تحلیل کلان‌روندهای مؤثر بر آیندۀ بازار صنعت بانکداری با رویکرد تحلیل ساختاری، تحلیل تأثیر متقابل (بر گذر)

شناسایی پیشران‌ها و روندهای آینده، دغدغۀ اغلب کسب‌وکار‌ها، دولت‌ها و مراکز تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری راهبردی محسوب می‌شوند. نتایج مطالعات در مورد پیشران‌ها و روندهای کلان و گسترۀ تأثیرات و تأثرات این روندها به­نوعی است که در اکثر موارد، مسائل و موضوعات مشترکی را در زندگی بشر شامل می‌شوند (بوشهری و نظری‌زاده، 1388). بی‏توجهی به پیش‏نگری و نادیده­انگاشتن تغییرات محیط خارجی را می‏توان در سازمان‏های بزرگ مهم برشمرد. شرکت‏های آی.بی.ام^[1]، جنرال موتورز^[2]، سرس^[3] و سی‏بی‏اس^[4] از جمله سازمان‏هایی هستند که پیش‏نگری تغییرات خارجی مهم و تاثیرگذار را نادیده گرفته و پیامدهای ناگوار آن را پذیرا شده‏اند (اشلی و موریسون، 1996). واقعیت امر این است که برنامه‌ریزی برای آیندۀ کسب‌وکارها براساس نیازهای فعلی و یا کمبودهای خدماتی فعلی، برای حضور موفق در جهان آینده سرمایۀ مناسبی نیست و برای ایفای نقش در آینده ضرورت دارد. با اتکا به رویکردهای جدید برنامه‌ریزی، به‌طورجدی، پیشران‌‌های توسعه و تحولات آینده براساس مگاترندها^[5] و روندهای ناپیوسته، سناریوسازی شده است (ملکی‌فر، 1385)، تا متناسب با قابلیت‌ها و توانمندی‌‌های جامعه، مسائل چالش­برانگیز کنونی و آینده واکاوی شود و  برای حضور موفق در آینده برنامه‌ریزی شود (علیزاده، 1387).

درواقع، باید گفت مشکلات کنونی جامعۀ بشری درمجموع ناشی از دو عامل است؛ اول: شناخت هوشمندانه ­نداشتن از آینده در زمان گذشته؛ دوم: تحولات حیرت‌آور در عرصه‌‌های اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، زیست‌محیطی و فناوری همراه با روند شتابان جهانی­شدن. برهمین­اساس، امروز برای جبران خطاهای گذشته، شناخت تحولات آینده با رویکرد آینده‌نگارانه ضروری و از اولویت‌های اصلی است (ناظمی‌قدیری، 1385). در عرصۀ امروزی اقتصاد کشور، تقریباً نمی‌توان فرد، خانواده، سازمان و یا کسب‌وکاری را یافت که نسبت به چگونگی و چیستی شرایط کسب­وکار در آینده بی­تفاوت باشند؛ زیرا نمی‌توان در مسیر موفقیّت گام برداشت و نسبت به آینده بی‌توجه بود. برهمین­اساس، با چنین وضعیتی، امروزه ضرورت شناسایی و تحلیل کلان‌روندهای تأثیرگذار بر آیندۀ صنعت بانکداری آشکار شده است. همچنین در شرایط کنونی جامعه جهانی و تأثیر تغییر و تحولات کلان‌روندهای علمی و فناوری، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی بر آیندۀ صنعت بانکداری، پرداختن به موضوع برون‌یابی و تحلیل کلان‌روندها را اجتناب‌ناپذیر ساخته است. به­نظر می‌رسد، آینده‌نگری برای سازمان‌ها امری اجتناب‌ناپذیر است. ازاین‌رو، پژوهش حاضر بر آن است تا ضمن شناسایی عوامل، روندها و کلان‌روندهای تأثیرگذار بر آیندۀ صنعت بانکداری و نیز تحلیل اثرات این عوامل بر یکدیگر و دسته‌بندی آنها، تلاشی هرچند کوچک با هدف تحقق آرمان‌‌های سرزمین‌مان بردارد، با امید به اینکه بتواند سکویی برای پرش‌‌های بلندتر باشد. بنابراین هدف اصلی این پژوهش «تحلیل کلان‌روندهای کلیدی، مهم و تأثیرگذار بر آیندۀ صنعت بانکداری» است تا از این طریق بتوان اهداف فرعی این پژوهش نیز اعم از «شناسایی پیشران‌‌های مؤثر صنعت بانکداری»، «بررسی میزان تأثیرگذاری و تأثیرپذیری میان کلان‌روندهای کلیدی و مؤثر صنعت بانکداری» و نهایتاً «شناسایی روندهای راهبردی، مؤثر بر آیندۀ بازار صنعت بانکداری در جمهوری اسلامی ایران» تحلیل و ارزیابی شوند.

