تبیین مدل شایستگی‌های ارتباطی درون‌فردی تشویق‌کننده روابط مثبت و اثربخش در سازمان از دیدگاه خبرگان دانشگاهی

امروزه جریان تازه_­ای در تحقیقات مدیریتی شروع شده است که به _­­جای توجه به عوامل بازدارنده اثربخشی در سازمان به عواملی که موجب افزایش رفتارهای کاری مثبت می_­شوند توجه دارد. یکی از این جریان_­ها تاکید بر توسعه روابط مثبت در کار است؛ که به معنی ارتباطی است که بین افراد در محیط کاری اتفاق افتاده و موجب سودمندی طرفینی برای آنها می_­شود. روابط مثبت در محیط کار نتایج بسیار مهمی برای سازمان در پی دارد؛ چرا که می_­تواند موجب بهروزی، شاد بودن، سلامت جسمی و روانی، کاهش ترک شغل، و علاقه کارکنان به مدیران و سازمان و در نهایت افزایش بهروه­وری شود (مادن، مسیس و مادن، 2015). به همین خاطر است که برای بسیاری از متخصصانی که به صورت روزانه با افراد، یا سازمان_­ها کار می_­کنند، یک موضوع مهم این است که چه شایستگی_­هایی وجود دارند که منجر به توسعه روابط مثبت می_­شوند و افراد چگونه می_­توانند آموزش داده شوند تا بتوانند ارتباطات اثربخش و نزدیکی را ایجاد کرده و حفظ نمایند. حدود یک دهه قبل، ریف و سینگر (2000)، بر انجام تحقیقات بیشتر درباره فرایند­ها و عوامل تشویق_‌کننده توسعه روابط مثبت و اثربخش تاکید و خاطر نشان کرده_­اند تا همین اواخر بیشتر تحقیقات بر جنبه_­های منفی توسعه روابط توجه داشته_‌اند. به _­نظر آنها، زمان آن فرا رسیده است که محققان بر جنبه­های مثبت و تشویق_­کننده روابط تاکید کنند. نتیجه_­گیری مشابهی به_­وسیله اشنایدر و لوپز (2007)، در کتابشان با عنوان روانشناسی مثبت در این مورد ارائه شده است. ال‌آبات (2009)، نیز اخیرا ادعای مشابهی داشته است. به_­عقیده او باید تئوری_‌های ارتباطات و فرایندهایی که بر کیفیت آن تأثیر می_­گذارند اصلاح شوند و تاکید بیشتری بر جنبه_‌های مثبت روابط شود. یکی از تلاش_­هایی که اخیرا تئوری_­های مختلف ارتباطات مثبت و اثربخش را با یکدیگر ترکیب کرده است توسط ال­آبات، کوسیناتو، ماینو، کولسو و اسکیلتا (2010) بوده است که شروع به تحقیقات سازمانی درباره چیزهایی که آنها آن را شایستگی_­های ارتباطی می_­نامند کرده_­اند.

یکی از عواملی که امروزه باعث تاکید زیاد بر شایستگی_­های ارتباطی در سازمان­ها شده است تغییر در  استخدام از کارکنان یقه آبی به یقه سفید، افزایش تعداد کارکنان موقت و اشتغال مشروط، جهانی_­شدن، و استفاده از تکنولوژی_­های جدید است. به همین خاطر است که ارتباطات مثبت و اثربخش در لیست مهارت_‌هایی قرار می_­گیرد که کارفرمایان به دنبال آن هستند. کارفرمایان از کارکنان انتظار دارند ارتباط_­گرانی مؤثر باشند؛ و آنها را بر همین اساس ارزیابی می­کنند (کیتون، کاپوتو، فورد، فیو، لیبوتیز و همکاران، 2013). واضح است که نقطه شروع هر نوع ارتباطی، ارتباط با خود است برای ارتباط مثبت و اثربخش با دیگران فرد باید در ابتدا قادر باشد با خود ارتباط مناسبی برقرار کند (اوبرهولزر، 2013). خود و ارتباطات پیوند نزدیکی با یکدیگر دارند؛ به همین خاطر در دهه­های اخیر موضوعات مهمی در روانشناسی فردی و اجتماعی شده­اند. به_­ عقیده روانشناسان، نقشی که خود در ارتباطات دارد بسیار مهم و پیچیده است؛ چرا که پویایی­های ارتباطی را تحت تأثیر قرار داده؛ و چگونگی ارتباط فرد با دیگران بستگی به این دارد او خود را چگونه می­بیند و چگونه با خود ارتباط برقرار می­کند (فینکل و ووهس، 2006).

