منشأیابی لکه‌های رسوبی منطقه بیاضه

مقدمه

گزارش منتشر شده در یازدهمین کنفرانس بین‌المللی خاک (قیومی1388) مبنی بر لسی بودن اراضی زرد رنگ بیاضه حدس و گمان‌های متعددی را در مورد تغییرات اقلیمی این ناحیه بر سر زبان‌ها انداخت. درست مقارن با انتشار چنین مطلبی پایان نامه کارشناسی ارشدی در دانشگاه اصفهان دفاع ‌شد (گرجی 1387) که بر روی آبکند‌های بیاضه بررسی‌هایی را انجام داده بود. از جمله مباحث قابل تأمل در این رساله، منشأ آبکند‌ها در ناحیه خوروبیابانک و بیاضه و نیز بحث درباره منشأ لکه‌های زرد رنگ رسوبی در این ناحیه بود که دو نتیجه کاملا متفاوت را در مورد تغییرات اقلیمی ناحیه به دنبال داشت. نظر به این که قطعی شدن موضوع منشأ این رسوبات می‌توانست تاثیر عمده‌ای بر تحلیل تغییرات اقلیمی در منطقه بگذارد بنابراین، طرح منشاء‌یابی این رسوبات موضوع اصلی قرار گرفت که با اجرای طرحی پژوهشی سعی گردید قطعیت منشأ رسوب‌های زرد رنگ بیاضه مسجل شود. لس‌ها رسوبات بادی از ذراتی با ابعاد میانگین 20 تا 60 میکرون تشکیل شده‌اند (wright, 2001) و حدود 10 درصد از کره زمین را پوشانده‌اند (Smalley,2001). آمریکای شمالی، مرکز و شمال اروپا، آسیای مرکزی و چین از مناطق عمده پراکنش لس در جهان است (Assallay,1998). در ایران نیز بخش‌هایی از شمال کشور، به ویژه استان گلستان و با وسعت کمتر در دامنه‌های شمال شرقی حوضه کپه داغ (به سمت آسیای میانه) از رسویات لسی پوشیده شده اند (okhravi,2001 و عندلیبی، 1373). بخش‌های مرکزی و جنوب ایران نیز حاوی رسوبات لسی است، ولی به علت گسترش پراکندگی و ضخامت کمتر تاکنون مورد توجه قرار نگرفته‌اند. حسینی (1376) برای اولین بار در گزارش‌های خود به وجود لس‌های گرم در منطقه بوشگان واقع در جنوب ایران اشاره دارد و پیرامون چشم انداز‌های ایجاد شده در منطقه و خصوصیات فیزیکوشیمایی این رسوبات، اطلاعاتی را فراهم آورده است. (2005) Kehl ,Martin همچنین دومین گزارش از وجود لس در فارس و جنوب ایران را منتشر کرده است. با وجود گسترش مناسب لس در شمال و شمال شرق کشور، تاکنون مطالعات معدودی بر روی آن‌ها انجام شده است و در قسمت‌های دیگر ایران نیز تحقیقات کمی صورت گرفته است (Kuzila,1995). برخلاف لس‌های شمال و شمال شرق ایران که گسترده و ضخیم هستند، لس‌های مرکز و جنوب ایران ناپیوسته، با ضخامت کم و در بسیاری موارد فرآیند‌های پس از رسوب لس، باعث تغییر ماهیت آنها شده است، بنابراین، در این موارد اولین قدم شناسایی و تشخیص لس از رسوبات دیگر است تا بتوان در پژوهش‌های دیگر از آن به عنوان رسوبات لسی یا شبه لس استفاده نمود (Olowolafe,2002).