2. مبانی نظری

2-1. آینده‌نگاری^[6]

جامعه امروز از سیستم بانکی انتظار دارد که ضمن تلاش برای جذب سپرده‌ها و تخصیص مناسب آنها در فعالیت‌های مفید اقتصادی، به موازات پیشرفت‌های همه‌جانبه اقتصادی و اجتماعی نیز حرکت نمایند (کریمی، 1394: 186). تحقق این امر به دیدگاه  آینده‌نگاری وابسته است، به این دلیل که آینده‌پژوهی می‌تواند روش علمی ‌و تجربی برای درک و فهم آینده ارائه دهد (خزائی و محمودزاده، 1392: 28). آینده‌پژوهی، علم و هنر شکل­بخشیدن به آینده‌‌های مطلوب و بررسی آینده‌‌های محتمل و جستجوی کاشفانه و خیال­پردازانه آینده‌‌های ممکن است؛ آینده‌هایی که ارتباط محکم و انکارناشدنی با ارزش‌ها، باورها، اسطوره‌ها و استعاره‌ها دارد (سازمان توسعه صنعتی ملل متحد، ترجمه خزائی و محمودزاده، 1392: 7). بن مارتین تعریف کلاسیک آن را بدین صورت گفته است: «آینده‌نگاری فرایند موجود در تلاش نظام‌مند برای نگریستن به آیندۀ بلند‌مدت علم، فناوری، اقتصاد و جامعه با هدف شناسایی زمینه‌‌های پژوهش راهبردی و پدیدارشدن فناوری‌‌های عمومی‌ای است که می‌توانند بیشترین منافع اقتصادی و اجتماعی را به‌بار آورند» (مارتین، 2003).

2-1-1. اهداف‌‌ آینده‌نگاری

هدف فعالیت‌‌های آینده‌نگاری، تشویق تصمیمات بهتر برای تسهیل تفکر روبه­جلو و افزایش آمادگی برای تغییر است (جورگنسن و باکلی، 2004: 12). رواج اندیشۀ دورنگر در میان جوامع را می‌توان از مهمترین دستاورد‌‌های آینده‌پژوهان دانست. آینده‌پژوهان می‌خواهند با استفاده از این اندیشه، افزون بر تأمین رفاه نسل کنونی، در بهروزی نسل‌های آینده نیز مؤثر باشند (بل، 1392: 159).

2-1-2. روش‌‌های آینده‌نگاری

برای انجام فعالیت‌‌های آینده‌نگاری، راه‌‌های گوناگونی وجود دارد (مردوخی، 1391: 57-58). شیوه‌‌های مختلفی برای طبقه‌بندی روش‌‌های مطالعات آینده‌پژوهی وجود دارد. به‌عنوان مثال، دیدگاه‌هایی مبتنی بر آینده (تحلیل‌گران الگو، مشاهده‌گران و غیره)، و یا دیدگاه‌هایی مبتنی بر افق زمانی(چشم‌انداز کوتاه‌مدت در مقابل بلندمدت)، مدل‌‌های کیفی در مقابل کمّی، برون‌یابی در مقابل هنجاری و غیره (آساکول، ترجمه خزایی، 1384: 2).  در ادامه به دو دسته‌بندی مهم اشاره می‌شود:

روش‌‌های اکتشافی و هنجاری

روش‌‌های اکتشافی (برون‌گرا)، در زمان حال آغاز می‌شوند و به سمت آینده پیش می‌روند، درحالی­که روش‌‌های هنجاری (درون‌گرا)، با نقطه­نظری از آیندۀ ممکن آغاز می‌شوند، با این پرسش که چه روندها و رویداد‌هایی می‌توانند ما را به آن آینده رهنمون سازند (فورن، 2001: 1). تفاوت عمدۀ این دو روش، در این است که روش‌‌های اکتشافی، آینده را بر مبنای گذشته و حال می‌سازند، ولی روش‌های هنجاری، آیندۀ مطلوب را مشخص می‌کنند تا بتوان بر مبنای آن برای زمان حال برنامه‌ریزی کرد (مردوخی، 1391: 65 و 66).