یکی از ویژگی­های کارکنان شاد داشتن یک رابطه خوب و با کیفیت با همکاران خود و نیز با دیگران است. علی­رغم تاثیر ارتباطات درونی مثبت بر این شادی و رابطه خوب، بسیاری از محققان سازمانی این نوع ارتباط را نادیده می­گیرند. ارتباطات درونی مثبت می­توانند تعارضات را حل کرده و به فرد در رویارویی با شرایط دشوار سازمانی و بهروزی عمومی کمک کنند. بنابراین یادگیری و تمرین ارتباطات درون­فردی برای همه کارکنان و در همه سطوح  سازمانی مهم و مفید است (هانیکوت، پنس و گرهارت، 2013).

نظریه­های ارتباط­محور به پدیده­های اجتماعی و از جمله سازمان­ها با یک ذره­بین ارتباطی نگاه می­کنند؛ چرا که ارتباطات اساس همه ساختارهای اجتماعی است. برای مثال، سازمان­ها، رهبری، عواطف، و غیره همگی از فرایندهای ارتباطی ایجاد شده­اند. ارتباطات ساختاری است که تعاریف زیادی دارد. ارتباطات از پنج قرن قبل از میلاد مطالعه شده و تا کنون صدها تعریف از آن ارائه شده است. با این وجود، علی­رغم تنوع و تعدد تعاریف، سه حوزه مهم که در آن توافق زیادی میان محققان وجود دارد، در رابطه با چیزهایی است ارتباطات را تشکیل می­دهند؛ یعنی فرایندی، تبادلی، و نمادین بودن آن. ارتباطات فرایند تسهیم ایده‌ها، اطلاعات، و پیام­ها با دیگران در یک زمان و مکان خاص است؛ و شامل نوشتن و صحبت کردن، و نیز ارتباطات کلامی و غیرکلامی است (ماسیک فری، 2007).

به­ طور کلی، افراد در سه سطح درون­فردی، میان فردی و عمومی با یکدیگر ارتباط برقرار می­کنند. ارتباط درون­فردی، همان ارتباط با خود است. این نوع ارتباط فعالیت­هایی مثل پرورش افکار، تصمیم­گیری، گوش­دادن، و خودنگری را شامل می­شود. ارتباط میان‌فردی، به ارتباط و مراوده بین دو نفر اطلاق می‌شود. این نوع ارتباط شامل گفت و گو، مصاحبه، و مذاکره گروهی است. در ارتباط عمومی، فرد پیامی را به جمعی از مخاطبان می­فرستد (پیرسون، نلسون، تیتسورث و هارتر، 2011، ص.22). با اینکه یکی از قوی­ترین ادعاهایی که به­ طور مکرر شده این است که ارتباطات درون_­فردی اساس سایر ارتباطات می_­باشد؛ ولی خود، کم توسعه_­­یافته_­ترین، و جوان_­ترین مفهوم در بین همه انواع ارتباطات در مطالعات دانشگاهی و سازمانی می_‌باشد. اگر چه واژه ارتباطات درون­فردی ممکن است جدید و مربوط به سال_­های اخیر به نظر برسد و حتی برخی اظهار داشته_­اند که چنین ارتباطی فاقد مبانی نظری کافی است، ولی ایده ارتباطات درون_­فردی پیشینه تاریخی زیادی داشته و قدمت آن حتی به بیش از 2300 سال قبل می_­رسد؛ به_­گونه_­ای که360 سال قبل از میلاد، افلاطون در میان نوشته_­های خود اندیشه و تفکر را به_­ عنوان یک گفتگوی درونی و پنهان توصیف کرده است. در سال_­های اخیر، این موضوع توجه نویسندگان زیادی را به خود جلب کرده است؛ و در نیمه دوم قرن بیستم انتشارات دانشگاهی، و حتی برخی مدل_­های تفسیری درباره این سطح از ارتباطات افزایش یافته است (الدرج، هانیکوت، وایت، و استاندیگ، 2015). ارتباطات درون_­فردی نوعی ارتباط با خود بوده که افراد به_­وسیله آن رفتارها، نگرش­ها و پیام_­های دیگران را تجزیه و تحلیل می_­کنند تا به یک رویداد داده شده معنا ببخشند. ارتباطات درون_­فردی، همه عناصر ارتباطی (مثل فرستنده، گیرنده، و انتقال_­دهنده) که سطوح دیگر ارتباطات دارند را شامل می_­شود؛ با این تفاوت که در این_­گونه ارتباط شخص خودش فرستنده و گیرنده پیام است و گاهی برای خود بازخورد فراهم می­کند (برکو، روی، ایتکن، جون، ولوین و اندرو،2010). ارتباط درون_­فردی،‌اعمال ذهنی خودآگاه انسان مانند تفکّر، محاسبه و ارزیابی خود و دیگران، و روابط میان خود و دیگران، برنامه_­ریزی، تخیل و یادآوری و همچنین اعمال ذهنی ناخودآگاه مثل خواب دیدن را‌ دربرمی_‌گیرد‌(مختاری، زارعی زوارکی، و مفیدی، 1393). در ارتباطات درون­فردی پیام از تفکر و احساس فرد که ذهن او آن را پردازش و تفسیر می‌کند ساخته می­شود. بازخورد زمانی که فرد با خود صحبت می­کند و تصمیم می­گیرد برخی ایده­ها را کنار بگذارد و یا اینکه آنها را با ایده­های دیگر جایگزین کند اتفاق می‌افتد. از آنجا که انسان­ها دائما در حال برنامه­ریزی، خیال­پردازی، تفکر بوده و نگران چیزهایی که در دنیای اطرافشان در حال رخ دادن است می­باشند، لذا همواره در حال برقراری ارتباط با خود می­باشند (استینبرگ، 2007، ص 140-145).

