیار سوده شدن (بهارعجم)

از بصـیرت نیست مردم را نـیـاوردن بـه چشم

مـن کـه در انـدک زمـانی توتیا خواهم شدن».                              (گلچین­معانی، 1381)

«توتیاشدن» به تغییر فیزیکی جسم انسان پس از مرگ اشاره دارد؛ پس به­ کنایه «مُردن» را از آن باید دریافت کرد. عبارت «کسی را به چشم آوردن­» که از فرهنگ­های ­لغت هم فوت شده، هم‌اکنون در گویش سیستانی، که مؤلّف مقالة حاضر از گویشوران آن است، در معنای کنایی برای کسی ارج و احترام قائل‌شدن به­کار می­رود. مقصود شاعر آن است که انسان که در اندک زمانی ­پس از مرگ، توتیا خواهد شد، از بصیرت و دانایی به دور است که برای مردم ارج و احترام قائل نشود. شاعر به ایهام تناسب میان چشم و توتیا، در معنای داروی چشم هم نظر داشته است. صائب یک‌بار دیگر هم «توتیاشدن» را در معنای کنایی مردن به کار برده است.

فـرداست استـخـوان تنش تـوتـیـا شـده است

بـر روی خـاک هـر کـه به لنگر گذشته است                (صائب­تبریزی، 1387، ص. 1199)

«دست بر سر زدن: کوفتن دست بر سر به نشانة اندوهی، غمی و اَسَفی (لغت­نامه دهخدا)

دعـوی عـشـق ز هـر بـلـهـوسی مـی آیــد

دست بـر سـر زدن از هـر مـگسی می آیـد».                               (گلچین­معانی، 1381)

این بیت هم بر اسلوب­معادله استوار است. همچنان که هر هوسناکی می­تواند به دروغ ادعای­ عاشقی بکند، هر مگسی هم می­تواند دست بر سرش بزند. منظور شاعر از «دست بر سر زدنِ مگس»، ناظر به حرکتی است که از این حشره دیده می‌شود؛ آن‌گونه که گویی دستانش را بر سرش می­زند. درواقع، قصد شاعر بیان این نکته است که ادعای باطل هوسبازان، همچون دست بر سر زدن مگس، هم کاری ساده و آسان است که از هر کسی برمی­آید و هم کاری بی­اهمیّت است.

«آب دادن (رساندن) به ­تیغ: آبگیری‌کردن (بهارعجم)

مـکـن بی بـهـره یـارب از قـبـول دل بـیـانـم را

بـه زهـر چشم خوبـان آب ده تـیـغ زبـانم را».                                (گلچین­معانی، 1381)

آنچه­ گلچین از فرهنگ بهار عجم نقل ­کرده، مربوط به تیغ (شمشیر)حقیقی است، اما «تیغ» در ترکیب «تیغ زبان» معنای مجازی دارد. شاعر در مصراع نخست دعا کرده تا خداوند بیانش را از قبول اهل دل بی­بهره نکند، پس «تیغ زبان را آب دادن» نیز در معنای ­کنایی قدرت تأثیرگذاری دادن است. شاعر از خدا خواسته به شعرش قدرت تأثیری عنایت کند تا مقبول اهل دل قرار بگیرد.

«دست بهم دادن: کنایه از حاصل شدن (بهارعجم)

مـرا بـه بـنـد چـه حـاجت؟ کـه داغ های جنون

چـو داد دست بـهـم حـلـقـه هـای زنجیرست                              (گلچین­معانی، 1381)

شاعر مدعی شده که به بند و زنجیر نیازی ندارد، زیرا جنونش داغ­هایی ایجاد کرده که وقتی این داغ­ها دست به دست هم دهند، مانند حلقه­های زنجیر می­شوند. بنابراین، از عبارت« دست بهم دادن»، مفهوم کنایی به‌هم‌پیوستن را می­توان دریافت کرد، نه حاصل شدن را. گویا گلچین «دست بهم دادن» را با «دست‌دادن» خلط کرده است.