روش‌‌های کمّی ‌و کیفی

روش‌‌های کمّی ‌بر پایۀ ریاضیات بنا شده‌‌اند و از معادلات و ابزارهای دقیق اندازه‌گیری استفاده می‌کنند. روش‌های کمّی، ‌ممکن است به مجموعه‌ای از داده‌‌های واقعی تکیه کنند، یا همچون برخی کاربرد‌‌های الگوسازی و بازی، بر پایۀ داده‌‌های فرضی و مفروضاتی خلاف واقع استوار شوند، داده‌ها و مفروضاتی که البته در قالبی کاملاً ریاضیاتی ارائه می‌شوند؛ اما روش‌‌های کیفی، در هیچ سطحی، از اندازه‌گیری عددی بهره نمی‌گیرند و به­ندرت نتایج خود را بر پایۀ تحلیل‌‌های آماری ارائه می‌دهند. به بیان روشن‌تر، روش‌‌های کیفی در بررسی انگاره‌‌های پاسخ‌دهندگان دربارۀ آینده، از یک­سو به حقایق تجربی برآمده از شرایط گذشته و حال تکیه می‌کنند و ازسوی­دیگر، به برداشت‌‌های اشراقی، حدسی و فرضی خود  تکیه می­کنند (مهاجر، 1393: 22 و 23). شایسته است برای درک بهتر روش‌‌های   آینده‌پژوهی، آنها را به جای تقسیم به دو دستۀ کمّی ‌و کیفی، در طیفی پیوسته دسته‌بندی کنیم، طیفی که در یک انتهای آن روش‌‌های کاملاً کیفی و در انتهای دیگر آن روش‌‌های کاملاً کمّی ‌قرار می‌گیرند؛ بیشتر روش‌ها، دست­کم تا اندازه‌ای به کمّی‌سازی نیز توجه دارند (بل، 1392، 434 - 435).

2-1-3. مروری اجمالی بر روش‌‌های ‌آینده‌نگاری

با توجه به تعداد روش‌‌های موجود در فعالیت‌‌های آینده‌نگاری، در ادامه توضیح مختصری در مورد دو روش تحلیل، تحلیل‌‌های متقاطع و ماتریس‌‌های تأثیر و تحلیل ساختاری که اساس این پژوهش است، ارائه می‌شود.

1. تحلیل‌‌های متقاطع و ماتریس‌‌های تأثیر

تحلیل‌‌های متقاطع، روش‌هایی هستند که به ما کمک می‌کنند تا دریابیم که چگونه روندها و عملکرد‌‌های متفاوت بر یکدیگر تأثیر می‌گذارند و همچنین روابط بین متغیرها در یک سیستم چگونه است. این روش که گاهی تحلیل ساختاری نیز نامیده می‌شود، برای شناسایی روابط میان روندها، متغیر و رفتارها مفید است (تیشه‌یار، 1390: 162). در طی سی­سال اخیر، ماتریس‌‌های تأثیر، به یکی از رایج‌ترین ابزار آینده‌پژوهی تبدیل شده‌ است. ماتریس‌‌های تأثیر، با هدف بررسی سیستم‌ها و پویایی آنها می‌تواند به سه دسته تقسیم شود: تحلیل ساختاری^[7]، استراتژی‌‌های بازیگران^[8] و ماتریس احتمالی تأثیر متقاطع^[9] (آرکد و همکاران، 2008: 2). همچنین روش تحلیل تأثیر بر روند^[10]، یک ابزار نظام­یافته برای ادغام برون‌یابی بدون غافلگیری با قضاوت‌هایی راجع به وقایع احتمالی آینده و تأثیرات وقوع آنها را فراهم می‌کند (تقوا و علیزاده، 1385:89).