مطالعه و شناسایی لس‌ها دیرینه‌ای بیش از 180 سال دارد (Smalley,2001). در طول این مدت دیدگاه‌های مختلفی در مورد لس و چگونگی تشکیل آنها ارایه شده است. این دیدگاه‌ها از نظر تاتکوفسکی اکراینی که سایش یخچال را عامل منحصر به فرد ایجاد سیلت برای تشکیل لس می‌دانست تا ابروشف که نظریه لس‌های داغ یا بیابانی را ارایه داد در حال تغییر و تحول بوده است (Smith,2002). لس‌ها همانند یک بایگانی مطمئن، تغییرات اقلیمی را در خود ذخیره کرده‌اند؛ بنابراین، مطالعه لس‌ها و خاک‌های قدیمی تشکیل شده بین لایه‌های لسی اطلاعات خوبی در مورد تغییرات دوره کواترنر در اختیار ما قرار می‌دهد (Ding,1997 kehl,2005). در ایران هرچند اندک، اما تحقیقات ارزشمندی صورت گرفته است. لطیف لس‌های نوده مازندران را مورد مطالعه قرار داده و بر اساس شواهد اقلیم نگاری دیرینه اشاره دارد که لس‌های مزبور تحت شرایط سرد، خشک و بادی نهشته شده و سپس توسط دوره‌های گرم کوتاه که از طریق پارینه خاک‌ها نمایانده می‌شوند، انقطاع یافته‌اند. ایشان نرخ انباشت لس‌ها را 12 سانتیمتر در هر هزار سال تخمین زده، که بیانگر آنست که این لس‌ها طی 208 هزار سال تشکیل شده‌اند ( (Loteef 1988و پاشایی (1378) درمنطقه گرگان، ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی و چگونگی خاستگاه رسوبات لسی را بررسی کرده است. (Kehl 2005) و همکاران ایرانی‌اش در شمال ایران از تعدادی از مقاطع دارای لس – پارینه خاک‌ها برای بررسی تغییرات اقلیمی کواترنر استفاده کرده‌اند. همچنین ایشان و همکاران، لس‌ها و شبه لس‌های اطراف تخت جمشید را مطالعه وگزارش نموده اند.کریمی کارویه در سال 1387 در جدیدترین پژوهش در زمینه منشاء و سن‌یابی لس‌های اطراف مشهد نتیجه می‌گیرد که رسوبات سیلتی مشهد منشاء بادی داشته و لس هستند. و میزان سیلت آن‌ها به بیش از 70% هم می‌رسد. سن مطلق رسوبات تا 203 هزار سال برآورد شده است. ایشان معتقد است که لس به صورت ساده و مورد پذیرش بیشتر پژوهشگران عبارت است از رسوبات آواری قاره‌ای که از تجمع رسوبات باد رفتی در اندازه سیلت تشکیل شده‌اند. کریمی معتقد است که رسوبات لسی، معمولا بیش از 50% سیلت دارند، ولی درصد شن و رس آنها متفاوت است. وی به نقل از دانشمندان مختلف، میانه توزیع اندازه ذرات نهشته‌های لسی را در چین 16-8، در تاجیکستان20-10و در شمال شرق ایران 45 میکرون گزارش کرده است (کریمی کارویه، 1378). سازمان زمین شناسی پس از بررسی‌های خاک شناختی و ژئوپدولوژیک خود، تایید می‌کند که منطقه گنبد قابوس تا قبل از هولوسن، آب و هوای حاشیه یخچالی داشته است و مواد مادری خاک‌ها، رسوبات لسی است که در بخش فوقانی کواترنر زیرین، مصادف با عصر یخچالی گونز تشکیل شده‌اند(قلی‌زاده، 1380). از آنجایی که یکی از تفاوت‌های اساسی بین لس و دیگر رسوبات در بافت آن‌هاست، بنابراین، بررسی ویژگی‌های بافت خاک، مانند چگونگی توزیع اندازه ذرات