شایستگی ارتباطی که همان اثربخشی ارتباطی است، توجه قابل ملاحظه­ای را در ادبیات ارتباطات به خود جلب کرده است. شایستگی ارتباطی از دیدگاه محققان بسیاری مطالعه شده است، و از سال 1970 میلادی توجه به آن بیشتر شده است. محققان هر یک به­طور جداگانه ریشه­های زبان_­شناختی، عوامل اجتماعی، معیارهای رفتاری، و ویژگی­های گفتاری را به­عنوان عوامل مرتبط با این شایستگی­ها بررسی کرده‌اند. با این حال، هنوز تعریف واحدی از آن صورت نگرفته و آگاهی­ها درباره ویژگی­هایی که به عنوان شایستگی ارتباطی شناخته می­شوند ناقص است (کیتون و همکاران، 2013). مفهوم شایستگی به­طور گسترده­ای در رشته­ها و زمینه­های مختلفی استفاده شده است؛ و یک مفهوم مسأله­ساز است، چرا که معانی و تفاسیر مختلفی داشته؛ و تفسیر آن بستگی به زمینه­های فرهنگی، زبان_­شناختی و ملی دارد. شایستگی تنها محدود به کسب مهارت­ها نبوده و اشاره به توان اداره چالش­هایی که در یک موقعیت خاص اتفاق می­افتند به یک روش مناسب دارد.

اثربخشی در ارتباطات درون­فردی نیازمند کسب شایستگی و درک فرایند ارتباطی است. شایستگی ارتباطی درون­فردی، ریشه در مفهوم هوش درون­فردی دارد؛ که برای اولین بار با ارائه تئوری هوش چندگانه توسط گاردنر[1] در سال 1983، مطرح شد. گاردنر، بر اساس کار اولیه ثرندایک[2] (1920)، هوش را به هشت مقوله دسته­بندی و یک مورد از آنها را هوش­ درون‌فردی نامید (نانگل، هانسن، اردلی و نورتون، 2010). به _­عقیده سینگ (2013)، شایستگی ارتباطی درون­فردی که ریشه در هوش درون­فردی دارد، عبارت است از توانایی برای آگاهی یافتن از خود، فهم نقاط ضعف و قوت خود، و بیان احساسات و اندیشه­های خود به­صورت غیر مخرب. مک کارلی(2014)، شایستگی­­ ارتباطی درون­فردی را توانایی فرد برای حفظ روابط رضایت­بخش و سالم در طی زمان از طریق ارتباطات مناسب افکار و ایده­ها تعریف نموده؛ که خود شامل فرایند­های عاطفی و شناختی؛ و نیز آگاهانه و ناآگاهانه است که در طول حل­مسأله و قبل از تصمیم­گیری اتفاق می­افتند و به_­طور رفتاری منتقل می­شوند. نلسون و لاو  (2011) شایستگی ارتباطی درون­فردی را فهمیدن و توان اداره عواطف درونی و بیرونی، خودتنظیمی، و نیز آگاهی فرد از ارزش­های خود به ‌عنوان یک شخص تعریف کرده_­اند.