2. تحلیل ساختاری

تحلیل ساختاری، ابزاری طراحی­شده برای مرتبط­ساختن ایده‌هاست. این روش، توصیف سیستم را به کمک ماتریسی که تمام عناصر سازنده آن را مرتبط می‌کند، ممکن می‌سازد. این روش، با بررسی این روابط، مشخص­کردن متغیرهای ضروری را برای تکامل سیستم ممکن می‌کند. تحلیل ساختاری، برای بررسی کیفی سیستم‌‌های بسیار متفاوت به کار می‌رود. سیستم تحت بررسی، به شکل گروهی از عناصر (متغیرها/ عوامل) وابسته به­هم در­می‌آید (آرکد و همکاران، 2008: 6). ساختار روابط از طریق سلسله‌مراتب عوامل و بر اساس تأثیری که هر عامل بر بقیه عوامل دارد (فعال بودن^[11]) و تأثیری که عامل از بقیه عوامل می‌پذیرد (وابستگی^[12]) بیان می‌شود (امروسیو و همکاران، 2009: 4). شبکۀ روابط میان عناصر، یعنی ساختار سیستم، کلید پویای آنها را تشکیل می‌دهد و کاملاً ثابت باقی می‌ماند. تحلیل ساختاری که هدف آن روشن کردن این ساختار است، در سه مرحله رخ می‌دهد:

- فهرست متغیرها / عوامل

این مرحله شامل ایجاد فهرستی عواملی است که سیستم تحت مطالعه و همچنین محیط داخلی و خارجی آن را توصیف کند (گودت و همکاران، 2003: 60). این مرحله، کمترین رسمیت را دارد و برای بقیه فرایند نقشی تعیین‌کننده دارد.

- توصیف روابط بین متغیرها

مرحله دوم، در مرتبط­ساختن و توصیف شبکۀ روابط بین متغیرهاست (آرکد و همکاران، 2008: 6). معمولاً از قضاوت کارشناسان برای ارزیابی تأثیر هر متغیر بر دیگری استفاده می‌شود، در نتیجه ماتریسی شکل می‌گیرد که درایه‌های آن بیانگر اثر هر متغیر بر دیگری است (جورجیو و دیگران، 1391: 97). فرایند پرکردن ماتریس، یک فرایند کیفی است. برای n عامل، n×n-1 پرسش مطرح می‌شود. برای هر جفت از عوامل این پرسش‌ها مطرح می‌شود: آیا رابطه‌ای حاکی از تأثیر مستقیم بین i و j وجود دارد؟ (گودت و همکاران، 2003: 61).

- شناسایی متغیرهای اصلی

آخرین مرحله، شامل شناسایی متغیرهای اصلی و عوامل کلیدی پویایی‌‌های جهانی سیستم است (آرکد و همکاران، 2008: 6). این مرحله، شامل شناسایی و رتبه­دهی مجدد به عوامل کلیدی، یعنی عوامل کلیدی ضروری برای تکامل سیستم است. مقایسۀ رتبه عوامل از دسته‌بندی‌‌های گوناگون (مستقیم، غیرمستقیم و بالقوه) یک منبع سرشار از اطلاعات است. نتایج داده‌ها، در مقابل میزان تأثیر و میزان وابستگی هر عامل، می‌تواند در یک نمودار دو بعدی که در آن محور X بیانگر میزان وابستگی و محور Y، بیانگر میزان تأثیرگذاری است، بیان ‌شود؛ همچنین امکان تعیین اثرگذارترین عوامل در سیستم و بررسی سایر نقش‌‌های مختلف این عوامل وجود دارد (گودت و همکاران، 2003: 61).