و پارامتر‌های حاصل از آن، می تواند ما را به تفاوت منشأ رسوبات مختلف رهنمود کند (تاکر‌ای. موسوی حرمی، 1383) لطیف و همکاران (1988) در سمپوزیوم بین‌المللی لس در نیوزیلند در مورد لس‌های شمال ایران اطلاعات مفصلی را ارایه داده که در سال 1382 همین مطالب را ثروتی به فارسی ترجمه و در مجله جغرافیا و توسعه به چاپ رسانده است وی با استفاده از روش رادیو ایزوتوپ‌ها سن رسوبات لسی را در این ناحیه به 200000 سال قبل نسبت داده و معتقد است این رسوبات مربوط به دوران یخچالی ورم وریس است و حد فاصل این دو دوره یخچالی را پالئوسول‌های مربوط به دوره میان یخچالی بین ورم وریس پر نموده است. خواجه و همکاران (1383) به مطالعه تغییرهای جانبی اندازه ذرات لسی و کانی شناسی آن در منطقه استان گلستان پرداخته و ضمن تاکید بر بادی بودن نهشته‌های لسی بیان داشته‌اند که تغییرات اندازه ذرات و ترکیب کانی شناسی به عنوان یک معیار تعیین جهت باد‌های غالب می‌تواند مدنظر قرار گیرد. سنایی اردکانی و همکاران (1385) به مطالعه خصوصیات رسوب شناسی لس‌های مناطق قپان و دره نهار خوران استان گلستان و تخمین منشا آن پرداخته اند. کریمی و همکاران (1387) به شناسایی خاک‌های لسی و تفکیک آن‌ها از سایر خاک‌ها در جنوب شهر مشهد پرداخته و با هدف تعیین منشا تولید سیلت در این منطقه مطالعاتی را انجام داده است. از رسوبات لسی که بگذریم بحث رسوبات دریاچه‌ای در ایران خود مقوله با اهمیتی است. ایران در کواترنری دارای دریاچه‌ها و چاله‌های متعددی بوده است که بسیاری این دریاچه‌ها را به دوره بارانی نسبت داده و در ابعاد ایجاد و از میان رفتن‌شان کارهای متعددی صورت گرفته است. دریاچه‌ها مهمترین و گسترده‌ترین چشم انداز ژئومرفیک تاثیر گذار در بستر کانون‌های مدنی در ایران به شمار می‌آیند. این چاله‌ها در دوره‌های سرد و مرطوب مملو از آب بوده و سواحل آنها بعدها محل استقرار کانون‌های جمعیتی شده است این بــدان مفهوم است که آن‌ها را می‌توان بر اساس شرایط اقلیمی و محلی طبقــه بندی نمود. با این وصف سواحل غالب دریاچه‌ها در ایران بستر اولیه شهرهای بزرگ و کوچک است و به عبـارتی پتانسیل مدنی در ایران با سطوح بستر آنها انطباقی غیر قابل انکار دارد. بسیاری از دریاچه‌های دوران چهارم که در دوره سرد مملو ازآب بوده‌اند به واسطه سرریز (ورودی بیشتر از ظرفیت دریاچه) و یـا شکست‌های زمین‌ساختی سطوح اساس‌شان تغییرکرده و در حال حاضـر تله افتادن آب در آن‌ها دیگر ممکن نیست. بسیاری دیگر که سطوح آنها دچار پارگی زمین‌ساختی (تکتونیکی ویا فرسایشی) نشده‌اند دارای آثار پادگانه‌های دریاچه‌ای در اطراف خود هستند و از آن‌ها به عنوان شاهدی بر حاکمیت دوران مرطوب یاد می‌شود. دریاچه قم، گاوخونی، طشتک، ارومیه،‌ هامون سیستان و بلوچستان و ... هر کدام دارای پادگانه‌های خاصی هستند و غالباً سه تا چهار پادگانه در اطراف آن‌ها به خوبی قابل ردیابی است.