«روی به دیوار آوردن: بی دماغ شدن و روی گردانیدن از چیزی و بر این قیاس: روی در دیوار کردن

گَرد کُلفَت بس که از دوران به روی من نشست

هـر کـه رو آورد در مـن روی در دیـوار کرد».                             (گلچین­معانی، 1381)

بیت مضمونی شکوه ­آمیز دارد. «کُلفت» یعنی زحمت، رنج و محنت (رک.نفیسی، 2535). از بس ­که از گردش روزگار، گَرد محنت و رنج به روی من نشسته، هرکس به من روی بیاورد گویی روی به دیوار آورده است. شاعر ضمن اغراقی لطیف، چهره­اش را از انبوهی گرد و غبار درد و رنج، به دیوار مانند کرده است.

«زرّین چنگ: به مجاز پر زور و قوی پنجه.

بـر رگِ جـانِ نـواپـرداز صائب هـمـچو چنگ

دستی ای دلـدارِ زرّیـن چـنـگ می بایـد کشید».                                 (گلچین­معانی، 1381)

صائب جانش را به ساز چنگ مانند کرده و از دلدارش خواسته تا بر رگِ جانش (مانند تار چنگ) دستی بکشد. به کنایه یعنی دلش را بنوازد. مسلّم است دستی که چنگ را می­نوازد باید دستی هنرمند و متبحّر باشد نه دستی پر زور و قوی.

نظامی هم در منظومة هفت­پیکر آنجا که می­خواهد از هنر و مهارت «سنمار» در معماری سخن بگوید، او را به داشتن چنگی زرّین ستوده است.

تــا هــم آخـر بـه دست زرّیــن چــنــگ

کـرد سیـمـیـن رواقی از گِـــل و سـنــگ                      (نظامی، 1389، ص. 119)

یعنی «سنمار» با مهارت و تبحّر، قصری سفید از گِل و سنگ درست کرد.

«پاک دهان: پاکیزه دهان

اگـر از تـشـنـه لـبــانِ گـوهـرِ سـیـرابــی

سعی کن همچو صدف پاک دهان کن خود را».                              (گلچین­معانی، 1381)

هردو ترکیب «پاک دهان» و «پاکیزه دهان» مفهومی کنایی در بردارند. این ترکیب نسبت به ضمیر(خود)کنایه است از «آن که گفتار وی پاک و بی­غش است» (نفیسی، 2535)

«خونریز: ریزندة خون (بهار عجم)

سر مـژگـان خـونـریـز تو آسایش نمی داند

ز شوخی آب این شمشیر با جوهر کند بازی»                               (گلچین­معانی، 1381)

خونریز کنایه است از«قاتل، جلاد و آدم کش» (نفیسی، 2535)  

«خامة فولاد: خامة فولادی

در انـتـظام کارِ جـهـان اهـتـمـام خـلـق

مشق سـخن بـه خـامة فولاد کردن است».                           (گلچین­معانی، 1381)

معنای بیت آن است که اگر مردم جهان ­در به قاعده‌کردن کارهای­ جهان سعی دارند، مانند آن است که کسی بخواهد با قلم فولادی بنویسد. در روزگار شاعر، قلم را از نی می­تراشیده و سرِ قلم را شکاف می­داده­اند. بدیهی است که این کار را با قلم فولادی نمی­توان کرد. بنابراین مصراع دوم، کنایه از تلاش بیهوده‌کردن است.