2-2. روندها

آینده نتیجۀ کنش چهار عامل مهم است، عواملی که با تأثیر و تأثرات مختلف بر روی یکدیگر، آینده را می‌سازند، این چهار عامل عبارت‌اند از: تصاویر، اقدامات، روندها و رویدادها. بی‌شک، روند و رویداد شناخته­شده‌ترین واژه­های آینده‌شناسی هستند که بر دو ویژگی آینده متمرکزند. روندها، به پیوستگی تاریخی و زمانی اشاره دارند و رویدادها، بر گسستگی‌‌های تاریخی تأکید می‌ورزند. روندها از گذشته آغاز می‌شوند و تا آینده ادامه می‌یابند، اما رویداد بر خلاف روند، حاصل یک اتفاق یا حادثه است که به­شدت بر روندها و به‌طور کل بر آینده تأثیر می‌گذارند (قدیری و همکاران، 1388). در آینده‌اندیشی، منظور از روند عبارت است از: «تغییرات منظم در داده‌ها یا پدیده‌ها در خلال زمان». در تعریفی دیگر، روند یعنی پدیده‌ای که در یک مدت کوتاه با یک گرایش و منطق خاص تکرار می‌شود و یا به عبارت دیگر روند؛ یعنی تغییر و توسعه به سمت یک چیز جدید و متفاوت (منزوی و نظری‌زاده، 1389). یک روند، توسعه‌ای با ماندگاری چندین­سال است و به‌صورت تجربی مستند می‌شود. روندها معمولاً خط سیری ثابت را جاری می‌کنند. تغییرات گردشی و نوسانات بر آنها اثر نمی‌گذارد و البته تغییرات یا خیزش‌های تند نیز بر آنها بی‌تأثیر است. روندها معمولاً جهتی روشن را دنبال می‌کنند و مسیر حرکت آنها قوی است. روند، بر طبق اصل «کسب‌وکار مانند همیشه^[13]» استمراری از رویداد‌ها را توصیف می‌کند. روندها، الگوهای تغییر در امور پراهمیت از دید مشاهده‌گر هستند که در طول زمان به­وقوع می‌پیوندند. اولین گام در آینده‌پژوهی، کشف روندهایی است که هم­اکنون در جریان هستند (زارعیان و ستارزاده، 1390). علم به آینده از ابتدای تاریخ ارزش ویژه­ای داشت و شناخت روندهای پیش­ رو، از مهمترین وظایف مراکز مطالعاتی در حوزۀ مسائل راهبردی به‌شمارمی‌رود (تیشه‌یار، 1390: 21). روندها، تغییراتی هستند که در طی زمان در طیف‌‌های سیاسی^[14]، اقتصادی^[15]، اجتماعی^[16] و تکنولوژیکی^[17] رخ می‌دهند. این طیف‌ها اغلب با مخفف‌هایی^[18] بیان می‌شوند گزینه‌های دیگری از قبیل «ارزش‌ها»^[19]، «محیط زیست^[20]» و «مسائل قانونی^[21]» به آن اضافه شده است (مهاجر، 1393: 67).

2-2-1. تحلیل روند

تحلیل روند،^[22] اکثراً در حوزه‌هایی مانند بازاریابی، طراحی کسب‌وکار و برنامه‌ریزی راهبردی، در دو مقیاس ملی و بنگاهی به­کار می‌رود. تحلیل روند، دارای چندین روش‌شناسی فرعی، شامل تحلیل روند تاریخی، تحلیل محتوا، تحلیل الگوهای چرخه‌ای و بهره‌گیری از دیدگاه­های کارشناسانه نظیر دلفی است. تحلیل روند را نباید به‌تنهایی به­کار گرفت، بلکه باید آن را در کنار دیگر روش‌ها و به­گونه‌ای متوازن به‌کار برد و فقط در چنین شرایطی است که تحلیل روند سودمند خواهد بود. تحلیل روند در کنار دیگر روش‌های آینده‌پژوهانه، می­تواند به تحلیل‌های ما دربارۀ آینده‌های ممکن^[23] ادراکی ژرف‌تر و گسترده‌تر ببخشد (فیرماینگر، 2003).

کلان­روندها

کلان­روندها، عواملی جهانی هستند که شرایط پایه را در تمام زمینه‌‌های اقتصاد و جامعه برای چارچوب زمانی 30 تا 50 سال تشکیل می‌دهند (وینترهاف و همکاران، 2009: 3). کلان‌روندها، برای صنایع، شرکت‌ها و افراد مختلف، تعاریف و اثرات متفاوتی دارد. تحلیل این کلان‌روندها و کاربرد‌‌های آن، مؤلفه‌ای مهم از استراتژی، فرایند توسعه و نوآوری و طراحی و برنامه‌ریزی فناوری آیندۀ یک شرکت را تشکیل می‌دهد (افارت، 2014: 2). آنها اکنون اهمیت بسیاری دارند و نسبتاً با اطمینان می‌توان گفت که در آینده نیز اهمیت زیادی خواهد داشت. آینده‌پژوهان برای شناسایی و تحلیل کلان‌روندها، روش‌شناسی و الگوهای گوناگونی ارائه کرده‌‌اند که یکی از مشهورترین الگوهای دسته‌بندی روندها STEEPvاست؛ این اصطلاح، سرواژۀ شش واژۀ اجتماعی، فناوری، اقتصادی، زیست‌محیطی، سیاسی و ارزش‌هاست.