ارزیابی شایستگی­های ارتباطی درون­فردی به خاطر پیچیدگی فرایندی که دارد کار دشواری است. با این حال، هر یک از محققان ارتباطی به زعم خود به یک یا چند مورد از ابعاد آن اشاره کرده­اند. برای مثال کوئنیگ (2011)، ابعاد شایستگی­های ارتباطی درون‌فردی را خود­مدیریتی؛ مدیریت­زمان؛ خود‌توسعه‌ای؛ خود­تنظیمی؛ انطباق­پذیری؛ عملکرد اجرایی^[3]؛ هدفمندی؛ تأخیر در رضایت­مندی (یا به تعویق انداختن اهداف کوتاه­مدت و پاداش­های موجود فوری و دنبال کردن اهداف بلند ­مدت که به­طور موقت دور اما ارزشمند­تر هستند)؛ توانایی مقابله با حواس‌پرتی؛ و توانایی تنظیم استراتژی و دیدگاه خود به همان صورت که مورد نیاز است می­داند (کوئنیگ، 2011). ­مطالعات گاردنر^[4](1983؛ به نقل از لاو، 2014) نشان داده است هر فردی دارای یک سری از شایستگی­های درونی است؛ که این­ها همانند اثر انگشت منحصر به فرد هستند. به عقیده او افرادی که سطح گسترده­ای از شایستگی­های درون­فردی را به کار می‌گیرند سطح بالایی از عزت نفس را از خود نشان می‌دهند. به ­عقیده لاو (2014)، عزت نفس و مدیریت درست استرس مهارت­هایی هستند که مستقیما با شایستگی­های ارتباطی درون­فردی در ارتباط­اند. این نوع از خود­کنترلی متکی بر یک روش انطباق شناختی برای حفظ یک سطح متعادلی از وضعیت عاطفی است.

کروز و همکاران (2014) و نیز اولیور، مارکلن و هاردی (2010) نشان داده­اند ارتباطات درون­فردی می‌تواند بر افکار، احساسات، و رفتارهای فرد در شرایط استرس­زا تأثیر بگذارد؛ و اینکه ارتباطات درون­فردی در قالب افکار و احساسات که اقتدار و شایستگی شخصی را بهبود می­دهد با بهروزی عاطفی در ارتباط است. افراد در ارتباطات درون­فردی همانند گفتگوی آشکار، معانی را درون خود گفتگو می­کنند و خواسته­های منفی و تعارضات گذشته و نیز احساسات مثبت را به خود یادآوری می­کنند. آنها همچنین نشان داده_­اند خودپنداره که اشاره به ارزیابی کلی فرد  از درک خود و دیگران دارد، یکی از عواملی است که بر شایستگی ارتباطی مؤثر است.

با اینکه اصلاح رفتار فرد با خود اهمیت فراوانی دارد؛ اما در بسط معنایی و ارزش آن در میان مجموع رفتارهای ارتباطی انسان و میزان تأثیر و تاثر آن پژوهش_­های کمتری صورت گرفته است؛ که در این خصوص می_­توان به _­طور نمونه به پژوهش صادقی و سبحانی_­نیا (1390)، و فینکل و ووهس (2006)، اشاره کرد که به نقش "خود" در ارتباطات پرداخته_­اند. با این حال ارتباطات درون_­فردی در میان تحقیقاتی که درباره سایر سطوح ارتباطی صورت گرفته است یک واژه نسبتا جدید بوده و توجه کمتری به این موضوع شده است و شور و اشتیاق اولیه اندکی میان افراد دانشگاهی نسبت به این موضوع وجود داشته است. لذا این تحقیق سعی دارد به بررسی آن بپردازد و از شایستگی­های ارتباطی درون­فردی بحث نماید؛ تا از این طریق مدیران، کارکنان و محققان سازمانی را متوجه این موضوع مهم نموده و بتواند مقداری از خلاء تحقیقاتی در این زمینه را پر کند. با توجه به اینکه هدف این پژوهش به دلیل بهره­گیری از روش مدل­سازی ساختاری­تفسیری- که روشی مؤثر و کارا برای موضوعاتی است که در آن متغیرهای کیفی در سطوح مختلف اهمیت بر یکدیگر آثار متقابل داشته و می_­توان با استفاده از آن، وابستگی_­های بین متغیرهای کیفی مسئله را کشف، تحلیل و ترسیم کرد، و اولین بار به_­وسیله وارفیلد[5] (1974؛ به نقل از آذر، خسروانی و جلالی،1392) مطرح شده- شناسایی شایستگی­های ارتباطی درون‌فردی تشویق­کننده ارتباطات­سازمانی مثبت و اثربخش و بررسی چگونگی ارتباطات درونی ابعاد مؤثر بر آن با یکدیگراست، لذا سؤالات پژوهش به_­صورت زیر مطرح می­شوند:

1) شایستگی­های ارتباطی درون­فردی تشویق­کننده ارتباطات سازمانی مثبت و اثربخش کدامند؟ 2) ارتباطات درونی این شایستگی­ها چگونه است؟ 3) مدل روابط وسطوح تأثیرآن­ها چگونه است؟ 4) تحلیل مدل روابط این شایستگی­ها براساس قدرت نفوذ- وابستگی چگونه است؟