«پیشانی باز: پیشانی گشاده

می برند اهل جهان دست به دستش چون گل

هـر کـه خُـلـق خـوش و پیشانی بـازی دارد».                              (گلچین­معانی، 1381)

پیشانی باز یا پیشانی ­گشاده، عبارتی کنایی است که «مردم خوش خُلق را گویند» (بهار، 1380)

«طرْفِ کلاه شکستن: کنایه از خَم دادن گوشة آن (بهار عجم)

از شکـستـن می فـزایـد رتـبـة طـرْف کـلاه

سر بـه پیش انـداخـتن از سرکشان زیبنده است».                               (گلچین­معانی، 1381)

نویسنده، ترکیب «طرْفِ کلاه شکستن» را با واژگانی ساده­تر بازنویسی کرده و آن را کنایه دانسته است؛ در حالی­که شکستن گوشة ­کلاه، رسمی بوده که ­بزرگان در گذشته «از روی غرور و نخوت گوشة­ کلاه را تو می‌کرده­اند» (ادیب طوسی، 1388). بنابراین، عبارت «طرْفِ کلاه شکستن» را باید کنایه از فخر ورزیدن و نازش‌کردن دانست نه کنایه از خم دادن گوشة کلاه. درواقع، گوشة کلاه را ­شکستن، کاری است که به قصد تفاخر انجام می­شود.

«عنان داری: نگهداری عنان

نیست مـمـکن دود را آتش عـنـان داری کند

آه، بی تـاب از دلِ غمنـاک می آیـد بـرون»                              (گلچین­معانی، 1381)

شاعر معتقد است ­که همچنان که دل غمناک نمی­تواند آه را درونش حبس کند، آتش هم نمی­تواند دود را تحت کنترل خود داشته باشد. بنابراین، ترکیب «عنان‌داری»، کنایه از در اختیار و تحت کنترل داشتن است.

«در زیرِ سر بودن: در قبض و تصرف بودن (برهان قاطع)

عـافیت می طلبی، پـای خُـم از دست مـده

کـه بـلاهـا هـمـه در زیـرِ سرِ هشیاری ست                             (گلچین­معانی، 1381)

شاعر از مخاطبش خواسته برای اینکه از بلاها بدور باشد، به شراب روی بیاورد؛ زیرا مسبّب همة بلاها هشیاری است. بنابراین،­ عبارت «در زیرِ سر بودن» را باید کنایه از «از جانب‌بودن و مسبّب‌بودن» دانست. (انوری، 1383)

نتیجه‌گیری

کتاب «فرهنگ اشعار صائب» اثری است که­ به‌طور مفصّل، لغات و عبارات شعر صائب را توضیح داده است. رویکرد عمدة مؤلّف، ذکر معانی کنایی عبارات بوده که در گزارش دشواری‌های شعر صائب می­تواند استفاده شود. در این میان، در توضیحات کتاب، سهوها و لغزش‌هایی راه یافته که نیاز به بازبینی کتاب را در چاپ احتمالی بعدی ضروری کرده است. غالب این خطاها هم به توضیح معنای کنایی ترکیبات و عبارت­ها مربوط است. به نظر می­رسد آنچه که در این لغزش­ها تأثیر عمده­ای داشته، رویکرد زیاد گلچین در استفادة مستقیم از فرهنگ­های لغت بوده ­است. گویا از هر ترکیب و یا عبارتی که در شعر صائب به­ کار رفته، باید همان معنای ضبط‌شده در فرهنگ­ها را دریافت کرد؛ درحالی‌که، صائب شاعری است که همواره در پی ­نوجویی و نوگویی بوده و گاه یک ترکیب و عبارت را در چندین معنای متفاوت به ­کار برده است. در نمونه‌هایی نیز مؤلّف تنها معنای لغوی واژه­ها را ذکر کرده یا عین عبارت را تنها با تغییری جزیی، معنای کنایی کلام دانسته است. گاه نیز خوانش نادرست شعر موجب خطای توضیحی کلام شده است. این سهوها نه تنها کمکی به رفع ابهام کلام صائب نمی­کند بلکه از ارزش یک کار تحقیقی و پژوهشی می­کاهد. پژوهش حاضر نشان داد که بخشی از این خطاها را می­توان با مراجعه به شعر خود صائب برطرف کرد.

تعداد مشاهده مقاله: 620

تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 236