2-3. جمع‌بندی ادبیات و استخراج کلان‌روندهای مؤثر بر کسب­و­کارهای آینده

در این بخش با هدف تحلیل و بررسی پژوهش‌‌های پیشین در حوزه روندشناسی، بر اساس نظرات خبرگان و همچنین مطالعات انجام­شده، روندهای کلیدی و تأثیرگذار بر آیندۀ صنعت بانکداری دسته‌بندی و استخراج شده است. درنهایت، روندها و متغیرهای شناسایی­شده در حوزۀ نیروهای پیشران (اعم از سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، زیست‌محیطی و فناوری)، نیروهای بازار، نیرو‌‌های اقتصادی خرد و کلان و نیروهای صنعت بانکداری تقسیم‌بندی شدند.

جدول 1: کلان‌روند‌‌های مؤثر بر بازار کسب‌وکارهای آینده

3. روش‌شناسی

هر پژوهشی بر پایه روش­شناسی خاص خود، مسئله تحقیق را  می‌آزماید و نقد می­کند. در این بخش از مقاله، روش‌شناسی ویژه پژوهش ارائه شده است.

3-1. روش تحقیق از منظر هدف و گردآوری اطلاعات

یکی از مراحل انجام تحقیق، انتخاب روش تحقیق است. روش تحقیق فرایند نظام‌مند و هدفدار برای پاسخ به سؤالات تحقیق است (احمدی، 1391: 35). به‌طورکلی، روش‌‌های تحقیق در علوم رفتاری را می‌توان با توجه به دو ملاک: الف: هدف تحقیق، ب: شیوۀ گردآوری داده‌ها، دسته‌بندی کرد. این پژوهش با توجه به اهداف در نظر گرفته­شده، پژوهشی کاربردی- توسعه‌ای است.

تحقیقات علمی ‌را بر اساس چگونگی گردآوری داده‌‌های مورد نیاز(طرح تحقیق)، می‌توان به دو دستۀ زیر تقسیم کرد: این پژوهش، از منظر گردآوری اطلاعات تلفیقی است، لازم به ذکر است پژوهش‌‌های تلفیقی نوعی استراتژی پژوهشی یا روش‌شناسی برای گردآوری، تحلیل و ترکیب داده‌های کمّی و کیفی است که برای فهم مسائل پژوهشی در زمان انجام یک پژوهش به کارگرفته می­شود. پژوهش حاضر از نظر گردآوری اطلاعات، تحقیق توصیفی از شاخه‌ پیمایشی است. برای جمع‌آوری ادبیات تحقیق به مقالات، گزارش‌ها و کتاب­های مختلف مراجعه شده است تا با استفاده از این منابع، توصیفی از موضوع تحقیق حاضر ارائه ‌گردد. همچنین ازآنجاکه در این پژوهش از روش تحلیل ساختاری، تحلیل تأثیر متقابل و تحلیل روند استفاده شده است، از نظر روش‌‌های‌‌ آینده‌نگاری، در دستۀ روش‌‌های کمّی- کیفی (نیمه‌کمّی) و اکتشافی قرار می‌گیرد.

در این پژوهش، نخست روندهای مؤثر بر آیندۀ صنعت بانکداری از طریق مطالعات کتابخانه‌ای شناسایی می­شوند و در ماتریس تأثیر متقابل جاگذاری می‌شود (جدول شمارۀ 1)، سپس با تکمیل ماتریس، اثرات متقابل از طریق پانل خبرگان و با استفاده از ابزار تحلیل داده‌‌های کیفی (روش تحلیل ساختاری) داده‌‌های مستخرج از آراء خبرگان  تحلیل و ارزیابی می­شود.

3-2. جامعه و نمونۀ آماری پژوهش

جامعۀ آماری در این پژوهش در بخش شامل مجموعه‌ای از متخصصان و خبرگان دارای دیدگاه آینده‌پژوهانه و راهبردی صنعت بانکداری است که تعداد آن در حدود 30 نفر برآورد می‌شود. نمونۀ آماری متشکل از هشت نفر از خبرگان حوزه یادشده است که براساس روش نمونه‌گیری از نوع «نمونه‌گیری قضاوتی و هدفمند» و در دسترس انتخاب شدند. باتوجه به نوع جامعۀ آماری موردنظر و با توجه به نوع اطلاعات لازم برای انجام تحقیق، از نمونه‌گیری یادشده استفاده شده است.