روش­

روش پژوهش، جامعه و نمونه آماری: از آنجا که نتایج این پژوهش_­می_­تواند درتصمیم_­گیری_­های سازمانی در راستای تشویق ارتباطات سازمانی مثبت و اثربخش استفاده شود، لذا از نوع کاربردی- توسعه_­ای بوده و بر اساس روش انجام توصیفی- پیمایشی است._­از نظر نوع پژوهش،آمیخته (کمی-کیفی) است؛­که به_­منظور "احصای ابعاد شایستگی ارتباطی درون_­فردی و ساخت_­دهی" به آنها استفاده شده است. جامعه آماری پژوهش تمامی افراد خبره دانشگاهی و اساتید مجرب رشته مدیریت در زمینه ارتباطات سازمانی هستند که 17 نفراز آنها با استفاده از روش نمونه­گیری گلوله­برفی به­ عنوان نمونه انتخاب شدند. از آنجا که این پژوهش تفسیری و نتایج آن خبره‌محور است و در تحقیقات تفسیری تعداد خبرگان همواره مورد مناقشه بوده است، از تمام جامعه در دسترس، از بیشترین نمونه که فرصت پاسخگویی داشتند نظرخواهی شد؛ که به­ توصیه وارفیلد (1974، به نقل از آذر، خسروانی و جلالی،1392)، که ارائه دهنده روش مدل_­سازی ساختاری تفسیری است تعداد 15 تا 25 نفر خبره، نمونه خوب و قابل دفاعی در این نوع مدل_­سازی است. نمونه_­گیری گلوله_­برفی از آن جهت مورد استفاده قرار گرفت که بسیاری از اساتید مراجعه شده رشته مدیریت در زمینه موضوع مورد مطالعه اظهار عدم تخصص لازم و کافی نمودند و اساتید دیگری که دارای تخصص لازم و کافی در این زمینه بودند را معرفی _­کردند؛که از تعداد خبرگان معرفی شده و نظرسنجی شده 2 نفر زن و 15 نفرمرد؛ 6 نفر استاد تمام، 4 نفر دانشیار، و 7 نفر استادیار و همگی دارای مدرک دکتری بودند؛ و70٪ از آنها دارای سابقه هیات علمی بالاتر از10 سال بوده و میانگین سنی آنها 52 سال بود.

ابزار سنجش: در بخش کیفی پژوهش عمدتاً از مطالعات کتابخانه_­ای و نظرخواهی استفاده شده است. مولفه­های شایستگی_­های ارتباطی درون_­فردی با استفاده از ادبیات تحقیق و تجمیع تمامی طبقه_­بندی_­ها و مطالعات صورت گرفته در حوزه شایستگی_­های ارتباطی و نیز نظرخواهی از خبرگان تعیین شدند. در بخش کمی از ماتریسی به_­نام ماتریس خود_­تعاملی ساختاری همانند جدول 2 که در زیر آورده شده است، برای دریافت آرا و نظرات خبرگان در قالب روش مدلسازی تفسیری ساختاری بهره گرفته شد؛ به این صورت که با توجه به تعداد ابعاد شناسایی شده برای شایستگی ارتباطی درون_­فردی و شماره_­گذاری و سپس قرار دادن آنها در جدول مذکور از خبرگان خواسته شد آنها را دو به دو با هم بررسی نموده و با استفاده از نمادهایV,A ,X ,Oبه تعیین روابط بین آنها بپردازند.

روش اجرا و تحلیل­: روش  اجرا و تحلیل با استفاده از گام­های هفت_­گانه روش مدل­سازی ساختاری تفسیری بوده است، به این صورت که در ابتدا متغیرهای مسأله شناسایی می_­شوند که می_­تواند با بررسی مطالعات گذشته و دریافت نظرات خبرگان صورت گیرد. در گام دوم متغیرهای مسأله به صورت دو به دو با هم بررسی می_­شوند و پاسخ_­دهنده با استفاده از نمادهای زیر به تعیین روابط بین متغیرها می_­پردازد.

V: متغیر i به تحقق متغیرj کمک می_­کند.

A: متغیرj به تحقق متغیرi کمک می_­کند.

X: متغیر i و j هر دو به تحقق هم کمک می_­کنند.

O: متغیر i وj با هم ارتباطی ندارند.