Oberlander (1965) الگوهای ابراهه‌ای که با تمرکز نقطه‌ای در صحنه طبیعی امروز دیده می‌شوند را شاهدی بر وجود این پدیده می‌داند. مهمترین شهرهای ایران، در ساحل این دریاچه‌ها شکل گرفته‌اند واگر چه در بعضی از آن‌ها هیچ نشانه‌ای از آب وجود ندارد ولی در حاشیه آن‌ها شواهد ژئومرفولوژیک متعددی دال بر این مدعا، وجود دارد. از جمله این دریاچه‌ها می‌توان دریاچه ارومیه را نام برد. ناحیه ساحلی خزر که از فعال‌ترین و پر جمعیت‌ترین کمربند ساحلی محسوب می‌شود نیز از چنین قانونی تبعیت می‌کند. به طور کلی دریاچه‌های ایران را بر اساس توان مدنی به سه دسته تقسیم می‌کنند( صالح‌پور 1385).

- دریاچه‌هایی که در ارتفاع 2200 متری از سطح دریا قرار گرفته‌اند. این دریاچه‌ها که در مناطق کوهستانی واقع شده‌اند غالباً در دوره حاکمیت یخچال‌ها پوشیده از یخ بوده‌اند و بعد از ذوب یخ‌ها سطح آب آن‌ها بالا آمده اما فاقد تراس هستند. این نوع دریاچه‌ها به واسطه برودت زمستان‌ها نتوانسته‌اند جمعیت خاصی را به صورت یک سکونت گاه دائمی در محل ایجاد نمایند ( مانند در یاچه کافتر)

- دریاچه‌های غیرکارستی که در ارتفاع کمتر از 2000 متری بوده‌اند: این دریاچه‌ها که در دوره‌های گرم، خشک می‌شده‌اند، نوسانات آبی را به صورت تراس‌های دریاچه‌ای در حوالی خود بر جایی گذاشته‌اند( دریاچه قم، ارومیه، گاوخونی)

- دریاچه‌های کارستی واقع در ارتفاع کمتر از 2000 متر مناطق آهکی: این دریاچه‌ها علیرغم دارا بودن نوسانات سطح آبی در دوره‌های سرد و گرم، به علت فرار آب از منافذ کارستی فاقد تراس هستند. زیرا معمولاً ساختار کارستی اطراف، سبب شده که در دوره‌های پر آبی سطح آب بالا آمده ولی از یک تراز خاصی آب از درون درز و شکاف‌ها شروع به فرار نموده و بنابراین نوسانات قابل توجهی را که بتواند عامل تشکیل تراس باشد را نمی‌توان در سواحل آن‌ها مشاهده کرد.

مواد و روش‌ها

برای دستیابی به اهداف تحقیق اطلاعات مورد نیاز در دو طیف رسوب شناسی و توپوگرافی تدارک شده است. اطلاعات رسوب شناسی به اتکا نمونه برداری‌های انجام شده در محل وکار‌های دانه سنجی آزمایشگاهی بوده است و سعی شد با توجه به تجارب بین المللی از شاخص‌های دانه سنجی (چون نسبت kd  به cl، شاخص تراکس، کوفی،‌ هازن و..) در تحلیل منشا رسوب استفاده گردد. در حوزه توپوگرافی به اتکا ویژگی‌های فرم شناسی دریاچه‌ها و بستر آنها داده‌های ارتفاعی تهیه و سپس نسبت به تحلیل منشاء فرم‌ها مبادرت گردید. این تحلیل‌ها بیشتر متکی به اختلافات احتمالی ارتفاع رسوبات دریاچه‌ای و بادی از یک سو و تحلیل تغییرات نیمرخ توپوگرافی در مقطع دریاچه استوار شده است.