3-3. نرم‌افزار مورد استفاده

نرم‌افزار میک‌مک برای انجام محاسبات پیچیدۀ ماتریس برگذر طراحی شده است. روش این نرم‌افزار بدین­گونه است که ابتدا متغیرها و مؤلفه‌‌های مهم در حوزه مورد نظر شناسایی شده و سپس آنها را در ماتریسی مانند ماتریس تحلیل تأثیر برگذار وارد می‌کنند؛ درپایان، خبرگان میزان ارتباط این متغیرها را با حوزه مربوطه تشخیص می‌دهند. متغیرهای موجود در سطر‌ها بر متغیرهای موجود در ستون‌ها تأثیر می‌گذارند. بدین­ترتیب، مجموع داده‌‌های متغیرهای سطرها، میزان تأثیرگذاری و مجموع داده‌‌های متغیرهای ستون‌ها، میزان تأثیرپذیری را نشان خواهند داد (زالی، 1392: 89).

4. تجزیه و تحلیل داده‌ها و یافته‌‌های تحقیق

4-1. تحلیل اولیه داده‌‌های گردآوری­شده از ماتریس تأثیر متقابل (بر گذر)

در این گام با استفاده از روش تحلیل ساختاری/ تأثیر متقابل (برگذر) که یکی از روش‌‌های نیمه­کمّی (کمّی‌/ کیفی) آینده‌پژوهی است، ماتریس تحلیل تأثیر متقابل عوامل با تشکیل پانلی متشکل از 8 نفر از خبرگان تکمیل شد. ابعاد ماتریس 60×60 بود؛ به این ترتیب که خبرگان قضاوت خود را در مورد تأثیر هریک از عوامل مندرج در سطر، بر تمامی عوامل که در ستون درج شده بودند، در قالب اعداد 0 تا 3 بیان کرده­اند، به این ترتیب که 0= بدون تأثیر، 1= تأثیر کم، 2= تأثیر متوسط و 3= تأثیر زیاد بود. اجماع نظرات در خانه‌‌های مربوطه قرار داده شده است. مجموع اعداد هر سطر، بیانگر جمع فعال و مجموع داده‌‌های هر ستون بیانگر جمع غیرفعال است. ماتریس تحلیل اثر متقابل بین عوامل کلیدی، با تشکیل پانلی تکمیل شده، سپس داده‌‌های این ماتریس وارد نرم‌افزار میک‌مک شده است. عوامل به­دست­آمده از تحلیل ماتریس و نحوۀ توزیع متغیرها در نمودار (حول قطر) بیانگر این نکته است که عوامل برگزیده تأثیر زیاد و پراکنده‌ای بر یکدیگر داشته و در واقع وضعیت سیستم ناپایدار است. ازطرف­ دیگر، ماتریس بر اساس شاخص‌‌های آماری با 2 بار چرخش از مطلوبیت و بهینه­شدگی 100 درصد برخوردار بوده که حاکی از روایی بالای ماتریس و پاسخ‌‌های آن است.

جدول 2: تحلیل اولیه داده‌‌های ماتریس تأثیرات متقابل (تحلیل ساختاری)

4-2. میزان اثرگذاری و اثرپذیری روندها بر یکدیگر

خروجی بعدی نرم‌افزار رتبه‌بندی، میزان اثرگذاری و اثرپذیری روندها بر اساس جمع فعال و غیرفعال آنهاست.

جدول 3: رتبه‌بندی ماتریس‌ها بر اساس میزان تأثیرگذاری و تأثیرپذیری

4-3- تحلیل سیستم

هدف نهایی تحلیل ساختاری، شناخت ویژگی‌ها، ساختار، متغیرهای کلیدی و مهمترین عناصر مؤثر بر سیستم است. در ماتریس متقاطع، جمع اعداد موجود در سطر برای هر متغیر، بیانگر جمع فعال است و میزان تأثیرگذاری آن عامل را نشان می‌دهد؛ و جمع اعداد موجود در ستون، نیز بیانگر جمع فعال و غیرفعال است و میزان تأثیرپذیری آن عامل را نشان می‌دهد. نحوه توزیع و پراکنش متغیرها در صفحه پراکندگی، حاکی از میزان پایداری و یا ناپایداری سیستم مورد مطالعه است. در بخش روش‌شناسی و تحلیل میک­مک در مجموع دو نوع از پراکنش عوامل تعریف شده است که بیانگر پایدار و یا ناپایدار بودن سیستم است. در سیستم پایدار پراکنش متغیرها به صورت حرف L انگلیسی است، اما در سیستم‌‌های ناپایدار، وضعیت پیچیده‌تر است و عوامل حول قطر مرکزی صفحه پراکندگی قرار دارند و در بیشتر مواقع، حالت بینابینی از تأثیرگذاری و تأثیرپذیری را نشان می‌دهند که ارزیابی و شناسایی عوامل اصلی را دشوار می‌نماید.