در گام سوم از طریق تبدیل نمادهای O وA به عدد "0" وX و V به  عدد "1"، ماتریس خودتعاملی ساختاری به یک ماتریس دودویی تبدیل می_­شود و ماتریس دسترسی اولیه به­دست می_­آید. در گام چهارم و پس از آنکه ماتریس دسترسی اولیه به دست آمد، با وارد کردن انتقال_­پذیری در روابط متغیرها ماتریس دسترسی نهایی به دست می­آید. در گام پنجم با استفاده از ماتریس دسترسی نهایی مجموعه خروجی یا "1" های هر سطر و مجموعه ورودی یا "1" های هر ستون برای هر متغیر به دست می_­آید؛ که پس از تعیین مجموعه ورودی و خروجی اشتراک این مجموعه_­ها برای هر یک از متغیرها تعیین می_­شود و از این طریق مجموعه مشترک برای هر متغیر به دست می_­آید. متغیرهایی که مجموعه خروجی و ورودی مشترک آنها کاملا مشابه باشند، در بالاترین سطح از سلسله مراتب مدل ساختاری تفسیری قرار می_­گیرند. به_­ منظور یافتن اجزای تشکیل دهنده سطح بعدی سیستم اجزای بالاترین سطح از آن در محاسبات ریاضی جدول مربوط حذف می_­شود و عملیات مربوط به تعیین اجزای سطح بعدی مانند روش تعیین اجزای بالاترین سطح انجام می_­شود. این عملیات تا آنجا تکرار می_­شود که اجزای تشکیل_­دهنده کلیه سطوح سیستم مشخص شوند. در گام ششم با توجه به سطوح متغیرها و ماتریس دسترسی نهایی مدل ساختاری تفسیری ترسیم می_­گردد. در گام هفتم متغیرهای تحقیق در چهار گروه خودمختار، وابسته، پیوندی و نفوذی طبقه بندی می_­شوند (آذر، خسروانی و جلالی،1392). اجرای این گام_­ها به شرح ذیل است:

گام اول: شناسایی متغیرهای مربوط به تحقیق. در این مرحله با بررسی ادبیات تحقیق و نیز نظرخواهی ازخبرگان متغیرها و ابعاد مربوط به شایستگی­ ارتباطی درون­فردی استخراج و دسته­بندی شدند. در جدول (1) هر بعد و تعریف خلاصه_­ای از آن و چند مورد از منابعی که این بعد و مفاهیم نزدیک به آن به ­عنوان شایستگی ارتباطی درون­فردی اشاره شده آمده است.

گام دوم: تشکیل ماتریس خودتعاملی ساختاری. پس از شناسایی ابعاد شایستگی ارتباطی درون_­فردی که در گام اول به آنها اشاره شد در گام بعد ماتریس خودتعاملی ساختاری تشکیل می_­شود. این ماتریس با مقایسه زوجی ابعاد شایستگی ارتباطی درون_­فردی توسط خبرگان و با به_­کار بردن نمادهایV،A،O، و   X ایجاد می_­گردد. به این صورت که از خبرگان خواسته می_­شود اگر سطر- به لحاظ سلسله_­مراتب تقدم و تأخر- مقدمه ستون است و بر آن تأثیر دارد V؛ اگر ستون- به لحاظ سلسله_­مراتب تقدم و تأخر- مقدمه سطر است و بر آن تأثیر دارد A؛ اگر سطر و ستون- به لحاظ سلسله_­مراتب تقدم و تأخر- مقدمه یکدیگرند و بر هم تأثیر می_­گذارند X؛ و اگر سطر و ستون به لحاظ سلسله_­مراتب بر یکدیگر تقدم و تأخر و تأثیر ندارند در داخل جدول  Oبگذارند. بعد از نظرخواهی از خبرگان، ماتریس خودتعاملی ساختاری مطابق با جدول (2) به_­دست آمده است.

گام سوم: ایجاد ماتریس دسترسی اولیه. در این مرحله، ماتریس خودتعاملی ساختاری به یک ماتریس دودویی تبدیل می_­گردد که ماتریس دسترسی اولیه نامیده می_­شود. این کار از طریق تبدیل نمادهایA  و O به "0" و X و  Vبه "1"، در ماتریس خود تعاملی ساختاری انجام می_­شود که همانند جدول (3) به_­دست آمده است.

گام چهارم: ایجاد ماتریس دسترسی نهایی. پس از آنکه ماتریس دسترسی اولیه به_­دست آمد، با وارد کردن انتقال_­پذیری در روابط متغیّرها، ماتریس دسترسی نهایی به_­دست می_­آید. منظور از انتقال_­پذیری آن است که اگر متغیرA بر متغیرB تأثیر داشته باشد و متغیرB بر متغیرC تأثیر بگذارد A بر C نیز تأثیر می_‌گذارد. در این گام، تمامی روابط ثانویه بین متغیرها، بررسی شد و ماتریس دسترسی نهایی مطابق جدول (4) به_­دست آمده است.