بحث

بیاضه دهکده کوچکی واقع در استان اصفهان و در جنوب دهستان نخلستان بخش خور و بیابانک با موقعیت جغرافیایی ْ 55 تا '15 و ْ 55 طول شرقی و15و ْ 33 تا '30 و ْ 33 عرض شمالی در 58 کیلومتری جنوب شهر خور و به فاصله 459 کیلومتر از مرکز استان اصفهان واقع شده است شکل (1)

شکل 1- موقعیت ریاضی منطقه مورد مطالعه

این روستا بر روی رسوبات زرد رنگی واقع شده و رنگ آن محوطه روستا را از نواحی اطراف، جدا می‌سازد. در حاشیه بیاضه، گالی‌های متعددی وجود دارد که از یک عدم تعادل محیطی حکایت دارد. در واقع این منطقه بر روی یک دامنه گلاسی قرار گرفته و به سمت چاله اصلی خور کشیده می‌شود. در میانه و سینه این گلاسی برون زدگی آذرینی وجود دارد که در منتهی الیه شرق روستا به فاصله اندکی رخنمون دارد. شکل (2)

شکل 2- نیمرخی از کوه دوشاخ تا دریاچه خور بر روی گلاسی بیاضه، همانگونه که در نیمرخ دیده می‌شود روستای بیاضه در چاله‌ای محلی که به واسطه برآمدگی توده‌های آذرینی در گلاسی به وجود آمده قرار دارد

بنابراین، برای تعیین منشا رسوبات فوق از داده‌های متعددی چون تغییرات شیب، داده‌های ارتفاعی و آزمایشگاهی بهره گرفته شد. در اولین گام دادهای شیب و تغییرات آن در منطقه از دیدگاه ژئومرفولوژی می‌توانست ما را در تفاوت بستر عمومی دامنه‌ها در بیاضه یاری دهد بنابراین، برای نمایش چنین تفاوتی تغییر شیب دامنه تحلیل شد.

تغییر شیب

در اولین گام برای تحلیل تغییرات شیب در دامنه بیاضه اقدام به برداشت نقاط ارتفاعی یک محور گردید. این برداشت‌ها می‌تواند ما را در منشاء رسوبات زرد رنگ یاری دهد. توجه به این نکته ضروریست که دامنه‌های مقعر نتیجه حرکت غیر متمرکز آب و رگی شدن آنها بیانگر رفت و روب باد است. حال آن‌ که رسوبات ته نشست شده در آب‌های راکد دارای شیب متفاوت(کمتر) از دامنه‌های مقعر ناشی از حرکات سفره‌ای آب بوده و ویژگی شیب آن‌ها نیز از تقعر به مستوی تغییر می‌یابد.

حال اگر فرض بر آن باشد که رسوبات زرد رنگ مربوط به فرآیند رسوب گذاری در پایاب محلی است، چون این رسوبات در دامنه یک سطح مقعر ریگی درست شده است و فرآیند به وجود آورنده آن آب راکد است بنابراین، با ترسیم نیمرخ واقعی از این محل تغییر شیب و تغییر ویژگی سطح اولیه که تقعر است باید رخ دهد. برای آزمون چنین فرضی نسبت به ترسیم نیمرخ واقعی دامنه اقدام گردید. این نیمرخ ویژگی‌های خاصی به شرح ذیل دارد. شکل (3)

شکل 3- نیمرخ توپوگرافی منطقه مورد مطالعه (عامری 1389)

نیمرخ فوق از کینک تا حد رسوبا ت زرد رنگ دارای شیبی معادل 5/2 درصد می‌باشد و دنباله نیمرخ که در داخل رسوبات زرد رنگ ادامه می‌یابد شیبی معادل 7/0 درصد را داراست. این به مفهوم آنست که در طول نیمرخ ترسیم شده، ما مواجه با یک تغییر شیب حدود 2 درصدی هستیم و این تغییر درست همزمان با تبدیل رسوبات رگی به رسوبات زرد رنگ اتفاق افتاده است.