شکل(1) پراکندگی کلان‌روندهای تأثیرگذار بر آینده کسب‌وکار‌ها را نشان می‌دهد. آنچه از این شکل می‌توان دریافت، وضعیت ناپایدار سیستم است. همانگونه که در شکل (1) مشاهده می‌شود، بیشتر متغیرها در اطراف محور اصلی صفحه پراکنده­اند.

شکل 1: نقشه پراکندگی متغیرها و جایگاه آن‌ها در محور تأثیرگذاری- تأثیرپذیری بر اساس نام اختصاری متغیرها

4-4. شناسایی متغیرهای راهبردی در نمودار

متغیرهای راهبردی متغیرهایی هستند که هم قابلیت دستکاری و کنترل دارند و هم بر پویایی و تغییر سیستم تأثیرگذارند. با این توصیف، متغیرهایی را که تأثیر بسیار بالایی دارند، ولی کنترل­شدنی نیستند، نمی‌توان متغیر راهبردی محسوب کرد. مقایسه متغیرهای تأثیرگذار و تأثیرپذیر بر اساس رتبه‌بندی آن‌ها نخستین گام در یافتن متغیرهای راهبردی است. بر این­ اساس، چنانچه تعداد متغیرهای تکراری در تأثیرگذارترین و تأثیرپذیرترین متغیرها بالا باشند، سیستم دارای تعدادی متغیر راهبردی است که قابلیت کنترل و هدایت سیستم را آسان می‌نماید. چنانچه تعداد متغیرهای تکراری در ستون تأثیرگذاری و تأثیرپذیرترین متغیرها پایین باشند، سیستم دارای ساختار خاصی است که قابلیت کنترل کمتری از سوی بازیگران را دارد. سیستم مورد مطالعه این پژوهش از نوع دوم است. در جدول زیر، می‌توان متغیرهایی را که در هر دو ستون در فهرست تأثیرگذارترین و تأثیرپذیرترین قرار دارند، مشاهده نمود. اگر نمودار وضعیت متغیرها را به صورت یک شبکه مختصات فرض کنیم، متغیرهای قرارگرفته در ناحیه 2 چنین وضعیتی دارند و برنامه‌ریزان به­ندرت قادر به تغییر این متغیرها هستند. متغیرهای قرارگرفته در ناحیه 3 شبکه مختصات، چنانکه در شکل(2) مشخص است، تأثیرگذاری و تأثیرپذیری بسیار پایینی در سیستم دارند و نمی‌توانند متغیر راهبردی محسوب شوند. متغیرهای ناحیه 4 نیز به دلیل وابستگی شدید به سایر متغیرها، خاصیت راهبردی ندارند و بیشتر نتیجه سایر متغیرها به حساب می‌آیند. اما متغیرهای ناحیه 2 شبکه مختصات، متغیرهای راهبردی هستند، چرا که هم قابلیت کنترل با سیستم مدیریتی را دارند و هم بر سیستم، تأثیر بسیاری دارند. درواقع، هرچه از ناحیه 3 به سمت انتهای ناحیه 2 شبکه مختصات نزدیک­تر می‌شویم، بر میزان اهمیت و راهبردی بودن متغیرها افزوده می‌شود.

بنابراین با توجه به صفحه پراکندگی در شکل (3)، می‌توان متغیرهای راهبردی مؤثر بر آینده صنعت بانکداری را در ناحیه 2 صفحه پراکندگی مطابق با جدول (4) مشاهده کرد.

جدول 4: متغیرهای راهبردی مؤثر بر آینده صنعت بانکداری

شکل 2: موقعیت متغیرهای راهبردی در نمودار(ربانی، 1391: 120)

شکل 3: نقشه پراکندگی متغیرها و جایگاه آن‌ها در محور تأثیرگذاری- تأثیرپذیری بر اساس نام متغیرها و موقعیت آن‌ها در برابر خط قطری

5. نتیجه‌گیری و پیشنهادها