گام پنجم: بخش­بندی سطح. در این مرحله ماتریس دسترسی به سطوح مختلف دسته_­بندی می_­شود. روش کار در این گام به این صورت است که پس از تعیین مجموعه ورودی (اعداد سطر) و خروجی (اعداد ستون)، اشتراک این مجموعه_­ها برای هر یک از ابعاد تعیین خواهد شد. از این طریق مجموعه مشترک برای هر بعد به_­دست می_­آید. ابعادی که مجموعه خروجی و مشترک آن_­ها کاملا یکسان باشند، در بالاترین سطح از سلسله مراتب مدل ساختاری تفسیری قرار می گیرند. هنگامی که در اولین تکرار عنصر یا عناصر بالاترین سطح مشخص شدند، باید این_­ها از سایر عناصر جدا و یا به بیان دیگر حذف شوند. این عمل تا زمانی که سطح تمامی عناصر مشخص شود تکرار می شود. جدول (5)  تکرارهای 1 تا 7 برای تعیین سطوح­ مختلف را نشان می­دهد.

گام ششم: در این مرحله با توجه به سطح متغیرها در جدول (5) و ماتریس دسترسی نهایی، مدل اولیه رسم و از طریق حذف انتقال­پذیری­ها، مدل نهایی همانند شکل (1) به­دست آمده است.

گام هفتم: تجزیه وتحلیل قدرت نفوذ و میزان وابستگی. ساختار این گام به این صورت است که ابتدا یک نمودار با دو محور افقی (میزان وابستگی) و عمودی (قدرت نفوذ) ترسیم نموده و با توجه به تعداد عناصر شناسایی شده در گام اول -که در این تحقیق 9 عنصر می_­باشد- آن را به چهار گروه خودمختار، وابسته، پیوندی، و نفوذ دسته_­بندی می_‌کنیم. به این صورت که گروه اول، متغیّرهای خودمختارند که قدرت نفوذ و وابستگی ضعیفی دارند. این متغیرها تا حدودی از سایر متغیرها مجزا هستند و ارتباطات کمی دارند. گروه دوم، متغیّرهای وابسته را شامل می­شود که قدرت نفوذ ضعیف، اما وابستگی بالایی دارند.گروه سوم، متغیّرهای پیوندی هستند که قدرت نفوذ و وابستگی بالایی دارند. در واقع هر گونه عملی بر روی این متغیرها منجر به تغیر سایر متغیرها می­شود.گروه چهارم، متغیّرهای مستقل می­باشند که قدرت نفوذ بالا و وابستگی پایین دارند. متغیرهایی که قدرت نفوذ بالایی دارند در اصطلاح متغیرهای کلیدی نامیده می_­شوند که این_­ها در یکی از دو گروه پیوندی و نفوذ قرار می_­گیرند. این گام از طریق جمع کردن ورودی­های "1"درهرسطر (قدرت نفوذ) و ستون (میزان وابستگی) در جدول (4) برای هر بعد به_­ صورت جداگانه، و نوشتن آنها روی محور عمودی و افقی و سپس مشخص نمودن جایگاه آنها از طریق ترسیم میزان قدرت نفوذ و وابستگی همانند شکل 2 انجام شده است (آذر، خسروانی و جلالی،1392).

یافته_­ها

پس از انجام گام_­های هفت_­گانه روش مدل­سازی ساختاری تفسیری که در بالا به آنها اشاره شد یافته_‌های تحقیق به صورت جداول و اشکال زیر ارائه گردیده است.

جدول1. ابعاد شایستگی_­ ارتباطی درون_­فردی

همان_­طور که در جدول (1) دیده می_­شود، در گام اول از گام_­های هفت_­گانه روش مدل_­سازی ساختاری تفسیری که با هدف شناسایی متغیرها و عناصر
صورت می_­گیرد، 9 مورد از عناصر و ابعاد مهم


شایستگی ارتباطی درون_­فردی شامل خودپنداره،
اعتماد به نفس، عزت نفس، خودآگاهی،
خودمدیریتی، خوش_­بینی، تصور تعاملات،
خودصحبتی مثبت، و داشتن چارچوب مرجع
شناسایی شدند؛ لذاجدول (1) به سوال اول تحقیق با این عنوان که شایستگی­های ارتباطی درون­فردی تشویق­کننده ارتباطات سازمانی مثبت و اثربخش کدامند پاسخ داده و شایستگی­های ارتباطی مهم درون­فردی را از دیدگاه خبرگان نشان می­دهد؛ که به_­ منظور روشن شدن هر عنصر تعریف مختصری از آن و نیز برخی از مفاهیم نزدیک به آن نیز در جدول مذکور آمده است.

جدول 2. ماتریس خودتعاملی ساختاری

همان_­طور که در جدول(2) مشاهده می­شود در گام دوم روش مدل_­سازی ساختاری تفسیری که در بالا به آن اشاره شد، روابط داخلی بین شایستگی­های ارتباطی درون­فردی تشویق­کننده ارتباطات سازمانی مثبت و اثربخش توسط خبرگان مشخص شده است؛ که این جدول به سوال دوم تحقیق با این عنوان که ارتباطات درونی ابعاد شایستگی­های ارتباطی درون_‌فردی چگونه می_­باشد پاسخ داده است؛ و اینکه چه ابعادی با یکدیگر رابطه دارند و کدام یک بر دیگری مؤثر است، کدام بر یکدیگر اثر متقابل داشته و یا اینکه رابطه_­ای با یکدیگر ندارند را از دیدگاه خبرگان مشخص کرده است.