چنانچه خط مربوط به ابتدا و انتهای این نیمرخ ترسیم شود خط نیمرخ در پایین آن قرار می‌گیرد این مطلب موید آن است که تقعر در این بخش به خوبی قابل تشخیص است ولی وقتی منتهی الیه نیمرخ در محل تغییر شیب تا پایان رسوبات زرد رنگ ترسیم می‌گردد، خط تقریباً بدون شیب شکل می‌گیرد که این حالت بر اساس نیمرخ کانیون[1] مبین تغییر ویژگی شیب از تقعر به حالت مستوی است. شکل (4 و 5)

شکل 4- نیمرخ کانیون از قسمت پای کوه تا روستای بیاضه

شکل 5- نیمرخ کانیونی روستای بیاضه

این اطلاعات یعنی تغییر ناگهانی در شیب و تغییر تقعر به مستوی نشان دهنده آنست که دو محوطه مقایسه شده (رسوبات زردرنگ و دامنه رگی) در دو سیستم متفاوت، شکل زایی شده‌اند ومنشاء یکسانی ندارند.

تغییرات فرم توپوگرافی

تحلیل دوم ازتغییرات ارتفاعی منطقه نیز می‌تواند راهنمای خوبی در بیان تحلیل تاریخی وقایع گذشته باشد. این تحلیل بیشتر معطوف و مؤید یک فاز فرسایشی است. اگر فرض بر آن باشد که نهشته‌های زرد رنگ از زمره باد رفت‌های تجمعی یا به عبارتی از زمره رسوبات لسی باشند باید پذیرفت که سطحی با شیبی آرام وجود داشته و بعد از عملکرد فرایند تراکمی باد، نهشته‌های خودرا بر روی این سطح گذارده است. بدین ترتیب تپه ماهورهایی در سطح اولیه (سطح رگی) به صورت برجسته باقی خواهد ماند و فرآیند تحولی بعد از چنین فرآیندی می‌توانسته برروی آن‌ها انجام گرفته باشد (شکل 6).

شکل 6- سطوح ماسه‌ای برنشسته بر سطوح رگی

در حالت دوم می‌توان تصورکرد که نهشته‌های زرد رنگ دریاچه‌ای بوده باشند در این صورت باید پذیرفت که سطحی تقریبا مستوی وجود داشته و بعد از پارگی، کف دریاچه (یعنی رسوبات زرد رنگ) فرسایش یافته و با تکوین گالی‌ها تپه ماهورهایی بجا مانده باشد. بدیهی است که این دو فرآیند کاملاً با یکدیگر متفاوت است، اگر چه ممکن است چشم انداز ناشی از عملکرد هر دو فرآیند، نزدیک به هم و منظر تپه ماهوری به وجود آورده باشد. در فرآیند تصوری اول باید پذیرفت که فرآیندی تراکمی سبب ایجاد چشم انداز تپه ماهوری شده و در فرآیند فرضی دوم، باید به فرآیندی کندوکاوی اذعان نمود.

آن چه در بیاضه دیده می‌شود تپه‌هاهورهایی است که دلالت بر تکوین آبکند‌ها دارد و نحوه توزیع آن‌ها نیز به گونه‌ای است که هنوز بخش عمده‌ای از سطح دریاچه‌ای باقی است و تنها در حاشیه‌ای از رسوبات زرد رنگ مانند ناحیه مجاور پارگی‌های دریاچه‌ای آبکند‌ها وتپه‌هاهور‌های تکوین یافته دیده می‌شود و مابقی سطح مستوی و دست نخورده باقی مانده است.

تحلیل سوم در مورد توپوگرافی

در صورتی که سطح زرد رنگ به یک سطح دریاچه‌ای نسبت داده شود و سپس فعالیت کندوکاوی منجر به تغییر چشم انداز آن به صورت تپه ماهوری شده باشد تقریبا رئوس تپه‌ها باید بقایای یک سطح فرسایشی را نشان دهند و بنابراین، اختلاف ارتفاع این رسوبات نباید چندان اختلافی داشته باشد زیرا تغییرات کف یک حوضه آبگیر کوچک تفاوت چندانی را نشان نخواهد داد. در حالی که اگر چنین رسوباتی توسط باد حمل شده باشد اولاً دارای تغییرات ارتفاعی متعدد است و از طرفی نمی‌توان مانند رسوبات دریاچه‌ای برای آن حدی در محدوده داغ آبه‌ای مشخص کرد.