جدول 3. ماتریس دسترسی اولیه

همان_­طور که در جدول (3) ملاحظه می­شود، در گام سوم نمادهای چهارگانه V,A ,X ,O به عددهای "0"

و "1" تبدیل شده_­اند؛ که این گام به_­منظور انجام گام_‌های دیگر و در راستای رسیدن به پاسخ سوال
سوم تحقیق که تعیین مدل روابط و سطوح تأثیر ابعاد شایستگی ارتباطی درون فردی می_­باشد انجام شده است؛ و خود مستقیما به هیچ یک از سوالات تحقیق پاسخ نمی_­دهد.

جدول 4. ماتریس دسترسی نهایی

       همان_­طور که جدول (4) نشان می_­دهد، در گام چهارم تمام روابط ثانویه بین متغیرها بررسی شده است. به_­عنوان مثال چون در جدول(3)، عامل 1 بر عامل 8 مؤثر است و عامل 8 بر عامل 7 مؤثر است، بنابراین بر اساس قاعده انتقال_­پذیری که در بالا به آن اشاره شد، باید عامل 1 بر عامل 7 نیز مؤثر باشد؛ که این  انتقال_­پذیری با تبدیل عدد 0 در جدول 3  به عدد 1 در جدول 4 نشان داده شده است. سایر عوامل نیز به همین صورت مورد بررسی قرار گرفته_­اند. در این



ماتریس، قدرت نفوذ و میزان وابستگی هر متغیر نیز نشان داده شده است. قدرت نفوذ یک متغیر از جمع تعداد متغیرهای متأثر از آن و خود متغیر به دست می_­آید. میزان وابستگی یک متغیر نیز از جمع متغیرهایی که از آنها تأثیر می_­پذیرد و خود متغیر به دست می_‌آید. این گام نیز مقدمه گام بعدی بوده و در راستای پاسخ به سوال سوم تحقیق انجام می_­شود و خودش مستقیما به هیچ یک از سوالات تحقیق پاسخ نمی_‌دهد.

جدول5. تکرار اول تا چهارم بخش­بندی سطوح

همانطور که در جدول (5) دیده می_­شود در گام پنجم و در اولین مرحله از مراحل سطح_­بندی، عنصر شماره 5 به_­ علت یکسان بودن مجموعه خروجی و مشترک آن در سطح اول؛ عناصر 3، 6، 7، و 8 بعد از تکرارهای مختلف و حذف عنصر5، در سطح دوم؛ عناصر 1، 2 و 4 بعد از حذف عناصر تعیین سطح شده، در سطح سوم؛ و عنصر 9 نیز در سطح چهارم قرار گرفته است. این جدول در راستای پاسخ به سوال سوم تحقیق و تعیین مدل روابط وسطوح تأثیرآن­ها بوده است که این امر در گام ششم محقق گردیده است.

شکل1. مدل تعاملی شایستگی­های ارتباطی درون­فردی تشویق_­کننده روابط مثبت و اثربخش

شکل(1) به سوال سوم تحقیق پاسخ داده و مدل ابعاد شایستگی_­های ارتباطی درون_­فردی بر اساس سطوح مختلف تأثیر آنها در گام ششم را نشان می_­دهد. همان_­طور دیده می_­شود مدل نهایی به_­دست آمده در این تحقیق از چهار سطح تشکیل شده است؛ که این سطوح برگرفته از سطح_­بندی_­های انجام شده در جدول 5 می_­باشند. روابط یک سویه و دو سویه استفاده شده در این مدل نیز برگرفته از نمادهای جدول 2 می_­باشند. به_­عنوان مثال رابطه دو_­سویه بین

 

عزت نفس و خودپنداره برگرفته از نمادx  و بقیه روابط نیز به همین صورت می_­باشند. این مدل نشان می_­دهد عناصری که در سطح بالاتر هستند تأثیرگذاری کمتری دارند و بیشتر تحت تأثیر سایر عناصر در سطوح زیرین خود می_­باشند. برای مثال همان_­طور که در شکل 1 دیده می­شود عنصر خودمدیریتی در بالاترین سطح قرار گرفته است؛ بنابراین بیشتر تحت تأثیر عناصر سطوح پایین_­تر از خود می باشد و عناصر دیگر نیز به همین صورت.

شکل2. میزان قدرت نفوذ- وابستگی