داده‌های برداشت شده از ارتفاع تپه‌ها نشان می‌دهد که باز سازی یک سطح فرسایش برای آنها محتمل است به ویژه آن که حدود رسوبات فوق در بیاضه نشان می‌دهد که اختلاف ارتفاع حداکثری از میانه محدوده تا حدود انتهای آن و مرز مشترک با رسوبات رگی گلاسی که بستر اولیه دامنه را تشکیل می‌دهد اندک است.

به طور کلی، نتیجه‌ای که می‌توان از تحلیل توپوگرافی منطقه گرفت آن است که شواهد و استدلال‌های مربوط به وجود یک دریاچه و پارگی آن بر شواهدی که دال بر وجود لس در این منطقه باشد افزون است و نمی‌توان این رسوبات را به لس‌های باد آورده نسبت داد.

به عبارت دیگر، می‌توان نتیجه گرفت که رسوبات زرد بیاضه بیشتر دارای سطحی نزدیک به مستوی و حدود آن ارتفاع خاصی را نشان می‌دهد و این نشانه‌ها بیشتر مؤید نظر گرجی( 1387 ) در مورد منشاء دریاچه‌ای بودن آنهاست تا نسبت دادن آن‌ها به رسوبات بادی که به لس‌های گرم شهرت دارند.

تحلیل‌های دانه سنجی

گام دوم در بررسی منشاء رسوبات زرد رنگ بیاضه متکی به تحلیل‌های دانه سنجی و مرفوسکوپی و تحلیل نسبت‌های شاخص در تعیین منشاء رسوبات است.

با توجه به این که در محیط‌های مختلف دانه‌ها و اندازه آنها و همچنین شکل عمومی آن‌ها با یکدیگر متفاوت خواهد بود بنابراین، مطالعات دانه سنجی می‌تواند در تعیین منشاء رسوبات کمک فراوان نماید. برای مثال دانه‌هایی که در محیط‌های یخچالی به وجود می‌آیند دارای ابعاد و اشکال خاصی هستند و دانه‌های که در محیط‌های آب‌های جاری به وجود می‌آیند و یا ترسیب می‌شوند آنها نیز دارای ابعاد، جورشدگی و اشکال مخصوص به خود هستند و همین قانون در مورد ذرات نهشته‌های بادی و دریاچه‌ای صادق است.

برای تحلیل منشاء رسوبات زرد رنگ بیاضه ابتدا نسبت به نمونه برداری از آنها اقدام و چون مقایسه کردن این نمونه از نظر شاخص‌های گرانولومتری با رسوبات شاخص دیگر ضروری بود بنابراین، شاخص‌های گرانولومتری این رسوب با رسوبات بادی در منطقه خور، رسوبات دریایی از ساحل عمان و رسوبات لسی در بوشگان مقایسه و بر اساس تفاوت‌های آن‌ها قضاوت نهایی صورت گرفت. جدول (1)

جدول 1- نمونه رسوب‌های انتخابی از محیط‌های مختلف

در ابتدا نسبت به نمونه برداری رسوبات زرد رنگ در بیاضه در سه مقطع مبادرت گردید. ویژگی‌های تیپ مقاطع برداشت شده در بیاضه که در نزدیک امامزاده برداشت گردید در شکل شماره (8) آورده شده است. این نیمرخ شامل 5 لایه کاملا تفکیک شده از یکدیگر است که آن چه در پروفیل آن دیده می‌شود لایه‌بندی رسوبی را نشان می‌دهد ونه افق‌های تحولی خاک، به گونه‌ای که تغییرات اندازه رسوبات در هر لایه به خوبی آشکار است. برای مثال لایه پنج از نظر لایه‌بندی با لایه یک متفاوت است و این تفاوت‌های گوناگون در پروفیل نشان دهنده محیط‌های رسوبی متفاوت و هتروژن بودن محیط رسوبی آنهاست.

لایه 1 دارای 70 سانتی متر ضخامت و رسوبات دانه ریز بوده و رنگ آن yr10 است؛

لایه 2 دارای 40 سانتی متر ضخامت و رسوبات دانه درشت همراه با ریگ بوده و رنگ آن yr10 است،؛

لایه 3 دارای 30 سانتی متر ضخامت و رسوبات بسیار سخت بوده و رنگ آن yr10 و yr10 است؛

لایه 4 دارای 50 سانتی متر ضخامت، درشت دانه، دارای رنگ زرد yr10 و خاکستریr5/2 است؛

لایه 5 دارای 80 سانتی متر ضخامت، درشت دانه و دارای رنگ yr10 است.

این لایه بندی، در رسوبات چوپانان خور که متعلق به رسوبات بادی زمان فعلی است، نیز دیده می‌شود ولی لایه‌بندی ‌آن از نوع چلیپایی و بسیار ظریف و دامنه تغییرات رسوبات در آن بسیار اندک است. حال آن که در رسوبات لسی بوشگان لایه‌بندی رسوبی دیده نمی‌شود و آن چه به عنوان تغییر رنگ در پروفیل خاکی آن قابل مشاهده است بیشتر معطوف به تحول افق‌های خاک در آنست که اولاً نشان دهنده قدمت و در مرحله بعدی نبودن لایه‌بندی مبین لسی بودن انست

.

شکل 8- مقطع لایه بندی شده رسوبات بیاضه

تحلیل دانه‌بندی و مقایسه رسوبات با یکدیگر

برای مقایسه رسوبات برداشت شده بعد از عملیات گرانومتری نسبت به محاسبه شاخص‌های تراکس، ‌هازن و کودفی اقدام گردید این اندکس‌ها می‌تواند نظم رسوبات را نشان دهد واین نظم بیانگر منشاء آن محسوب می‌شود آن چه به عنوان قاعده کلی در این زمینه باید به آن توجه داشت نظم بیشتر رسوبات لسی نسبت به سایر رسوبات از جمله رسوبات دریاچه‌ای است به گونه‌ای که، حد نظم در انتها می‌تواند بیانگر منشاء رسوب تلقی شود. البته، در ادامه عملیات نمونه برداری و کارهای آزمایشگاهی به شاخص‌های دیگری نیز استناد شده است که از جمله می‌توان به شاخص EC و میزان کربن آلی اشاره کرد. به غیر از داده‌ها و شاخص‌های تعریف شده، نسبت (kd/cl) رسوبات نیز محاسبه گردیده است.

اندیس تراکس

تراکس با مطالعاتی که بر روی پلا‍‌های دریایی، دریاچه‌ای و رودخانه‌ای به عمل آمده است رابطه زیر را برای تعیین منشاء رسوبات ارایه داد (تاکر،1385).

رابطه (1)

Q1: قطر ذراتی که 25/0 رسوب را مشخص می‌کند؛

M: قطر ذراتی که 50/0 درصد از رسوبات را مشخص می‌کند؛

Q3: قطر ذراتی که 75/0 از رسوب را مشخص می‌کند.

جدول 2- مقایسه شاخص‌های گرانولومتری و شیمیایی رسوبات بیاضه با رسوبات لسی بوشکان

تراکس در نتیجه آزمایشات متعددی که در مورد نمونه مکان‌های مختلف انجام داد مقدار So را به شرح زیر ارایه داد.

مقادیر اندیس تراکس هر چه کمتر باشد نشان دهند نظم بیشتر رسوبات است. همان گونه که در جدول شماره (2) ذکر شده است مقدار اندیس تراکس برای رسوبات بیاضه 14/1 است و برای رسوبات لسی بوشگان این مقدار 97/0 است که این، مؤید نظم بیشتر در رسوبات لسی است و همچنین رسوبات بیاضه را در دامنه رسوبات دریاچه قرار داده است.

جدول 3- شاخص‌های تراکس در منشاء رسوبی رسوبات